«ول ەندى جوق!». قاسقا ماڭدايىن قاق جارىپ ميىنا كىرگەن ءدال وسى سوزدەن تالاي پەندە ەسەڭگىرەپ جىعىلعان, تۇرعان جەرىندە تالىپ قۇلاعان. جانىنداي جاقىن اياۋلىسىنان ايىرىلۋ قاشاندا, قانداي مىقتىعا دا وڭاي سوقپاعان. ايتپاعىمىز – قازانىڭ جايى. انىعى – ارعى الەمگە اتتانىپ كەتكەن جاننىڭ ارتىندا اڭىراپ قالعان جاقىندارىنىڭ جانى جايلى. ەستىرتۋ, كوڭىل ايتۋ, كوڭىلقوس, كوڭىلشاي جانە تاعى دا باسقا «رەتسەبى» عاسىرلار بويى قالىپتاسقان حالىق ىشىندەگى قايعىنىڭ ەمى جايلى ماقالامىزدىڭ العاشقى بولىمىندە ەستىرتۋ توڭىرەگىندە ءسوز قوزعالدى.
عىلىمنىڭ انىقتاماسىن العا تارتساق, جاقىنىنىڭ قازاسىن ەستىگەن ساتتە ادام بويىندا كەنەت كوتەرىلگەن وزگەشە قۇبىلىستان بەلگىلى اۋرۋ تۋدىراتىن باكتەريالار پايدا بولۋ قاۋپى اسا جوعارى ەكەن. ول بىرتىندەپ ۇلعايىپ, كۇندەردىڭ ءبىر كۇنى ءوزىن دە قۇلاتىپ تىنباسىنا كىم كەپىل؟ كەنەت ەستىگەن قارالى حاباردى كوتەرە الماي جۇرەگى قىسىلىپ, قايتىس بولىپ كەتكەن ادامدار تۋرالى دا دەرەكتەر از ەمەس. ال ءبىز سول قازانى ەستىرتۋدە قازاقتىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاستىرعان داستۇرىنەن مۇلدە الىس كەتىپ, ول قانداي جاقىنى, جانىندا ادام بار ما, جوق پا, ەشتەڭەمەن ەسەپتەسپەي اتاننىڭ بەلىن ۇزەردەي اۋىر قازانى سولق ەتكىزىپ ايتا سالاتىن بولعانبىز. وكىنىشتى. وزەكتى ورتەپ كەتەردەي وكىنىشتى! بۇعان مىسال دا وتە كوپ. ۇيدە جالعىز وتىرعان ايەلگە ء«مايىتحانادان حابارلاسىپ تۇرمىز, كۇيەۋىڭىز قايتىس بولدى» دەپ حابارلاعان جاعدايدىڭ كۋاسى دە بولعان ەدىك, جۇمىستا قاپەرسىز وتىرعان ايەلىنە تەلەفون شالىپ «اعاڭ قايتىس بولىپ كەتىپتى» دەگەن شالاقازاق جاس جىگىتتى دە كوردىك...
تەگىندە, قازانى كوپ بولىپ كەلىپ ەستىرتۋ جانە ءدال سول ساتتەگى جۇباتۋ ايتۋدىڭ قارالى جانعا تيگىزەر كومەك, پايداسىنىڭ اسا زور ەكەنىن ءبىرلى-ەكىلى سوزبەن جەتكىزە قويۋ ءتىپتى مۇمكىن ەمەس. مەديتسينا, پسيحولوگيا عىلىمدارى تۇگەل, ەش داۋسىز مويىنداعان بۇل اقيقاتقا تاعى دا سول بابالارىمىز باسىنان وتكەرگەن شىنايى جاعدايلاردى العا تارتا وتىرىپ بايانداساق كوزىمىز انىق جەتە تۇسەر ەدى. قايعى تۇگىل قۋانىشتىڭ ءوزىن جالعىز قارسى الۋ پەندە شىركىنگە وڭاي سوقپايتىنىن «قۋانىشىم قوينىما سىيماي...» دەپ, ونى ءبىر جاقىنىمەن بولىسكەندە عانا بارىپ بايىز تاباتىندىعىنان بىلە بەرىڭىز. ەندى تۇزدان اششى, جەردەن اۋىر قاسىرەتتى جالعىز ءوزى قالتاسىنا سالىپ قويمايتىنى ءتىپتى دە تۇسىنىكتى.
