مەتروسى بار مەملەكەتپىز

قازىر بىزدە ءبارى دەرلىك بار. ءبىر جوعىمىز مەترو ەدى. تاۋەلسىزدىك تويى قارساڭىندا مەتروسى دا بار مەملەكەت بولدىق. الماتىدا جۇمىس ساپارىمەن جۇرگەن مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەشە ءتۇس قايتا الماتى مەتروسىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىن ىسكە قوسۋ راسىمىنە ارنالعان سالتاناتتى جيىن­عا قا­تى­سىپ,  وڭتۇستىك استانانىڭ جەر استىمەن جۇيتكىگەن زاماناۋي كولىك­تىڭ    العاشقى  جولاۋشىسى رەتىندە  ەكى ارالىقتى ءجۇرىپ ءوتتى. بىرەۋ بىلسە دە, بىرەۋ بىلە قوي­ماس, 1980 جىلى 1,2 ملن. حالقى بار كۇنگەيدەگى باس قالادا كولىك قىز­مەتىن كورسەتۋ مەن ەكولوگيا­لىق احۋالدى ساقتاپ قالۋ ماق­سا­تىندا مينيسترلەر كەڭەسى مەتروپوليتەن جوباسى مەن قۇ­رى­لىسى تۋرالى قاۋلى قابىلداپ, مەترو سالىناتىنى تۋرالى ال­عاشقى حاباردى ەستiگەندە, شاھار جۇرتشىلىعى الاقايلاپ, وسىناۋ ماڭىزدى نىساننىڭ تەز سالىنىپ بiتەتiنiنە ەش كۇدiكسiز سەنگەن ەدى. 1981 جىلى ماسكەۋلiك «مەتروگيپترانس» ينستيتۋتى تەحني­كا­لىق-ەكونوميكالىق نەگiزiن جاساپ, سول كەزدەگi جوبا بويىنشا 8 بەكەتتىك مەترو 8 شاقىرىم اۋماققا سوزىلاتىن بولعان. ال 1988 جىلى كۇزدە جەراستى جولىنىڭ قۇرىلىسى سول كەزدەگى كەڭەس ودا­­عى­نىڭ سالالىق مينيسترلىك­تەر­ى­نىڭ باسشىلىعىمەن باستالىپ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ورتا­لىق­تاندىرىلعان قاراجاتى ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلدى. 1992 جىل­عا دەيىن ماسكەۋ قۇرىلىسقا ەداۋىر قارجىلاي جانە تەحنيكالىق كو­مەك كورسەتىپ وتىردى, مامان­دا­رىن جىبەرىپ, جۇمىستىڭ بارىسىن قاداعالادى. كەيىن كسرو ىدى­راۋى مەترونىڭ قۇرىلىسىن ۇزاق مەرزىمگە كەيىن شەگەردى. توقسا­نىن­شى جىلداردىڭ قيىن كەزە­ڭىندە جاس تاۋەلسىز ەلىمىز رەس­پۋب­ليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن جوبا­نى قارجىلاندىرۋى وتە از بول­عاندىقتان, مەترونىڭ بىرقاتار نى­ساندارىنىڭ قۇرىلىسىن توق­تا­تۋعا تۋرا كەلگەن. جۇمىستىڭ نەگىزگى باعىتى وندىرىستەر مەن توننەلدەردى قاۋىپسىز جاعدايدا ۇس­تاپ تۇرۋعا عانا جۇمىل­دى­رىلدى. ياعني وتپەلى كەزەڭ بەدەرىندە ەلىمىز ءۇشىن مەترونى قار­جىلاندىرۋ كەيىنگە قالدى­رىل­عان ماسەلەلەردىڭ قاتارىندا بولدى. الايدا, جىل وتكەن سايىن ەكونوميكالىق جاعداي وزگەردى. ەلىمىزدە دامۋدىڭ جاڭا ۇزاق مەرزىمدى