ەل ەكونوميكاسىندا دامۋ قارقىنى بايقالىپ وتىر
بيىلعى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋ قارقىنى ايتارلىقتاي ارتىپ وتىر. ەلدەگى ونەركاسىپ پەن اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جانە كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر سالاسىنىڭ ءوسۋى ەسەبىنەن ءىجو 4,1 پايىزدى قۇراعان. بىلتىرعى جىلى بۇل كورسەتكىش 3,6 پايىز بولعان ەدى. بۇل رەتتە ينۆەستيتسيانىڭ ارتىپ, ينفلياتسيانىڭ تومەندەۋى دە جالپى وسىمگە ىقپال ەتىپ وتىرعاندىعى تۇسىنىكتى.
– ينفلياتسيا جىل باسىنان بەرى 1,8 پايىزدى قۇرادى. بۇل 2017 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭى بويىنشا 0,5 پايىزعا تومەن. جىلدىق ماندەگى ينفلياتسيا – 6,6 پايىز. ونەركاسىپتەگى ءوسىم 5,3 پايىزدى قۇرادى. بۇل رەتتە وڭدەۋ ونەركاسىبى وزىق قارقىن كورسەتىپ وتىر. كەن ءوندىرۋ ونەركاسىبىندە ءوندىرىس 5,1 پايىزعا وسكەن. بۇل سالادا تابيعي گاز ءوندىرىسى − 6,2 پايىز, مۇناي − 6,1 پايىز جانە تەمىر كەنى 3,7 پايىزدى كورسەتىپ وتىر, – دەدى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ.
مينيسترلىك كەلتىرگەن اقپاراتقا سۇيەنسەك, اۋىل شارۋاشىلىعىندا ديناميكا جاقسارىپ, ءوسىم 3,6 پايىزدى قۇرعان. اسىرەسە مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرى 3,8 پايىزعا ارتقان. ال ءى توقسانداعى باستاپقى ەكى ايدا قۇرىلىس سالاسى تۇرالاپ قالعان بولاتىن. سوڭعى كورسەتكىشتە قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ 5,9 پايىزعا جوعارىلاعاندىعىن اڭعارۋعا بولادى.
جيىندا بەلگىلى بولعانداي, ەلىمىزدە سوڭعى ۋاقىتتا جالاقى ءوسىپ, ناۋرىز ايىندا ورتاشا ايلىق ەڭبەكاقى ناقتى كورىنىستە 2,4 پايىزعا ارتىپ, 153,2 مىڭ تەڭگەنى قۇراعان. ەڭبەك نارىعىنداعى جاعداي ورنىقتى, دەپ باعا بەرگەن ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ وسى جىلدىڭ ناۋرىزىندا جۇمىسسىزدىق 4,9 پايىز دەڭگەيىندە ساقتالعاندىعىن ايتتى.
ۇكىمەت اقش-تىڭ رەسەيگە قاتىستى سانكتسيالارىنىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنا قانشالىقتى اسەر ەتەتىنىن ساراپتاپ شىقتى. وسىعان وراي, رۋبل باعامىنىڭ وزگەرۋى بويىنشا بىرنەشە ستسەناري ازىرلەنگەن. ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى ت.سۇلەيمەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, دوللارعا قاتىستى رۋبل باعامىنىڭ ءۇش – 70, 80 جانە 90-عا دەيىن باراتىن ستسەناري قاراستىرىلعان. سول بويىنشا تەڭگەنىڭ قالايشا وزگەرەتىنى دە پىسىقتالماق.