اتالارىمىزدان ەستىگەن اڭگىمە. باياعىدا جاسى جەتپىستى جەلكەلەپ قالعان اقساقالدىڭ اڭ اۋلاۋعا كەتكەن جالعىز ۇلى دالادا قايتىس بولىپتى. استىنداعى اتى تاستان قۇلاپ مەرت بولعان جىگىتتىڭ ءمايىتىن كورشى اۋىلدىڭ جىگىتتەرى كورىپ, اۋىلداعى اقساقالدارعا جەتكىزىپتى. ۇلكەندەر جىلدام اقىلداسىپ جىگىتتىڭ قازاسىن ەستىرتۋگە وسى اۋىلعا جولاۋشىلاپ كەلىپ جاتقان اقساقالدىڭ قاسىنا ءبىر جىگىت قوسىپ ەكى كىسىنى اتتاندىرادى. ەكەۋى ءتۇس اۋا اقساقالدىڭ ۇيىنە كەلىپ تۇسەدى. بەيتانىس جولاۋشىلاردىڭ سالەمىن الىپ, تورگە وزدىرعان اقساقال «ال, قايدان جۇرسىزدەر؟» دەگەندەي بۇرىلىپ قاراعاندا ەستىرتۋگە كەلگەن كىسى: ء«بىز ءبىر الىس جاقتان كەلە جاتقان جولاۋشى ەدىك, جولدا اڭگىمەلەسىپ كەلە جاتىپ ءبىر سۇراققا جاۋاپ تاپپاي, جولداعى اۋىلعا تۇستىك. ول اۋىلدىڭ اقساقالدارىنان سۇراپ ەدىك, العا جۇرە بەرسەڭىزدەر, تاۋدىڭ ەتەگىندە جالعىز ءۇي وتىر, سول ۇيدەگى اقساقالدان سۇراڭىزدار دەپ ءبىزدى وسىلاي جىبەردى», دەيدى. «ول قانداي سۇراق ەكەن؟» دەيدى اقساقال الدەنەدەن سەزىكتەنىپ. – ءسىز ءبىر كۇنى كەرۋەن جولىندا كەلە جاتىپ ات باسىنداي التىن تاۋىپ الدىڭىز دەيىك, قۋانا قوينىڭىزعا سالدىڭىز, ۇيگە الىپ كەلىپ ءۇي ءىشىڭىزدى قۋانتتىڭىز, اينالا تۋىس ءماز بولىستى, ەپتەپ شەتىنەن جۇمسادىڭىز. الايدا ءبىر كۇنى سول التىندى جوعالتقان كەرۋەن يەسى كەلىپ, التىنىن تانىسا, سول التىن يەسىنىكى بولا ما, كىمدىكى بولادى؟», دەگەن ەكەن.
سوندا بۇل ءسوزدى تەگىن ايتىپ وتىرماعانىن انىق بىلگەن اقساقال, اۋىر كۇرسىنىپ, كەمپىرىن قاسىنا شاقىرىپ: ء«اي كەمپىر, كەل جاقىندا, قولىمىزدان جاساپ العانىمىز راس, بالامىزدى يەسى العان ەكەن, التىن يەسىنىكى بولادى, يەسىنىكى بولادى عوي», دەپ كەمسەڭدەپ جىلاپ جىبەرگەن ەكەن.
ەستىرتىپ وتىرعان اقساقال ارى قاراي توقتاۋ ايتىپ, سابىرعا شاقىرعانشا ىرگەنى دۇبىرلەتىپ كورشى اۋىلدىڭ قادىرلى اقساقالدارى اتتان ءتۇسىپ, ساۋ ەتىپ كىرىپ كەلەدى. بەت كورىسىپ, كوڭىل ايتادى...
اقساقالدىڭ بالاسىن بەرگەن اللانىڭ ونى ءوزى الۋعا دا حاقىسى بار ەكەنىن ءدال وسى ساتتە (باسقا ۋاقىتتا ارينە مويىندايدى) قابىل الۋى قازانىڭ قاسىرەتىن ىشكە جىبەرمەي, توسقاۋىل بولىپ قالعان جوق پا؟ ودان كەيىنگى قاپتاپ كەلگەن قالىڭ ەل جەردەن اۋىر قايعىسىن ءبولىسىپ جەڭىلدەتپەدى مە؟!.
ءومىردىڭ وزىندەي ءولىمنىڭ سالماعى دا ءارتۇرلى ەكەنى زاڭدىلىق. شىندىعىندا شىڭعىس حاننىڭ جوشىنىڭ ءولىمىن سەزە وتىرىپ, ول قازانى باسقاشا جولمەن ەستىگىسى كەلۋىندە دە ادام جانىنىڭ اۋىر قازادا سۇيەنىش ىزدەر سىرلى قۇپياسى جاتسا كەرەك... ۇمبەتەيدىڭ ابىلاي حانعا بوگەنبايدىڭ قازاسىن ەستىرتۋىندە «قازانى ەستۋدىڭ الدىندا مىنانى تىڭداپ ال» دەگەندەي: «ەي, ابىلاي, ابىلاي, ابىلاي حانىم, بۇل قالاي؟ بۇل قالايدان سەسكەنىپ, ءسوزىمدى قويما تىنداماي» دەپ باستاپ باتىرلارمەن بولعان نەبىر قاندى جورىقتاردى ەسىنە سالىپ, دۇنيەدەن كىم وتكەنىن وزىنە بولجاتا جىرلاي, باتىردىڭ قادىرىن, ورداداي ورنىن جەتەسىنە جەتكىزە ايتىپ كەلىپ: «... سەكسەننەن اسا بەرگەندە, قايىرىلماس قازا كەلگەندە, باتىرىڭ ءولدى – بوگەنباي!» دەپ ءسوز تىزگىنىن ءسال ىركىپ, ارى قاراي: «جىلاماي تىڭدا, ابىلاي! جاراعا جاقسى قاسقارار, ويبايلاپ جامان باس سالار. كورىسپەي ايتتى دەمەڭىز, وسى ەدى ءبىزدىڭ كەلگەن جاي», دەپ جۇباتۋ ايتادى.
بۇل – حانعا ەستىرتۋ. ءسىرا, جەر شارىنداعى وزگە دە بيلەۋشىلەر ومىرىندە نەبىر ەستىرتۋلەر بولعانى انىق, الايدا ءدال وسىنداي ءولىم ءىسىن ونەر دارەجەسىندە ومىرمەن ورە وتىرىپ شىڭىنا شىعارىپ ەستىرتۋ, قادىرىنە جەتە جەتكىزۋ سيرەك ەكەنى تاعى راس...
ءبىز جوعارىداعى ايتقان «جوعالعان التىن» وقيعاسى شوقاننىڭ قازاسىن شىڭعىس تورەگە ەستىرتكەن كەلدىبەكتىڭ اۋزىنان: «... قۇداي بىزگە ءبىر گاۋھار تاس بەرىپ ەدى, ونى ءوزى الدى», دەپ تە كەلەدى. بۇل ايتۋلى تۇلعالارعا بايلانىستى بولعان سوڭ دا ەل قۇلاعىندا قالعان دەرەكتەر.
ءبىر جىلدىڭ الدىندا اكەم دۇنيەدەن وتكەندە الدە قايدان سۋماڭداپ جەتكەن سۋىق حابار ەستىرتۋگە كەلە جاتقان ادامداردىڭ الدىنا ءتۇسىپ قۇلاعىمىزعا جەتكەندە قۇلاپ قالا جازداعانىمىز ەسىمىزدەن ءالى كەتەر ەمەس. ەل جينالىپ بولعانشا سۇيەنەرگە تاياق تاپپاي ەسەڭگىرەپ كەتكەنبىز. اۋا جەتپەي القىنعان الاساپىران كۇيدە تۇرىپ «ەستىرتەتىن ەلى قايدا قۇرىپ كەتكەن؟» دەپ قالشىلداپ قالعان جاعداي وسىلايشا ءوزىمىزدىڭ دە باستان ءوتىپ ەدى. ەستىرتۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى دۇنيە ەكەنىن تۇلا بويىمىزبەن سەزىنگەن ەدىك سوندا... بۇل كۇندە قارالى حاباردى الىستا جۇرگەن جاقىندارىنا جەتكىزۋدە الەۋمەتتىك جەلىنىڭ جىلدامدىعى العا ءتۇسىپ كەتەتىن جاعدايلار ورىن الىپ جاتاتىنى دا راس. دەگەنمەن, ەڭ الدىمەن «قازانى توپ ادام بارىپ ەستىرتۋ كەرەك» دەگەن ۇعىم جالپى جۇرتتا بولاتىن بولسا, وعان دا توسقاۋىل بولۋعا بولادى. (توپ ادامنىڭ ىشىندە ءسوز ۇستاعان, توقتاۋ ايتار ادامنىڭ بولعانى عانيبەت, ارينە). قازانى بارلىق جاقىندارى ەستىپ بولدى-اۋ دەگەندە بارىپ ءۇي يەسىنىڭ رۇقساتىمەن الەۋمەتكە جاريالاۋ كەرەك شىعار.
ەندى ءبىر گاپ دارىگەرلەردە. شىركىن, ءبىز ۇلتتىق مەنتاليتەت سالتانات قۇرعان مەملەكەت بولساق, مەديتسينالىق وقۋ ورىندارىندا وسىنىڭ ءبارى ساباق رەتىندە وقىتىلىپ, قىزمەتتىك ەتيكا رەتىندە تالاپ قويىلىپ, باعالانۋى كەرەك ەدى. ونىڭ بۇكىل تەتىكتەرى قاراستىرىلىپ, قالاي ەستىرتۋ كەرەكتىگى ناقتى جولعا قويىلار ەدى. وكىنىشكە قاراي, ەمحانادا «وپەراتسيا قالاي بولار ەكەن, شىركىن-اي, جانى قالسا ەكەن» دەپ ءۇمىت پەن كۇدىكتىڭ ورتاسىندا سەڭ سوققانداي سەندەلىپ ەستاندى حالدە تۇرعان ادامعا «ول ءولدى» دەگەن ءسوزدى ءوتىپ بارا جاتقان دارىگەر جول-جونەكەي ايتا سالارداي سازارعان كۇيگە تۇسكەنبىز. ولگەن ادام قۇنىنىڭ, ءتىرى ادام كوڭىلىنىڭ وسىنشا ارزانداعانى ما, بۇل ءسىرا قانداي سۋىقتىق؟!. ءدال ۋاقىتىندا (مۇمكىندىگى بولا تۇرا) قاسىڭنان تابىلماعان سوڭ جاقىنىڭ نە, جاتىڭ نە, ءبارىبىر ەمەس پە ەندى؟ اۋىر قايعىعا ءىشىڭ ورتەنىپ اڭىراپ قويا بەرگەنىڭدە جامىراپ كەلىپ كوڭىلىڭدى اۋلار «ەستىرتۋ» دەگەن اتا ءداستۇرىڭ امان تۇرسا, سۇرقاي ءومىردىڭ ەمحاناداعى سۇرەڭسىز سۋرەتى بولار ما ەدى, بولماس پا ەدى؟ داستۇردەن ايىرىلۋدىڭ قاسىرەتى وسىلاي بولادى, شىداعاننان باسقا امال نە, ءتىپتى كەيدە اۋىل بولىپ ارقالار اۋىرتپالىقتى جالعىز ءوزىڭ قارسى الۋعا تۋرا كەلەدى, شىدايسىڭ. شىداعاننىڭ زاردابى دا شىعار جەرىن ءوزى تابادى, امال كەم...
ءيا, كەيدە ءتىپتى ەڭ جاقىنى ەلدى جۇباتاتىن كەزدە دە بولعان. استانادا تۇراتىن مۇسىلمانبەك دەيتىن ءبىر اعامىزبەن وسى تاقىرىپ كولەمىندە سويلەسىپ وتىرىپ مىناداي ءبىر اڭگىمە ەستىدىم. «بۇدان ون شاقتى جىل بۇرىن قىرىققا كەلگەن قايىنبيكەم جول اپاتىنان قايتىس بولدى. ءوزى ەتى ءتىرى ىسكەر, مىنەزى, اقىل-پاراساتىمەن اينالاسىنا وتە قادىرلى كىسى ەدى. تۋىس-تۋعان ءبارى جاقسى كورەتىن. قىزمەت, كاسىپ, ابىروي دەيسىز بە, جان-جاعىنان جارقىراپ كورىنىپ كەلە جاتقان شاعىندا ءۇزىلىپ كەتتى عوي. قارالى حاباردى ەستي سالا جان-جاقتان اعىلدىق. كەلسەك, توسىننان كەلگەن اجال جاقىندارىنا, ارينە قاتتى تيگەن, كەيبىرى قاتتى داۋىس سالىپ, كەيبىرى ءتىپتى تالىپ قالىپ جاتىر.
ءبىر كەزدە ەنەمىز كەلدى. تەكتى, زاتتى كىسى ەدى. تار قۇرساعىن كەڭىتكەن, تاس ەمشەگىن يىتكەن بالاسىنىڭ قازاسى ءۇشىن انا جۇرەگى قانداي بولۋشى ەدى, قارس ايىرىلماي ما؟..
كەلدى. كولىكتەن تۇسە الدىنان شىعىپ داۋىس سالىپ كوڭىل ايتقان ادامدارعا ىزەت قىلا, قولدارىنان ءبىر-ءبىر ۇستاپ العا قاراعان بەتى ءجۇرىپ كەلەدى. كوزىنەن جاس توگىلىپ كەلەدى. ۇيگە كىردى. كەلىن-كەپشىك, قىز-قىرقىندا ەس جوق, قاتتى جىلاپ, ايقايلاپ تا جاتىر ەندى. مىنا كىسىنى كورگەندە ونان سايىن باقىردى. ءتىپتى توقتاۋ بەرەر ەمەس. سول كەزدە ەنەمىز ساڭق ەتىپ داۋىس شىعاردى: ء«اي, باسىلىڭدار تۇگە! قىزىمنىڭ قازاسى وسى وتىرعان بارلىعىڭا ماعان تيگەندەي اۋىر سوقپاس. تىلدەرىڭ ءتيىپ كەتپەسىن, قۇدايدان قورقىپ جىلاڭدار. سابىر قىلىڭدار!», دەدى. جانە ونى ايتقان كەزدەگى كەسكىن-كەلبەتىن كورسەڭىز, ءتىل جەتكىسىز شىنايىلىق پەن پاراسات, سالماقتى سەزەر ەدىڭىز.
باسقا سىناق تۇسكەندە ەڭ الدىمەن كەرەگى – ەس جيۋ عوي. سول ءبىر اۋىز ءسوز شىنىمەن بارىمىزگە ەس بولدى. ونداي ساتتە اۋلەتكە ەس بولارلىق, سانالى تۇردە سابىرعا شاقىرار ادامنىڭ ءدوپ ايتقان ءبىر ءسوزىنىڭ ءوزى باعا جەتپەس بايلىق ەكەن...» دەيدى اعامىز. سولاي, سولاي بولاتىن, ءالى دە سولاي. اتتەڭ...
ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