جوسپارلارى جاسالدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن 2005 جىلى «2010 جىلعا دەيىن الماتى قالاسىن دامىتۋ باعدارلاماسى» بەكىتىلىپ, سول باعدارلاما اياسىندا جۇمىسى توقتاپ قالعان مەتروپوليتەن قۇ­رىلىسى ماڭىزدى ينۆەستيتسيالىق جوبالار تىزىمىنە ەنگىزىلدى. سول ساتتەن باستاپ مەتروپوليتەن تا­ري­حىندا جاڭا كەزەڭ باستالدى. قارجىلاندىرۋ قايتا جۇرگىزىلىپ, باستاپقى كەڭەس ءداۋىرى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا ەداۋىر كوپ كو­لەم­دە قارجى ءبولىندى. ناتيجەسىندە, العاشقى 16 جىلمەن سالىس­تىر­عاندا, بارلىق قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارىنىڭ 90 پايىزى تاياۋ­داعى جەتى جىلدان از عانا ۋاقىت ىشىندە ورىندالدى. وسىلايشا, ەل­باسى مەگاپوليس ءۇشىن اسا ما­ڭىز­دى وسىناۋ نىساننىڭ قۇرى­لى­سىن باقىلاۋدا ۇستاپ, جاھان­دىق قارجى داعدارىسىنىڭ ءتۇيت­كىلدەرىنە قاراماستان, مەترونىڭ ءبىرىنشى كەزەگىنىڭ ءبىرىنشى جەلىسىن اياقتاۋعا رەسپۋبليكا قازىنا­سى­نان وسى ۋاقىت ارالىعىندا بار­لى­عى 165,9 ملرد. تەڭگە قارجى بولگەن. مىنە, «الماتىدا مەترو سا­لى­نادى» دەگەن حابار شىققاننان بەرi اتتاي وتىز جىل وتسە دە, «ەشتەن كەش جاقسى» دەگەن, «مەترو جىرىنا» سوڭعى نۇكتە قويى­لىپ, ونىڭ كوپتەن كۇتكەن تاريحي كۇن – ازاتتىقتىڭ اق تاڭى اتىپ, اتا-بابا ارمانى ورىندالعان ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىق مە­رەي­تويى قارساڭىندا اشىلۋى – قازاقستان حالقىنا جاسالىپ وتىر­­عان تارتۋ-تارالعىنىڭ, سىي-سياپاتتىڭ تورەسى دەپ بىلەمىز. – بۇگىن ەلىمىز ءۇشىن تاريحي كۇن بولىپ وتىر, – دەدى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سالتاناتتى جيىندا وسىناۋ كۇردەلى قۇرىلىس نىسانىندا تەر توگىپ, ەڭبەك ەتكەندەرگە ءوز العىسىن جەتكىزە كەلە. – بۇل ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ىسكە قوسىلىپ وتىرعان تۇڭعىش مەتروپوليتەن. دۇنيە جۇزىندە 200-دەن استام مەملەكەت بار. سونىڭ تەك 40-ىندا عانا مەترو بار. ءبىز ەندى وسى 40 ەلدىڭ قاتارىنا كىردىك. ودان ءارى پرەزيدەنت الماتىدا مەترو سالۋدىڭ 1980 جىلى سول كەزدەگى كسرو باسشىسى ل.­ي.برەج­­نەۆتىڭ كەلگەن كەزىنەن باس­تالعانىن, الايدا, ودان كەيىن توقتاپ قالىپ, قۇرىلىسى ۇزاققا سوزىلىپ كەتكەنىن ەسكە ءتۇسىردى. دەگەنمەن, مەملەكەتتىڭ قيىن­دىقتارعا قاراماي مەترو قۇرى­لى­سىن قارجىلاندىرۋدى جالعاس­تىر­عانىن جەتكىزدى. تاۋلىگىنە 300 مىڭ ادام, ال جىلىنا 110 ميلليون ادام تاسيتىن مەترونىڭ قالا­داعى ەكولوگيالىق احۋالدى جاق­سارتۋعا ىقپال ەتەتىنىن, ونىڭ قا­لاداعى 200 باعىتتاعى مارشرۋت­تاردى قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن, ەڭ ماڭىزدىسى, قازىرگى زامانعى جاڭا كولىك مادەنيەتىن قالىپتاستىراتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. – بۇرىن ماسكەۋدىڭ, باسقا ەلدەردىڭ مەتروسىن كورىپ تاڭ­قالۋشى ەدىك, ەندى ولار كەلىپ بىزگە تاڭقالاتىن بولسىن. مۇنىمەن بۇل جۇمىس توقتامايدى. قالانىڭ ىشىندەگى كولىك جەلىسىن ۇزارتىپ, ءارى قاراي جالعاستىرىپ سالامىز. مەترو جەردىڭ ۇستىنە شىعادى. ەڭ باستىسى, بۇل جەتىستىگىمىز تاۋەل­سىز­دىگىمىزدىڭ جيىرما جىلدى­عى­نا ۇلكەن سىيلىق بولدى. سون­دىقتان بارلىق الماتىلىقتاردى, مەترو قۇرىلىسىنا اتسالىسقان قۇرى­لىسشىلاردى شىن جۇرەگىم­نەن قۇتتىقتايمىن. مەترومىزدى بولاشاق ۇرپاققا وسى كۇيىندە جەتكىزۋدى, ال ونى قاداعالاۋدى قۇزىرلى ورگاندارعا تاپسىرا­مىن. تۇڭعىش مەترو ەلىمىزدىڭ يگى­لىگى مەن اماندىعىنا, بولا­شاعىنا قىزمەت ەتەتىن بولسىن, – دەدى ەلباسى. ەگەر الەمدەگى جەر استى كولىك قاتىناسىنىڭ تاريحىنا كوز جىبەرەر بولساق, ەڭ ەجەلگi 1863 جىلى اشىلعان لوندون مەتروسىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 410 شاقىرىم­عا جەتىپ, بۇگىندە ونى جىل سايىن 1 ميللياردتاي حالىق پايدالا­نا­دى ەكەن. سوعان قاراماستان لوندون مەتروسى الەمدەگi ەڭ قىمبات مەترو بولىپ سانالادى. ال 1969 جىلدان بەرى پايدالانىلىپ كەلە جاتقان الەمدەگi ەڭ ارزان پەكين مەتروسىنىڭ جول ءجۇرۋ اقىسى ءبىزدىڭ ولشەممەن 35-40 تەڭگەگە تەڭ. ونىڭ ۇزىندىعى 200 شا­قىرىمدى قۇراپ, كۇن سايىن 16 ملن. ادامعا قىزمەت كورسەتسە, ال الەمدەگi ەڭ كوپ قولدانىستاعى ماسكەۋ مەتروسى جىل سايىن 3,2 ملرد. ادامدى تاسىمالداپ, 174 ستانسا ارقىلى كۇنiنە 8 ملن. جو­لاۋشى جەراستى جولدارىمەن جۇرەدi. گونكونگ مەتروسى – الەم­دەگi ەڭ اۆتوماتتاندىرىلعان مەترو اتانسا, قازاقستاندا تۇڭعىش, ورتالىق ازيادا تاشكەنتتەن كەيىن ەكىنشى سانالاتىن الماتى مەتروسى تمد اۋماعىندا 16-شى سوڭعى ۇلگىدەگى زاماناۋي وزىق تەحنولوگيالارمەن جاراقتانعان, ۇلتتىق ناقىشتا بەزەندىرىلگەن جەر استى كولىگى بولىپ وتىر. مەتروپوليتەننىڭ ءبىرىنشى كەزەگىن قولدانىسقا دەر كەزىندە تاپسىرۋدا «الماتىمەتروقۇرى­لىس» اق ماماندارى زاماناۋي تەح­نولوگيالار مەن قۇرال-جاب­دىقتار قولدانعان. «جىبەك جولى» بەكەتىن سالۋدا تمد اۋماعىندا العاش رەت جاڭااۆستريالىق توننەلدى قازۋ ءادىسى پايدالانىلعان. سونىمەن قاتار تمد ەلدەرى ايماعىندا العاش رەت رەلستەردى توسەۋ كەزىندە الماتىلىق قۇرى­لىس­شىلار شپالدان باس تارتىپ, ءبىرتۇتاس تەمىر-بەتون نەگىزىندەگى جاڭا توسەۋ ءادىسى قولدانىلعان. بۇل بىرىنشىدەن, قوزعالىستىڭ قاۋىپ­سىزدىگىن, ىڭعايلىلىعىن ارت­تىرادى جانە جوعارى جول قۇ­رىلىسىن پايدالانۋدىڭ مەرزىمىن ۇزارتادى. مۇنداي تەحنولوگيا بۇگىندە تەك باتىس ەۋراپا ەلدە­رىنىڭ كەيبىرىندە عانا قولدا­نىلۋدا. نەگىزگى اۆتوماتتى جۇيە­لەردىڭ بارلىعى ەڭ وزىق ءارى قا­زىرگى زامان تالابىنا ساي اق­پا­راتتىق-تەلەكوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالارمەن جابدىقتالعان. اۆتوماتتى جەلىلەردىڭ جوعارى دەڭگەيدە جۇمىس ىستەۋىن 28 كەشەن قامتاماسىز ەتەدى. مەترو قۇرىلىسىنىڭ قاۋىپ­سىز­دىگىن ماسكەۋ قالاسىنداعى ال­دىڭعى قاتارلى «نيتس» ينستي­تۋتى دايىنداعان سەيسميكالىق قاۋىپسىز توننەلدىك قۇرىلعىلار قامتاماسىز ەتكەن. ال بەكەتتىك توننەلدەردىڭ قۇرىلىسىندا اۆس­تريا­لىق «بەتون ۋند ۋنيرباۋ» كومپانياسىنىڭ وزىق تەحنولو­گيا­لارى قولدانىلدى. الماتى مەتروسىن جىلجىمالى قۇراممەن قامتاماسىز ەتۋدى وڭتۇستىك­كورەيا­لىق «ءHyundaى» كورپوراتسياسىنىڭ «ءHyundaى Rotem» كومپانياسى قولعا الىپ, سوڭعى ۇلگىدەگى تەحنولوگيالارمەن جاراقتاندىرعان. ءاسى­رەسە, كورەي اعايىندار قازىر­گىدەي زاماندا قاۋىپسىزدىك سالا­سىنا اسا ءمان بەرگەن كورىنەدى. كەلەڭسىز ارەكەتتەردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن مەترودا تمد شەڭبەرىندە كەزدەسپەيتىن بەينە-باقىلاۋ ءجۇ­يە­سى ورناتىلعان. «مەتروجوبا» جشس وكىلدەرى ونىڭ سۇزگى­سىنەن سۋىق قارۋ مەن جارىلعىش زاتتار, ءتىپتى, ەسىرتكى زاتتارى دا ءمۇلت كەتپەيدى دەپ سەندىرۋدە. ەندەشە, ەلىمىزدە قازىرگىدەي قۇقىق بۇزۋ­شىلىق پەن لاڭكەستىك وقيعا­لارىنىڭ شەتى شىعا باستاعان ۋا­قىتتا بۇل ءجايت كوڭىلدى جاي­لاندىرادى. ديزاينى ەلىمىزدىڭ كوك باي­راعىمەن ۇندەس جاسالىنعان ۆاگوندار الەمدەگى زاماناۋي مەترو پويىزدارىنا قويىلاتىن سۇرا­نىستارعا سايكەس كەلەدى. مۇندا جولاۋشىلار ءۇشىن جايلىلىق, قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى تۇگەل ەسكەرىلگەن. جولاۋشىلار ۆاگونداردان ۆاگوندارعا ەمىن-ەركىن وتە الادى ال ايالدامالاردى ارلەندىرۋدە ۇلت­تىق ورنەك, ويۋلارعا باسىمدىق بەرىلگەن. سونداي-اق, قازاق حال­قىنىڭ تاريحي بولمىسىنان سىر شەرتەتىن كومپوزيتسيالىق سۋرەتتەر دە جەراستى جولىن اسەم بە­زەندىرە تۇسكەن. بۇعان قوسا ءاربىر بەكەتتىڭ كەلبەتى ءوز اتاۋىنا ساي كورىنىس تاپقان. ماسەلەن, ال­مالى ستانساسىندا الماتىنىڭ باستى بەلگىسى – المانىڭ سۋرەتتەرى بەينەلەنگەن. سونىمەن, العاش رەت پرەزيدەنت پارمەن بەرىپ, قوڭىراۋ قا­عىپ, جۇمىسىنا جان بىتىرگەن مە­ترونىڭ ءبىرىنشى جەلىسىنىڭ ۇزىن­دىعى 8,56 شاقىرىم. ال تەرەڭ­دىگى – 40 مەتر. ساعاتىنا ورتا ەسەپپەن 40 شاقىرىم جىلدام­دىقپەن جۇرەتىن مەترو پويىزى ستانسالارداعى ايالداۋلاردى قوسا ەسەپتەگەندە كەلەسى باسىنا 15-20 مينوتتە جەتىپ بارادى. قالا تۇرعىندارى جۇمىسقا باراتىن, كەشكىلىك قايتاتىن ۋاقىتتاردا پويىزدار ستانسالارعا ءار 9 ءمينوت سايىن كەلەتىن بولسا, باسقا كەزدەردە ولاردىڭ جىلجۋ ۋاقىتى ازداپ سيرەيدى. مەتروپوليتەنگە ەلەكترلى دەپو, ينجەنەرلىك كورپۋس, قىزمەتكەرلەر بولمەسى جانە «رايىمبەك باتىر», «جىبەك جولى», «المالى», «اباي», «باي­قوڭىر», «م.اۋەزوۆ اتىنداعى دراما تەاترى», «الاتاۋ» اتتى 7 ستانسا ەنگەن. ياعني, رايىمبەك جانە فۋرمانوۆ داڭعىلدارى قيىلىسىنان باعىتقا شىققان جەراستى كولىگى اباي جانە گاگارين داڭعىلدارى قيىلىسىندا تىزگىن تارتادى. جەراستى كولىگىنىڭ ءبىر رەتتىك جولاقىسى 80 تەڭگە. ءبىر رەت جۇرەتىن بولساڭىز جەتوندى, ال ءجيى قاتىنايتىن بولساڭىز سمارت-كارتانى پايدالاناسىز. ءمۇم­كىندىگى شەكتەۋلى جاندارعا ار­نايى كوتەرگىشتەر مەن قون­دىرعىلار قاراستىرىلعان. سۇيىكتى قالامىزداعى جەر ۇستىندەگى كولىكتەردىڭ جۇكتەمەسىن ايتارلىقتاي جەڭىلدەتۋگە سەپتىگىن تيگىزەتىن مەترو تاڭ الاكەۋىمدە ساعات التىدا جۇمىسىن باستاپ, ءتۇن قاراڭعىلىعى ءتۇسىپ, ساعات ون ەكىنى سوققاندا توقتاماق. الداعى ۋاقىتتا مەترو قۇرى­لىسىن ءارى قاراي دامىتۋ ماق­ساتىندا جوبانىڭ ەكىنشى كەزەڭى باتىس جانە سولتۇستىك باعىتتا قاتار دامىپ, 2017 جىلدىڭ سو­ڭىنا دەيىن پايدالانىلۋعا بەرمەك. بيىلعى جىلدىڭ ناۋرىز ايىنان ءبىرىنشى جەلىنىڭ ەكىنشى كەزەگىنىڭ قۇرىلىسى باستالىپ تا كەتتى. ول بولاشاقتا «سايران», «موسكۆا», «سارىارقا», «دوس­تىق», «قالقامان» اتتى 5 ستان­سانى قامتيدى. قازىردىڭ وزىندە 350 مەتر توننەل قازىلدى. گۇلزەينەپ سادىرقىزى.