– ءبىز ماكروەكونوميكالىق ساراپتامانى دا وتكىزدىك. ياعني قازاقستاننىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ ءوسۋى قالاي وزگەرەدى, سول جاعى زەردەلەندى. ونىڭ سىرتىندا ينفلياتسيا, جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى جانە بيۋدجەتتىڭ كورسەتكىشتەرى دە قارالدى. سانكتسيادان كىم جانە قانداي كاسىپورىندار زارداپ شەگۋى ىقتيمال جاعىن دا قاراستىرىپ شىقتىق. وسىعان بايلانىستى ۇكىمەتتىڭ بىرلەسكەن ءىس-قيمىل جوسپارى ازىرلەندى. ءۇش ستسەناريدىڭ بىرەۋى ىسكە اسىپ جاتسا, ءتيىستى شارالار قولعا الىنادى, – دەدى ت.سۇلەيمەنوۆ جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇxباتىندا. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, ازىرشە ءرۋبلدىڭ دوللارعا قاتىستى باعامى 61-62-ءنىڭ اينالاسىندا بولىپ تۇر. وعان مۇنايدىڭ باعاسى دا وڭ اسەر ەتىپ وتىر. دەسە دە, رۋبل باعامىنىڭ وزگەرۋىن تىكەلەي تەڭگەمەن بايلانىستىرۋعا بولمايتىنىن ايتقان مينيستر, اقش-تىڭ سانكتسيالارى قازاقستانعا ەش اسەر ەتپەيتىنىنە, تەڭگەنىڭ شەكتى باعامى بۇعان دەيىن بولجانعان 340 كولەمىندە ساقتالاتىندىعىنا سەندىردى.
بيىلعى جىلى دا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ تولىق يگەرىلمەي وتىرعاندىعىن قارجى ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ اتاپ كورسەتتى. قازىنا قارجىسىنان بولىنگەن 95 ملرد تەڭگە ءالى ەشقايدا باعىتتالماعان. ونىڭ 6,5 ملرد تەڭگەسى ۇنەمدەلگەن قاراجات بولسا, يگەرىلمەگەن سوما 89 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى. ەسكەرەتىنى, يگەرىلمەگەن قاراجاتتىڭ 62 ملرد تەڭگەسى قورعانىس مينيسترلىگىنە تيەسىلى بولسا, قالعان 20 ملرد تەڭگەنى مادەنيەت جانە سپورت, ىشكى ىستەر, اۋىل شارۋاشىلىعى, ءبىلىم جانە عىلىم, ادىلەت مينيسترلىكتەرى مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى يگەرۋى ءتيىس ەدى.
بيۋدجەت پارامەترلەرىنىڭ ورىندالۋىنا تولىعىراق توقتالعان مينيستر سالىق پەن سىرتقى ساۋدا اينالىمىنداعى جوسپارلار دا بەلگىلەنگەن مەجەدەن اسىرا ورىندالعانىن اتاپ ءوتتى. قازاقستاننىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق (ەاەو) ەلدەرىمەن ءوزارا ساۋدا كولەمى 2018 جىلدىڭ قاڭتار-اقپانىندا 2605,8 ملن دوللاردى قۇرادى. بۇل 2017 جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 6,1 پايىزعا ارتىق. قازاقستاننىڭ ەاەو ەلدەرىنە ەكسپورتى − 839 ملن دوللاردى, ال يمپورت − 1766,8 ملن دوللاردى قۇراعان. قازاقستاننىڭ ەاەو ەلدەرىمەن سىرتقى ساۋدا اينالىمىنىڭ جالپى كولەمى رەسەيمەن − 91,6 پايىز, قىرعىزستانمەن − 4,5 پايىز, بەلارۋسپەن − 3,8 پايىز جانە ارمەنيامەن 0,1 پايىزدى قۇراپ وتىر.ء وز باعىتتارى بويىنشا ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترى جەڭىس قاسىمبەك, ەنەرگەتيكا ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى ماحامبەت دوسمۇحامبەتوۆ 2018 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىنداعى جۇمىس ناتيجەلەرى تۋرالى باياندادى.
2018 جىلدىڭ ءى توقسانىندا مۇناي جانە كوندەنساتتىڭ مولشەرى 22,4 ميلليون تونناعا جەتتى. بۇل وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 6,1 پايىزعا جانە وسى جىلدىڭ العاشقى توقسانىنا كوزدەلگەن جوسپاردان 2 پايىزعا ارتىق. ءىرى ءۇش جوبا بويىنشا مۇناي ءوندىرىسىنىڭ كورسەتكىشى 13,5 ميلليون توننانى قۇرادى. اتاپ ايتقاندا, «قاشاعان» كەن ورنىندا ءوندىرىس 2,9 ملن تونناعا, «تەڭىز» كەن ورنىندا 7,4 ملن تونناعا, «قاراشىعاناقتا» 3,2 ملن تونناعا جەتتى, دەدى ەنەرگەتيكا ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى م.دوسمۇحامبەتوۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, جىل باسىنان بەرى 18 ميلليون توننا مۇناي ەكسپورتتالعان. قايتا وڭدەلگەن مۇنايدىڭ مولشەرى 3,9 ملن توننانى قۇراپ, جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن 9,4 پايىزدىق ءوسىمدى كورسەتىپ وتىر. وسى جىلدىڭ العاشقى جارتىجىلدىعىندا ءۇش مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىندا مۇناي ونىمدەرىن ءوندىرۋ مولشەرى 2,8 ملن تونناعا جەتكەن.
سونداي-اق ەنەرگەتيكا ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى م.دوسمۇحامبەتوۆ كوكتەمگى ەگىن جۇمىستارىنا ديزەل وتىنىنىڭ قاجەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ تولىق كولەمدە ورىندالعاندىعىن ايتتى. ديزەل وتىنىن جەتكىزۋدىڭ بەكىتىلگەن كەستەسى شەڭبەرىندە اۋىل شارۋاشىلىعىنا 375 مىڭ توننا, ونىڭ ىشىندە, اتىراۋ زاۋىتى ارقىلى 79 مىڭ توننا, پاۆلودار زاۋىتى ارقىلى 233 مىڭ توننا, شىمكەنت زاۋىتى ارقىلى 63 مىڭ توننا كولەمىندە ديزەل وتىنى جەتكىزىلۋدە. ناۋرىز ايىنا جوسپارلانعان 109,5 مىڭ توننا ديزەل وتىنى كولەمىنىڭ 109,7 مىڭ تونناسى جونەلتىلدى جانە ءساۋىر ايىندا جوسپارلانعان 134,5 مىڭ توننا ديزەل وتىنىنىڭ 25,5 مىڭ تونناسى جونەلتىلدى, دەدى ەنەرگەتيكا ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى.
ۇكىمەت باسشىسى باقىتجان ساعىنتاەۆ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ كورسەتكىشتەرىنە باعا بەرىپ, ەلباسىنىڭ ۇكىمەتكە ەكونوميكا ءوسىمىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا جوعارى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋ مىندەتتەرىن قويىپ وتىرعانىن, بۇل مىندەتتىڭ بارشاعا ورتاق ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. جيىندا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى ءمادينا ابىلقاسىموۆا بەيرەسمي جۇمىسپەن قامتىلعان ادامداردى رەسميلەندىرۋ جانە ەل ەكونوميكاسىنا تارتۋ جونىندەگى جول كارتاسىنىڭ ىسكە اسىرىلۋ بارىسى تۋرالى باياندادى.
جىل باسىنان ەسەپتەگەندە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ دەرەكقورىنداعى 2,7 ملن ازاماتتىڭ مارتەبەسى انىقتالماعان. بۇگىنگى تاڭدا 607 مىڭ ادامنىڭ مارتەبەسى ناقتىلاندى. ونىڭ ىشىندە 197 قىزمەتكەر ەڭبەك شارتىن جاساپ, مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارىن اۋدارا باستادى. 12 مىڭ كاسىپكەر قىزمەتتەرىن تىركەسە, 16 مىڭ ادام جۇمىسپەن قامتۋعا جاردەمدەسۋ شارالارىنا قاتىستى, دەدى مينيستر. ول بارلىق وڭىردە ازاماتتاردىڭ مارتەبەسىن انىقتاۋ شارالارى جۇرگىزىلىپ جاتقانىن, 2018 جىلدىڭ ءى توقسانىندا رەسميلەندىرۋ جونىندەگى وڭىرلىك شتاتتار قۇرىلىپ, جول كارتالارى بەكىتىلگەنىن اتاپ ءوتتى.
اقپاراتتىق ساۋاتتىلىقتى ارتتىرۋعا ءمان بەرىلەدى
حالىقتىڭ تسيفرلى ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ بارىسى قالاي جۇزەگە اسىرىلاتىنى تۋرالى ءسوز ەتكەن اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيالار ءمينيسترى داۋرەن اباەۆ 2022 جىلعا قاراي اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيالار مينيسترلىگى تۇرعىنداردىڭ اقپاراتتىق ساۋاتتىلىق دەڭگەيىن 83 پايىزعا دەيىن كوتەرۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن ايتتى.
بۇگىنگى كۇنگى كورسەتكىشتەرگە سايكەس, تۇرعىنداردىڭ تسيفرلى ساۋاتتىلىعىنىڭ دەڭگەيى 77 پايىزدى قۇرايدى. جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ونى 78,5%-عا دەيىن كوتەرۋ كوزدەلىپ وتىر. وسىعان سايكەس تسيفرلى ساۋاتتىلىقتى ارتتىرۋعا باعىتتالعان ادىستەمەلىك ۇسىنىمدار جاسالدى. تىڭدارماندارعا قاتىستى تالاپتار, تسيفرلى ساۋاتتىلىققا وقىتۋدىڭ ساناتى مەن فورماسى كەلتىرىلدى. سونداي-اق نەگىزگى باعىتتار بويىنشا وقىتۋدىڭ 4 باعدارلاماسى: بازالىق تسيفرلى داعدىلار, اقپاراتتىق جانە ترانزاكتسيالىق داعدىلار جانە ەلەكتروندى كوممەرتسيالىق داعدىلار بار, دەدى د.اباەۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, حالىقتىڭ تسيفرلى ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ بويىنشا ەكى باعىت بەلگىلەنگەن. ءبىرىنشىسى − ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندار حالىق پەن كاسىبي كادرلارعا وسى سالا بويىنشا جان-جاقتى ءبىلىم بەرەدى. اتاپ ايتقاندا, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم جانە عىلىم, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىكتەرى جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگاندار رەتىندە قاتىسادى. اتالعان مەملەكەتتىك ورگاندار تسيفرلى ساۋاتتىلىققا بايلانىستى قوسىمشا ءبىلىم بەرۋگە اتسالىسادى. ماسەلەن ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى «بيزنەستى جۇرگىزۋ» اتتى كاسىپكەرلەردى اۋقىمدى وقىتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىر. دەمەك, وسى وقىتۋ باعدارلاماسىنا تسيفرلى سالانى كىرىستىرۋ جوسپارلانعان. ال ەكىنشى باعىت بويىنشا ەل تۇرعىندارىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار وقىتپاق.
بۇعان قوسا, 8 ميلليون ازاماتتى مەملەكەتتىك ەلەكتروندى قىزمەت الۋعا جانە ونلاين-ساۋدا جۇيەسىن يگەرۋ بويىنشا بازالىق بىلىمگە ۇيرەتۋ كوزدەلگەن. بۇل «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» مەملەكەتتىك كورپوراتسياسى مەن «قازپوشتا» اق بازاسىندا جۇزەگە اسىرىلادى. ەكىنشى باعىت اياسىندا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار حقكو جانە قازپوشتامەن بىرلەسە وتىرىپ, ەلدىڭ بارلىق تۇكپىر-تۇكپىرىندە وقىتىلماق.
ەركەجان ايتقازى,
«ەگەمەن قازاقستان»
