...ويىننىڭ قىزىعىنا شىم-شىم باتىپ-اق كەتكەن ەكەنبىز, «جۇمىسىنان اكەڭ كەلدى, سەنى ىزدەپ جاتىر» دەگەن حابار كەلگەندە ۇيگە قاراي قۇستاي ۇشتىم. ەندى شە, مالدىڭ استى تازالانباعان, استاۋعا ءشوبى سالىنباعان ەدى. اكەم جارىقتىق بالاعا قول كوتەرمەيتىن. بىراق سۇستى كوزىمەن ءبىر قاراعانىنىڭ ءوزى ءبىز ءۇشىن جەتكىلىكتى.
ءسىرا, ۇيگە جاۋ قۋعانداي تاسىرلاتىپ جۇگىرىپ كەلسەم كەرەك, اكەم سەستى جۇزىمەن توقتاتتى.
– ۇلىم, بەيۋاقىتتا ۇيگە قاراي جۇگىرمەيدى. بۇل جامان ىرىم. ۇيگە قاراي كىسى قايتىس بولعاندا كورىسۋگە كەلگەندەر عانا جۇگىرەدى. بۇدان بىلاي ۇيگە قاراي جۇگىرگەنىڭدى كورمەيىن,–دەدى اكەم.
كىم وتباسىندا قارالى جيىن بولعاندى حوش كورەدى دەيسىز. سودان بەرى سانامدا وسى ءبىر تىيىم ءسوز وشپەسپەي جازىلىپ قالدى.
مال جايعاستىرىپ كەلگەن سوڭ ءبارىمىز داستارقان باسىنا جينالدىق.اعام كىتاپ وقىپ وتىر ەدى, ناندى ءبىر قولىمەن ءۇزدى.
– ءتايت! نە دەگەن كورگەنسىزدىك. ناندى ءبىر قولمەن ۇزبەيدى, – دەپ جەكىپ قالدى اكەم.
سويتسەم, ءبىر قولى جوق شولاق ادامدار عانا ناندى ءبىر قولىمەن ۇزەدى ەكەن عوي.
اعام قولىنداعى كىتابىن تاستاي سالىپ, ناندى ەكى قولىمەن ءۇزدى.
كۇنى بويى ءۇي تىرلىگىنە كومەكتەسىپ, شارشاڭقىراپ تۇرعان مەن ەكى قولىمدى بەلىمە تاياپ تىنىس الىپ تۇرعانمىن. مۇنى كورگەن انام:
– بالام, بەلدى تايانبايدى. سەبەبى, جاقىن ادامى قايتىس بولعاندا عانا جوقتاۋ ايتىپ جىلاعان ايەل بەلىن تايانادى, – دەدى.
سول جىلدارى قازىرگىدەي ۇستەل, ورىندىق دەگەندى بىلمەدىك. ساباققا تەكەمەت ۇستىندە وتىرىپ دايىندالاتىنبىز. بىردە كورشىمىزدىڭ ۇيىنە كەلدىم.
سىنىپتاسىم شارشاعان بولار, تەكەمەت ۇستىندە تىزەسىن قۇشاقتاپ وتىر ەكەن. بالاسىن كورگەن اكەسى:
– تىزەڭدى قۇشاقتاماي وتىر, – دەپ ۇرىسىپ تاستادى.
مەن ۇيگە كەلگەن سوڭ اناما كورشىدە بولعان جايتتى ايتىپ, بۇل تىيىمنىڭ ماعىناسىن سۇرادىم.
– بالام, تىزەنى قۇشاقتامايدى. بۇل «ۇرپاقسىز قالدىم», «قۋ تىزەمنەن باسقا قۇشاقتار باسقا نارسە قالمادى» دەگەن جامان ىرىمدى بىلدىرەدى, – دەپ ءتۇسىندىردى انام.
تۇپتەپ كەلگەندە ءبىزدى اكە-شەشەلەرىمىز ىرىم جانە تىيىم سوزدەرمەن تاربيەلەدى. قازاقتىڭ وزىندىك ۇلتتىق بولمىسىن ساقتاپ قالعان حالىقتىق داستۇرلەرىمىز ەكەنىن بۇگىندە تاريحشىلارىمىز بەن عالىمدارىمىز دا قۋاتتاپ, ماقۇلداپ وتىر. وركەنيەت اتتى وركەۋدە وكىرەشتەردىڭ وڭەشتەرىنە جۇتىلىپ كەتپەي, عاسىردان عاسىرعا جۇگىمىزدىڭ جىعىلماي جەتۋى وسى قايتالانباس قاسيەتتەرىمىزدى كوزىمىزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاي بىلۋىمىزدە دەسەك, شىندىقتان شىعانداپ كەتپەگەنىمىز.
قازاقتا تىيىم سوزدەر مەن ىرىمدار الىمساقتان بار دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. مىسالى «ەر كىسىنىڭ جولىن ايەل ادام كەسىپ وتپەيدى» دەيدى. مۇندا ەر ازاماتتىڭ وتباسىنداعى, قوعامداعى, ەلدى قورعاۋداعى ورنى انىقتالىپ تۇر. مىنە سوندىقتان ەر ازاماتتى ايەل بالاسى قۇرمەتتەۋى ءتيىس. «مولاعا قاراي قولىڭدى شوشايتپا», «قابىردى باسپا», «تورگە قاراپ جۇرەڭنەن وتىرما», «تۇندە تىرناق الما», «ەسىكتى كەرمە», «كۇن باتاردا ۇيىقتاما», «كوكتى جۇلما», «قۇمىرسقانىڭ يلەۋىن بۇزبا», «جۋعان قولدى سىلكىلەمە», «تاڭدايىندى قاقپا», «بەتىڭدى باسپا», «ەكى قولىڭدى تىزەڭە قويىپ وتىرما», «قۇلاعان ءۇيدىڭ, قورانىڭ ىشىندە دارەت سىندىرما» دەگەن سياقتى تولىپ جاتقان تىيىمدارىمىزدىڭ تاربيەدە الار ورنى تەرەڭ. بۇل اۋەلگىدە ۇرپاقتى جوعارى كۇش ارقىلى سەسكەندىرۋ, دەنەلەرىن تىتىركەندىرۋ ارقىلى تاربيەلەۋگە نەگىزدەلگەن.
«كۇللى عاجايىپتاردىڭ ىشىندەگى ەڭ تاماشاسى – جاقسى تاربيەلەنگەن ادام» دەپتى ەپيكتەت دەگەن دانىشپان. جاقسى قاسيەت قايدان داريدى؟ دانىشپاندار مەن عۇلامالاردىڭ ۇرپاق تاربيەسىنە قاتىستى ناسيحاتتارى مەن وسيەتتەرى, دانالىق سوزدەرى, ۇلتىمىزدىڭ ىرىمدارى مەن تىيىمدارى تاربيەنىڭ ءتۇپ قازىعى, تارقاتىلماس ءتۇيىنى. ەندەشە ەڭ مىقتى زاڭدار حالىقتىڭ داستۇرلەرى ەكەنىن ۇمىتپاعانىمىز ابزال.
سابىربەك ولجاباي,
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى
