جۇلدىزدى جيىرما كۇن. جەتىنشى كۇن (2 جەلتوقسان): ءداستۇر

ءداستۇر تىرەگى – ءتىل تاۋەلسىزدىكتىڭ جەتىسۋ جەرىنە تارتۋىنىڭ ءبىرى – ءتىل سارايى. ءتىل سارايىنىڭ اشىلۋى – ءتىلىمىزدى تورگە شىعارعانىمىز, قۇدى­رە­تىن ارتتىرعانىمىز دەۋگە بولادى. ءتىل سارايى ەلباسىنىڭ «ءتىل­دەر­دىڭ ءۇش تۇعىرلىلىعى» ءما­دە­ني جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ باع­دار­لاماسىمەن ومىرگە كەلدى. سارايدا زاماناۋي تەحنولوگيالارمەن جاب­دىق­تالعان 3 مەملەكەتتىك ءتىلدى, 1 اعىلشىن ءتىلى, 1 ورىس ءتىلىن وقى­تاتىن كابينەتتەر جۇ­مىس ىستەيدى. تالدىقورعانعا كەلگەن ساپارىندا مەملەكەت باس­شى­سى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «ءۇش تۇعىرلى ءتىلدى دامىتۋ كەرەك. ول – ۋاقىت تا­لا­بى. تالدىقور­عان­داعى «ءتىل سارايى­نىڭ» جۇمى­سى­نا كوڭىلىم تولدى», دەپ جوعارى باعا بەرگەن-ءدى. بۇل باعا تۋعان تىلىمىزگە دەگەن ىنتا-ىقىلاستى ارتتىرۋمەن قا­تار, الداعى قوعامدىق-كوپشى­لىك جۇمىستارعا ۇلكەن باعدار بەرگەنىن كورەمىز. ءسان سالتاناتى جا­راسقان عيماراتتا مەملەكەتتىك ءتىل­دى ناسيحاتتايتىن اۋقىمدى شا­­­رالار, وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ قى­­زى­عۋشىلىعىن ارتتىراتىن باي­­قاۋ­لار مەن كەزدەسۋلەر ءوت­كى­زىلىپ, رۋ­حانيات ورتالىعىنا اي­نال­عانىن ايتۋعا بولادى. تاۋەلسىزدىك مەرەيىنە وراي قا­زاقستان حالقى تىلدەرىنىڭ اي­لىعى اياسىندا وبلىستىق دەڭ­گەي­دە جيىرمادان استام شارا ۇيىم­داستىرىلىپتى. «ءتىل – تا­تۋ­لىق تىرەگى» – وزگە ۇلت وكىلدەرى جاس­تا­رى­نىڭ فورۋمى, «ءتىل­دا­رىن-2011» وليمپياداسى, «اسىل ءسوز» زياتكەرلىك تەلەبايقاۋى, «قازاقش­ا­ڭىز قالاي؟» اتتى مەملەكەتتىك ءتىل­دى وقىتۋ ورتالىعىنىڭ جانە «اينالايىن» بالالار ءۇيىنىڭ اشىق ەسىك كۇنى, اقىن-جازۋ­شى­لار­دىڭ باسقوسۋى, جاڭا كىتاپ­تار­دىڭ تۇساۋكەسەرى, پىكىرسايىس, جيىن­دار – مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋگە جول اشتى. وبلىس بويىنشا جو­عارىدا اتالعان باي­قاۋ­لاردا بار­لىعى 412 ءۇمىت­كەر باق سىناسا, ءتۇرلى شارا­لارعا 5000-عا جۋىق ءتىل جانا­شىر­لارى مەن وزگە ۇلت وكىلدەرى قاتىس­تى­رىل­عان. وڭىردە قازاق ءتىلدى مەكتەپتەر مەن بالاباق­شالار سانى جىل سايىن ءوسىپ كەلەدى. جالپى ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەر سانى 740 بولسا, ونىڭ 397-ءسى تازا قازاق مەك­تەبى, 153 بالاباق­شا­­نىڭ 82-ءسى قازاق بالا­باق­شاسى. بيىل وبلىستاعى 14 ورتا­لىقتىڭ 85 توبىن­دا مىڭنان استام تىڭ­داۋ­شى مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋ كۋرسىن ءبىتىردى. مەملەكەتتىك, بيۋدجەتتىك قىز­مەت­كەرلەر قاتىس­قان توپتاردىڭ ۇلت­تىق قۇ­را­مى ءار الۋان. جانە 96 ساعاتتىق باع­دارلاما بويىن­شا 231 تىڭ­داۋ­شىعا سەرتيفيكات, 620 تىڭ­داۋ­شى­عا كۋالىك تاپسى­رىل­عان. ور­تا­لىقتا اعىلشىن ءتىلىن وقىتۋ كۋرسى بويىنشا ءجۇز­دە­گەن تىڭ­داۋ­­شى ءتىلدى مەڭگەرسە, ولارعا كۋالىك, سەرتيفيكات تاپ­سى­رىلدى. ورىس ءتىلى كۋرسىندا تىلدىك داع­دىلارىن جەتىلدىرۋمەن بىرگە سەر­تيفيكات جانە كۋالىك العان­دار قاتارى دا وسكەن. تىلدەردى دامىتۋ جونىندەگى باسقارما الداعى كەزدە دە مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋ ستاندارت­تا­رىن جەتىلدىرۋگە, مەملەكەتتىك ءتىل­دىڭ قولدانىلۋ كورسەتكىشىن كوتەرۋگە, ونوماستيكا ماسەلە­سىن بىرىزدەندىرۋگە, كورنەكى اق­پا­­رات­تى زاڭ تالاپتارىنا ءساي­كەس­تەن­دىرۋ­گە, سونداي-اق ءناتي­جە­لەردىڭ تيىمدىلىگىنە مونيتورينگ ءجۇر­گىزۋ جۇيەسىن ەنگىزۋگە با­عىت­­تالعان جۇمىستاردى العا قويىپ كەلەدى. وڭىردە قازاق ءتىلىن وقىپ-ءۇي­رەنۋ­گە, مەملەكەتتىك تىلدە ءىس قاعاز­دارىن ءجۇر­گىزۋگە قاجەتتى جاعداي­لار وسى­لاي ورىستەتىلۋدە. ءار بۋىننىڭ ءوزى ءومىر سۇرگەن كەزەڭدەگى ادامزاتقا ورتاق ءبىلىم كوزدەرىنەن سۋسىنداۋى قاجەت دەسەك, ەۋروپالىقتار ەڭ كەمى ءۇش ءتىل ۇيرەنەتىن كورىنەدى. ءبىرىنشىسى – انا ءتىلى, ەكىنشىسى – اتا-بابالار سويلەگەن باعزى ءتىل, ءۇشىنشىسى – الەمدەگى دامىعان ەلدەردىڭ ءبىرى­نىڭ ءتىلى. ءناتي­جەسىندە ۇلتتىق دامۋ ويداعىداي قارقىن العان. ادامزاتتىق ينتەل­لەكتۋالدىق اق­پارات بانكىن ءوز تىلىندە قالىپ­تاستىرۋعا كۇش سالعان عىلىمي اۋدارما جۇيەسى دە قويىلعان. تاۋەلسىز كەمەلدەنۋىمىزدى قامتا­ما­سىز ەتۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ دە وسى ءتاجى­ريبەگە جۇگىنگەنىمىز ءجون. سەبەبى, ۇلت­تىق ءتىلدى جەتىلدىرمەي, ۇلتتىق دامۋ ورىستەي ال­ماي­تى­نى اقيقات. ءوز جولداۋىندا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن ءوسىرۋ جانە ونى جەتىلدىرۋ جايىنا ارنايى توق­تالعان مەملەكەت باسشىسى 2017 جىلى مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەر­گەندەر سانى 80 پايىزعا جەتسە, 2020 جىلى 95 پايىز وتانداس­تارى­مىزدىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرەتىندىگىن اتاپ كورسەتتى. وسى رەتتە, الداعى ون جىل ىشىندە مەكتەپ بىتىرۋشىلەر مەملەكەتتىك ءتىلدى 100 پايىز مەڭ­گەرسە, ورىس ءتىلىن جانە قازاق­ستان­دىق ەتنوس وكىلدەرىنىڭ دە تىلدەرىن ءوز دەڭ­گەيىندە دامىتۋ قا­جەتتىلىگى الدا تۇر. بۇل ءتىل ءداستۇرىن ءورىس­تەتۋگە كەڭ جول اشادى.   وتكەننىڭ ونەگەسى الكەي مارعۇلان. عۇندار, ۇيسىندەر, قاڭلىلار – وتە ەسكى داۋىردەن قازاقستان ساحاراسىن وتان ەتىپ, وندا كوپ جويقىن قالالاردىڭ ءۇيىن­دى­سىن قالدىرعان ەلدەر. ولاردىڭ جاساعان قالا­سى­نىڭ ىزدەرى جەتىسۋدا, ىلە, شۋ, تالاس وزەن­دەرىنىڭ بويىندا, قاراتاۋدا, سىر­دا­ريا ولكەسىندە, ارال تەڭىزىنىڭ جاعاسىندا وتە جارقىن تۇردە سۋرەتتەلىپ وتىرادى... ...عۇنداردىڭ ەڭ سۇلۋ دۇنيەسىنىڭ ءبىرى – التىنمەن زەرلەپ جاساعان اسەم كيىمدەرى, ادەمى ورنەكپەن كەستەلەگەن قامقا شاپاندار, التىنمەن زەرلەگەن بيىك تەلپەكتەر (ەسىك, قوتاندى). مامىق ىشىكتەر, قىم­بات­تى كوركەم توندار, ەشكىنىڭ تاقىر تەرىسىنەن تىككەن كافتاندار, كەستەلەنگەن شالبارلار, كومكەرىلگەن كيگىز بايپاقتار, جىبەك بايپاقتار, ادەمى ومىراۋشالار, تاعى تولىپ جاتقان كوپ, مول دۇنيەلەر. ادولف يانۋشكەۆيچ. ...ايتىس باستالدى. تىلسىم تىنىش­تىق قايتادان ورنادى. وليمپ ويىن­دارىن­داعى­داي-اق ەكى اقىن ءبىر-بىرىمەن سايىسقا ءتۇستى. ءبىرى شۋماقپەن اتقىلاي باستاسا, ەكىنشىسى دەرەۋ جاۋاپ قايتارادى: ءبىرىنشىسى باتىل شابۋىلدايدى, ەكىنشىسى شەبەر قورعا­نا­دى. ەكەۋى دە قىزا-قىزا ايتىستى قاتتى شيەلەنىستىردى. بۇل ءبىر اسا قىزىق كورىنىس ەدى. ...ءوزىم ويعا قالدىم. وسىنىڭ ءبارىن مەن دۇنيەجۇزى تاعى جانە جابايى سانايتىن دالادا كوشىپ جۇرەتىن حالىقتىڭ ورتاسىندا ءوز قۇلاعىممەن تىڭدادىم عوي! بۇدان بىرنەشە كۇن بۇرىن ءوزارا جاۋلاسقان ەكى پارتيانىڭ اراسىنداعى قاقتىعىستىڭ كۋاسى بولعان ەدىم. سوندا دەموسفەن مەن تسيتسەرون تۋرالى عۇمىرى ەستىمەگەن شەشەندەرگە تاڭ قالىپ, قول سوققانمىن. ال بۇگىن, وقي دا, جازا دا بىلمەيتىن اقىندار مەنىڭ الدىمدا ونەرلەرىن جايىپ سالدى. ولاردىڭ جىرى جانىما جىلى ءتيىپ, جۇرەگىمنىڭ قىلىن قوزعادى, سونىسىمەن ءوزىمدى ءتانتى ەتتى. سوندا بۇلار تاعى, جابايىلار بولعانى ما؟ بۇكىل بولاشاقتان ماقۇرىم قالعان ماڭدايىنا تۇككە تۇرعىسىز باقتاشى بولۋدان باسقا ەشتەڭە جازىلماعان حالىق وسى بولعانى ما؟ جو-جوق! يمانداي سىرىم! ءتاڭىرىم بويىنا وسىنشاما قابىلەت دارىتقان حالىق تسيۆيليزاتسياعا جات بولىپ قالۋى مۇمكىن ەمەس, ونىڭ رۋحى قازاق دالاسىنا اسپانداي كوتەرىلىپ, جارقىراپ ساۋلە شاشاتىن بولادى. اۋەلبەك قوڭىراتباەۆ. مالدىڭ ءتولى بولسا, ادامنىڭ بالاسى بار. ولاردى ويلى, ءتىلدى ەتىپ, ەڭبەككە باۋلۋ – حالىقتىڭ ۇلكەن قۋانىشىنان سانال­عان. ايەل بالا تۋسا, وعان شىلدەحانا جاسا­عان. شىلدەحاناعا جاستار جينالىپ, ولەڭ ايتقان. شام قىرىق كۇنگە دەيىن جانىپ تۇرعان. جاس بالا وسە كەلە اجەلەردەن ەرتەگى, اڭىز, جۇمباق, جاڭىلتپاش ۇيرەنىپ, ويى مەن ءتىلىن دامىتقان. ەرتەگى, ماقال, جۇمباق, جاڭىلتپاش بىلمەگەن, بىلگەنىن ايتا الماعان بالانى «مىلقاۋ» دەپ, وعان جۇرت ك ۇلىپ قاراعان. «تي دەسەم تيمەيدى, تيمە دەسەم تيەدى» دەگەن جۇم­باق بالا­نىڭ ءتىلىن, ءاربىر دىبىستىڭ قاي­دان شى­عا­تىنىن بىلدىرسە, ساۋساقتارعا «باس بار­ماق, بالالى ۇيرەك, ورتان تەرەك, ءشۇلدىر شۇمەك, كىشكەنە بوبەك» دەپ ات قويعىزۋ, بالانى سانعا ۇيرەتكەن. اقسەلەۋ سەيدىمبەك. قىز تۋسا, ۇيگە تۇتقا بولسىن دەپ كىندىگىن وت ورنىنا كومەدى. ۇل تۋسا, تۇزگە تۇتقا بولسىن, ەلدىڭ قورعانى بولسىن دەپ, كىندىگىن التى قىردان اسىرىپ تاستايدى. جاڭا تۋعان نارەستەنى اۋىزداندىراردا جەتى جۇرتتىڭ ءتىلىن ءبىلسىن دەسە ساۋىس­قان­نىڭ تىلىمەن, كۇيشى بولسىن دەسە دومبى­رانىڭ قۇلا­عىمەن, باي بولسىن دەسە قويدىڭ قۇيرىعىمەن اۋىزداندىرادى. قاز باسىپ جۇرە باستاعان بالانىڭ تۇساۋىن كەسەردە ءۇش ءتۇرلى تىلەكپەن كەسەدى. ءبىرىنشى, بالانىڭ تۇقىمى ءوسىپ-ءونىپ, شوپتەي كوپ بولسىن دەپ اياعىن شوپپەن تۇساپ كەسەدى. ەكىنشى, مالدى, مايلى بول­سىن دەپ, اياعىن توق ىشەكپەن تۇساپ كەسەدى. ءۇشىنشى, ادال بولسىن, بىرەۋدىڭ الا ءجىبىن اتتامايتىن شىنشىل بولسىن دەپ, بالا­نىڭ اياعىن الا جىپپەن تۇساپ كەسەدى. قۇرمانباي تولىباەۆ. وتاۋ – قازاق ءداستۇرى بويىنشا تۇڭعىش ەر بالانىڭ ۇيلەنگەننەن كەيىن ءوز الدىنا شاڭىراق كوتەرىپ, ءوز ءۇيىنىڭ ءتۇتىنىن تۇتەتۋى, جەكە قازان اسۋى. قازاق ومىرىندە بالاسىنا وتاۋ تىگىپ, بولەك ءۇي قىپ شىعارۋ – اتا-انانىڭ بورىشى سانالادى جانە جۇزەگە اسقان ادامدىق ارمانى. قازاق سالتى بويىنشا جەكە وتاۋ تىگىپ, بولەك شىعارۋ – اكەنىڭ بالاسىنا ارنايى ەنشى ءبولىپ بەرۋىن دە قامتيدى. ەنشى الىپ, جەكە شا­ڭىراق كوتەرگەن ءۇي وتاۋ اتالادى. ۇلكەن ءۇيدىڭ بالالارى, اۋىل-ايماق بۇل ءۇيدى وسى­لاي اتايدى. بۇدان كەيىنگى بالا­لارى جەكە وتاۋ تىگىپ جاتسا دا وسى تۇڭ­عىش وتاۋ ءوزىنىڭ ۇلكەن وتاۋلىق قالپىن ساقتايدى. تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – ۇلكەن ۇيدەن, ياعني اكە وتىرعان ۇيدەن كەيىنگى بەدەلدى ءۇي سانالادى. سوندىقتان تۇڭعىش وتاۋدىڭ يەسى وزىنەن كەيىنگى ىنىلەرىنە ۇلگى كورسەتىپ, قامقورلىق جاسايدى. سالت بويىنشا بۇل دا ءبىرىنشى وتاۋدىڭ وتەۋگە ءتيىستى مىندەتى. قازاق ومىرىندەگى بالا ءوسىرىپ, تاربيەلەۋ ءىسىنىڭ ماقساتى ۇرپاعىنىڭ قىزىعىن كورۋمەن باعالا­نا­دى. وتاۋ – سول ماقساتتىڭ ورىندالۋى.   تويلار ءوتتى ىشىمدىكسىز-اق دۇرىلدەپ قوستانايداعى ساۋلەتتى مەيرامحانالاردا جۇما سايىن توي ءوتىپ جاتادى. وبلىس ورتالى­عى­نىڭ ىرگەسىندەگى جامبىل اۋىلى­نىڭ تۇرعىنى باقىتبەك پەن جۇ­بايى سارا دا ەكىنشى ۇلى اسلان­نىڭ ۇيلەنۋ تويىن قوستاناي قا­لاسىنداعى سالتاناتتى مەيرامحانادا وتكىزدى. قۇدا-جەكجات, تۋىس-باۋىر, دوس-جاران – ءبارى وسىندا. ءان اۋەلەپ, جۇرت­شى­لىقتىڭ قۇلاق قۇرىشىن قاندى­را­دى. جاستار كۇ­يەۋ مەن قالىڭ­دىق­تى ورتاعا الىپ, دوڭگەلەنە بيلەپ كەتەدى. كۇيەۋ مەن قالىڭ­دىقتىڭ توي سالتا­نا­تىنا كيگەن كيىمىنىڭ ءوزى ەرەكشە. ەرەكشەلىگى –كيىمنىڭ ۇلتتىق نا­قى­شىندا. جاستاردىڭ توي كيىمىنەن وتە بىلىكتى ديزاينەردىڭ قول­تاڭ­باسى كو­رىنىپ تۇر. قالىڭ­دىق­تىڭ ءۇس­تىندە-ەتەگىن دە, جاعاسىن دا, جە­ڭىن دە جەلبەزەكتەگەن اق كويلەك, بەلىن قىناعان قىسقا كامزول. ەتەگىن اققۋدىڭ تۇبىتىندەي ءۇل­پىل­دەگەن جاساندى قاۋىر­سىن­مەن كومكەرىپ, توبەسى ۇكىلەنگەن ءساۋ­كەلە قالىڭدىقتى اق بوتاداي ءسۇي­كىمدى ەتە تۇسكەن. تابالدىرىق اتتاعان كەلىننىڭ يىعى توسىنە دەيىن جارتىلاي جالاڭاش تۇراتىن ەۋروپالىق ۇلگىدەگى اق كويلەكتى الماتاي كەلىن كيگەن مىنا كيىم ءار قازاقتىڭ تويىنان وزگە ۇلگىنى ىعىس­­تىراتىن ءتۇرى بار-اۋ. قازاق قى­زى­نىڭ كادىمگى ساحنادان كورىپ جۇرەتىن ۇلتتىق كيىمىن سول كۇ­يىن­شە كوشىر­مەي, ونىڭ ەلەمەنتتەرىن عانا الىپ, ناعىز توي كويلەگىن جا­سا­عان ديزاي­نەر­دىڭ شەبەرلىگىنە جاس وتاۋعا تىلەگىن الا كەلگەن اركىم ريزا بولىپ وتىردى. ديزاينەر كۇيەۋ جىگىتتى دە قارا كوستيۋم, اق كويلەك كيەتىن قالىپتاسقان, قاساڭ ۇلگىدەن الىپ شى­عىپتى. ول كيگەن اق شالبار مەن جەڭىن, قال­تا­سىنىڭ قۇلاقشاسىن التىن جىپپەن ويۋلاپ زەرلەگەن اق سيۋرتۋكتىڭ, جا­عاسى كورىنىپ تۇرعان اق جەيدەنىڭ جاراسىمى دا كوزدىڭ جاۋىن الارداي. جاس جۇبايلاردىڭ سۇلۋلىعى دا, ءسانى دە كولدەگى قوس اققۋدى كوز الدىڭا اكەلگەندەي. داستارحان ءتۇرلى تاعامداردان ما­يىسىپ تۇر. بىراق گرافيندەرگە قۇ­يىلعان قىمىز بەن مينەرالدى سۋلار, جەمىس شىرىندارىنان باسقا «ۇ­زىندى-قىسقالى» شامپان, كونياك, ءتۇرلى ۆينولار مەن اراق ءتۇر­لەرى كوزگە كورىنبەيدى. داستار­حانعا تاباق-تاباق ەت تارتىلدى, ەتپەن بىرگە اقساقال­دار جاققا باس كەتتى. تويدى قىزدى­راتىن اسابانىڭ ورنى ءتىپتى بولەك. اسلان مەن الماتاي­دىڭ تويىنداعى اسابالار باقىتبەك بايعوجين مەن تولەندى العوجين كوپشىلىكتى اۋزى­نا قاراتتى. اسىرە­سە, باقىتبەك باي­عوجيننىڭ سۋىرىپ سالاتىن اقىن­دىعى دا بار ەكەن. ەكى جاسقا تىلەك ايتقىسى كەلگەندەردىڭ بارلىعىن ءازىل-قالجىڭى ارالاس ءبىر اۋىز ولەڭ­مەن تانىستىردى. تويشى قاۋىمنىڭ كۇلكىدەن ەزۋى جيىل­ما­دى. تاربيە-تاعىلىمى مول تىلەكتەر ايتىلدى, اقساقالدار باتا بەردى. داستارحان اراسىنداعى ۇزىلىستە اسابالار «قىز الىپ قاشۋ», «سي­قىرلى تاقيا», «ات قاي كەزدە قالاي كىسىنەيدى؟» دەگەن ويىندار وينا­تىپ, جۇرت­تى قىران-توپان كۇلكىگە باتىردى. نەگىزى ىشىمدىكسىز توي قوس­تا­ناي وڭىرىندە ءجيى وتەتىن بولعان. بۇل دا تاۋەلسىزدىك اكەلگەن سانا­نىڭ جاڭ­عىرۋى دەپ بىلەمىز. جاس جۇبايلاردىڭ توي كيىمىن ۇلتتىق ناقىشتا تىككىزۋ دە سالتقا اينالىپ كەتكەلى قاشان. – قالىڭدىق پەن كۇيەۋدىڭ توي كيىمىنە سۇرانىس كوپ تۇسەدى. مەن ديزاينەر رەتىندە ولاردىڭ ءسانىن, ءستيلىن سىزۋدىڭ وڭاي ەمەس ەكەنىن سەزىنەمىن. ويتكەنى, جاستار ءوز­دەرى­نىڭ كيىمىنىڭ ءسانى قايتا­لان­عانىن قالامايدى, ەرەكشە بول­عى­سى كەلەدى, – دەيدى قوستاناي قالاسىنداعى «حانىم» ءسان اتەلەسىنىڭ ديرەك­تورى, كوپتەگەن بايقاۋلاردىڭ ءجۇل­­دەگەرى تاتيانا تايشىقوۆا. مىنە, بۇل دا سالتىمىزداعى جاقسى كورىنىس ەكەنىندە داۋ جوق. اتا ءداستۇر دە سالتانات قۇرا بەرەدى. ءنازيرا جارىمبەتوۆا, قوستاناي.  

«شەرحانتانۋ»: ۇرپاقتار ساباقتاستىعى

«شەرحانتانۋ» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنداعى شەراعانىڭ مۇرا­عا­تىن اقتارىپ وتىرىپ, قولىما 1992 جىلعى «جالىن» جۋرنالى ءتۇستى. جۋرنال بەتتەرىن پاراقتاي وتىرىپ, ءا.كەكىلباەۆتىڭ «اقىرىپ تەڭدىك سۇراعان» اتتى ماقالاسىن كوزىم شالدى. ماقالا سوڭىندا بەرىلگەن ءابىش اعامىزدىڭ مىنا ءسوز­دەرى ماعان ۇلكەن وي سالدى: «نەگە ەكەنىن قايدام, ونىڭ داۋسىن ەستىسەم بولدى, ەسىمە ماحامبەت تۇسەدى: «قاراعايعا قارسى بۇتاق بىتكەنشە, ەمەنگە ءبىر ءيىر بۇتاق بىتسەيشى, قى­رانعا تۇعىر قىلارعا؟! حاننان قى­رىق تۋعانشا, قارادان بىرەۋ تۋساي­شى, حالىقتىڭ كەگىن قۋسايشى, ارتىمىزدان بىزدەردىڭ اقىرىپ تەڭدىك سۇرارعا!». اقىرىپ تەڭدىك سۇرايتىن سول «بىرەۋ» – وسى ءبىزدىڭ شەرحان مۇر­تازا باۋىرىمىز عوي. بار بول, باتىر-ەكەسى! شال بول, شەر-اعاسى!». ءابىش اعامىزدىڭ بۇل ماقالاسى شەراعانىڭ 60 جىلدىق مەرەي­تويى­نا بايلانىستى جازىلعان ەكەن. اعا­مىز شەراعاعا «شال بول!» دەگەن تىلەكتى شىن پەيىلىمەن ايتقانداي. قا­زاق مادەنيەتىنىڭ تويى تارقاماسىن, بارشا قازاق جۇرتىن الداعى جىلى ۇلكەن ءدۇبىرلى توي كۇتىپ تۇر. قازاق­تىڭ اتپال ازاماتى سەكسەننىڭ سەڭگى­رى­نە شىقپاقشى. تاۋبە! كەنەن دارىنداردى زەرتتەپ-زەردەلەۋ – ۇلكەن مىندەت, سەزىنۋ – ءۇل­كەن باقىت. اسىرەسە, ادەبيەت ايدى­نىن­دا تالاي تاريحي زوبالاڭ­دار­دىڭ كۋاسى بولىپ, كەز كەلگەن تۋىن­دى­سىن ىشكى جان-تانىمەن سەزىنە جازىپ, بولاشاق ۇرپاققا مۇرا ەتىپ وتىرعان تارلانداردى زەردەلەۋ ءار زامان پەرزەنتتەرىنىڭ ەنشىسىندە. وسىنداي ۇلكەن زەرتتەۋ ورتالىعى رەتىندە, تاراز قالاسىنداعى «شەر­حان­تانۋ» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالى­عى تاراز يننوۆاتسيالىق-گۋماني­تار­­لىق ۋنيۆەرسيتەتىندە 2009 جىل­­دىڭ 22 ساۋىرىنەن باستاپ ءوزىنىڭ جۇمىسىن جۇرگىزۋدە. ۋنيۆەر­سي­تەت­تىڭ ۇجىمى جانە رەكتورى قايرات بايجانوۆتىڭ ۇيىتقى بولۋى­مەن اشىلىپ, تۇشىمدى ەڭبەك ءجۇر­گىزىپ وتىرعان عىلىمي-زەرتتەۋ ورتا­لىعىنىڭ جوسپارلى تۇردە اتقارىپ جاتقان ءۇردىستى جۇمىستارى بار. 2009 جىلدىڭ وزىندە-اق ورتا­لىققا شەرحان مۇرتازانىڭ ءبىرشاما مۇراعاتتىق دۇنيەلەرى اكەلىندى. حالىق جازۋشىسىنىڭ قولجازبا­لارى سكانەردەن وتكىزىلىپ, ەلەكترون­دى نۇسقالارى ساقتالۋدا. جازۋ­شى­مەن بايلانىس ورناتا وتىرىپ, شى­عارماشىلىق لابوراتورياسىنا قا­تىستى مۇراعاتتىق ماتەريالدار جي­ناقتالۋدا. ولار تاقىرىپتىق ءجۇ­يەگە كەلتىرىلىپ, سۇرىپتالدى. سو­نى­مەن قاتار, جازۋشىنىڭ فوتو­گا­لە­رەيا­سى دا دايىندالۋ ۇستىندە. ۋنيۆەرسيتەتكە ءجيى كەلىپ, پرو­فەس­سور-وقىتۋ­شى­لار قۇرامىمەن, ستۋدەنتتەرمەن جۇزدەسىپ, لەكتسيالار وقىپ جۇرگەن شەرحان مۇرتازانىڭ داۋىسى دا ار­نايى كاسسەتالارعا جازىلۋدا. ور­تا­لىقتا جازۋشىنىڭ ءار جىلدارداعى ءتۇر­لى باسپالاردا جارىق كورگەن شى­عارمالار جيناق­تارى دا بار. مۇنىڭ ءبارى كەيىنگە قالدىرار مۇرا. عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ماقساتى – تۋعان ولكەمىزدىڭ تۇلەگى, ەل ماقتانىشى, حالىق جازۋشىسى ش.مۇرتازانىڭ شىعارماشىلىعىن ناسيحاتتاۋ بولىپ تابىلادى. عى­لى­مي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – جازۋشى ش.مۇرتازامەن ناقتى بايلانىس ورناتا وتىرىپ, ونىڭ شىعارماشىلىق زەرتحاناسىنا قاتىستى ماڭىزدى ماتەريالداردى جيناستىرۋ, سون­داي-اق مۇمكىندىگىنە قاراي قالام­گەر­مەن اڭگىمە-سۇحباتتار وتكىزىپ, تانىمال تۋىندىلارىنىڭ جازىلۋ جايىنا, جازۋشىلىق ەڭبەگىنە, شەبەرلىك-ىزدەنىس جولدارىنا باي­لا­نىس­تى وزگە دە تىڭ مالىمەت­تەر الۋ جانە ونى ۋاقتىلى قاعازعا ءتۇسىرىپ, مۇراعاتتىق قۇندى دەرەككوزىنە اي­نالدىرۋ, ەكى جىلدا ءبىر رەت ءداس­تۇر­لى رەسپۋبليكالىق «شەرحان مۇر­تا­زا وقۋلارىن» وتكىزۋ. وسى ارادا «قازاقتىڭ شەراعاسى» اتتى جي­ناق­تىڭ 2010 جىلى «تۇران» باس­پا­سىنان 1000 دانامەن جارىققا شىق­قانىن دا ايتا كەتسەك دەيمىز. بۇل كى­تاپتى ستۋدەنتتەر, ماگيستر­لەر ار­ناۋلى كۋرستاردا وقۋ قۇرالى رەتىندە پايدالانا الادى. قازىرگى ۋا­قىتتا «قازاقتىڭ شەراعاسى» جي­نا­عىنىڭ 2 كىتابى دايىندالۋ ۇستىندە. 2011 وقۋ جىلىنىڭ قاراشا ايىن­­دا عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالى­عىن­دا «شەراعا» اتىنداعى ادەبي بىرلەستىك شەرحان مۇرتازانىڭ ءوزى­نىڭ قاتى­سۋى­مەن سالتاناتتى ءتۇر­دە اشىلىپ, جۇمىسىن باستادى. ادە­بي بىرلەستىككە قالانىڭ جيىر­ماعا جۋىق مەكتەپتەرىنەن, كوللەدجدەرى مەن ۋنيۆەرسيتەتتەرىنەن وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر مۇشەلىككە كىردى. ادەبي بىرلەستىك وتىرىسى ايىنا ءبىر رەت, بەكىتىلگەن جوسپارمەن ءجۇر­گىزىلىپ كەلەدى. ءاربىر وتىرىستا شەر­حان مۇرتازا­نىڭ شىعار­ماشى­لى­عىنا بايلانىس­تى زەرتتەۋ, تالداۋ جۇمىستارى ءجۇر­گىزىلەدى. سونى­مەن قاتار, ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋ­شى­لارى مەكتەپ وقۋشى­لارىن شەرحان شىعارمالارى بو­يىن­شا عىلىمي جوبالار جازۋعا داع­دىلاندىرىپ, قالالىق, وبلىستىق, رەسپۋب­لي­كا­لىق اينالىمدارىنا دەيىن جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر. ءسابيت باۋبەكوۆ, تاراز يننوۆاتسيالىق-گۋمانيتارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عىلىم جانە يننوۆاتسيالىق جۇمىستار جونىندەگى پرورەكتورى, پروفەسسور.   ورمەكتەگى ورنەكتەر 1988 جىلى قازاق ەلى كۇللى تۇركى حالىقتارىنىڭ جاڭعىرۋ مەرەكەسى ناۋرىزبەن قايتا قاۋىشتى. وسىعان وراي وبلىس ورتالىعىنداعى مەكەمە-كاسىپورىن ۇجىمدارى كيىز ءۇي تىگۋ تاجىريبەسىمەن تۇڭعىش رەت بەتتەستى. اشىعىن ايتقاندا, ولاردىڭ ارا­سىن­دا اتى بار دا, زاتى جوق سۇرىق­سىز كيىز ۇيلەر كوپ بولدى. سولاردى ارالاپ, كوڭىلىمىز قۇلازىڭقىراپ كەلە جاتقان كەزدە ءسانى مەن سالتاناتى كەلىسكەن, شەبەر قولدىڭ ىزدەرى بىردەن بايقالىپ تۇرعان كيىز ۇيگە تاپ بول­دىق. ونى جابدىقتاعان سول كەزدەگى جىمپيتى اۋدانى, جوسالى سوۆحوزى­نان كەلگەن قولونەر شەبەرى دامەلى قۇسايىنقىزى بولىپ شىقتى. – ءتۇسىنىپ, ۇعىنا بىلگەن ادام ويۋ-ورنەكتەردە سىر تۇنىپ تۇرعا­نىن بىردەن اڭعارادى. مۇندا حال­قى­­مىزدىڭ ءومىر ءسۇرۋ داعدىسى, كۇ­يىنىشى مەن ءسۇيىنىشى, اتا كاسىبى – مال وسىرۋگە قاتىستى ناقىشتار, ءتىپ­تى قاجەت دەسەڭىز, العا قويعان ماق­سات-مۇراتتارى دا سىرىن ىشىنە بۇگىپ تۇرعانداي اسەر بەرەدى. تەك سونى ىشكى دۇنيەڭمەن, سەزىمتال ءجۇ­رەكپەن تەرەڭ تۇيسىنە بىلسەڭ بول­عانى. مەنىڭ ويىمشا, بۇل وتە ءبىر سيقىرلى الەم. الەمىنە ءبىر ەنىپ كەتسەڭ, قىزىعىنا قانبايسىڭ. ول سەنىڭ قيالىڭدى كوككە قالىق­تاتىپ, جىگەرىڭدى جانيدى. ءسويتىپ, كۇندىز-ءتۇنى شارق ۇراسىڭ. ىزدەگە­نىڭ­دى تاپ­قان كەزدە ءبىر عالامات كۇي كەشەسىڭ, – دەيدى دامەلى قۇسايىنقىزى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن دامەلى قۇ­سا­يىنقىزى قازاقتىڭ ۇلتتىق ويۋ-ورنەكتەرىن ناقىشىنا كەلتىرە ءار­لەپ, ادىپتەپ, بۇرىننان قالىپ­تاس­قان بارلىق ۇلگىلەر مەن سالت-ءداس­تۇرلەرگە ساي ەتىپ ءتورت كيىز ءۇي تىگىپتى. مۇنىڭ ءبىرىنشىسىن اقساي قا­لا­سىنداعى «اقسايگازسەرۆيس» اق اتتاي قالاپ ساتىپ العان بولسا, ەكىن­شىسى سوعىستان ورالماي, ءومىر بويى اڭساپ كۇتكەن اكەسىنە جانە بار­لىق سوعىس ارداگەرلەرىنە ارنال­عان. ال ءۇشىنشىسىن دامەلى اپامىز ەلباسىعا دەپ ارناپ تىگىپ, ونىڭ تورىنە ءوزى شىعارعان تومەندەگىدەي جىر شۋ­ما­عىن كەستەمەن ورنەكتەپ جازىپتى. «ايتەكە مە, تولە مە, قازىمىسىڭ, حالقىڭ ءۇشىن ارنال­دى جازى-قى­سىڭ. كۇي تولقىسا كەۋدەدە كۇمبىر­لەگەن, نۇرعيساداي اۋەن­نىڭ سازى­مى­سىڭ؟!». بۇل ەلبا­سىن جالاڭ ماقتاۋ ەمەس, سىرلى كوكىرەكتەن شىققان عازيز ءسوز عانا وسىلاي ورىلەر. قولونەر شەبەرى سىرىم ەلىنىڭ اتىنان ءتورتىنشى كيىز ءۇيدى قازاق­ستان­نىڭ حالىق جازۋشىسى, ءبىر اۋىل­دا قاتار وسكەن قۇرداسى قادىر مىر­زا ءالىنىڭ 75 جاسقا تولۋىنا بايلا­نىس­تى ارناپ تىككەنىنە ءوزىمىز كۋا بول­دىق. بۇل وتكەن 2010 جىلدىڭ قا­را كۇزى ەدى. قادەكەڭ كەشەگى قاتار ءوس­كەن قۇربى­سى­نىڭ, بۇگىنگى اق جاۋ­لىقتى اجەنىڭ وزىنە دەگەن ءىلتيپا­تى­نا, ەڭ باستىسى –  قازاقتىڭ ۇلتتىق قولونەرىن XXI عا­سىرعا جىگىن دە, جىمىن دا بىلدىرمەي جالعاي بىلگەن جاراسىمدى ەڭبەگىنە ءدان ريزا بول­دى. بۇل پوەزيا پاتريار­حى­نا قاراپا­يىم حالىق وكىلى تارا­پى­نان كوزى تىرىسىندە كورسەتىلگەن ەڭ سوڭ­عى قۇرمەت­تەردىڭ ءبىرى دەۋگە بولا­دى. قادىر اعامىز وسى وقيعادان سوڭ ەكى اي وتكەندە دۇنيە سالدى. دامەلى قۇسايىنقىزى ون بالا تاربيەلەپ وسىرگەن ارداقتى انا. وت­اعاسى, مارقۇم شاپاي قاجىعا­ليەۆ­تىڭ بابىن تاۋىپ, قوناقتارىن كۇ­تىپ, سونىمەن بىرگە ورمەكپەن دە, ولەڭ­مەن دە ورنەكتەر تىگۋ ايەل زاتىنا از ءىس ەمەس. سونىڭ بارىنە قالاي ۇلگەرىپ كەل­دىڭىز دەگەن ساۋالعا ول: «مەن سو­نىڭ بارىنەن دە ۇلكەن ءلاززات, قاناعات الامىن. قاي-قاي ءىستى دە جۇرەگىمنىڭ قالاۋىمەن ورىندايمىن. ۋاقىتتىڭ جەتپەيتىنى راس. بىراق جۇرەكتىڭ ءامى­رى­مەن ىستەلگەن ءىس ادامدى ەشۋا­قىتتا شارشاتپايدى», دەپ جاۋاپ بەردى. «مەنىڭ قازىرگى باستى ماقسا­تىم, ۇلتتىق قولونەرىمىزدىڭ قادىر-قاسيەتىن كەلەشەك ۇرپاققا امانات ەتىپ قالدىرۋ. بۇل تۇرعىدا تەك ءبىر اۋداندا قۇرىلعان ىسمەرلىك مەكتەپ تىم تارلىق ەتەدى دەگەن ويدامىن. تەك ءبىر وڭىردە عانا ەمەس, بۇكىل ەلىمىز بويىنشا ۇمىت بولا باستاعان كيىز ءۇي تىگۋ, ونىڭ بارلىق ناقىش­تا­رى مەن ويۋ-ورنەكتەرىن ەگەمەندىك تالاپتارىنا ساي جاڭعىرتىپ, ءتۇر­لەن­دىرە ءتۇسۋ قاجەت. تەك سوندا عانا حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق ءتول ءداستۇرى­نىڭ ءورىسى كەڭەيە تۇسەدى», – دەپ ءتۇيىن جاسادى دامەلى قۇسايىن­قىزى. تەمىر قۇسايىن, باتىس قازاقستان وبلىسى, ءبورلى اۋدانى.   قىران باپتاعان جۇرتپىز جەر باسىپ جۇرگەن ادامدار ءبىرى­نىڭ ءسوزىن ءبىرى سىيلاي الماي ءجۇر­گەن­دە, اسپاندا ۇشقان قۇستىڭ ءتىلىن تابۋ وڭاي ما؟ ول ءۇشىن قارا كۇش ەمەس, تەرەڭ اقىل, ويلى ءادىس كەرەك. ءتىلى جوق دەمەسەڭ, قۇستىڭ دا اقىل-اي­لا­سى وسال سوقپايدى. ودان اسىپ ءتۇسۋىڭ كەرەك. ءيا, ونى باپتاۋ دەگەن –  قۇدى­رەت­تى ونەر. قاي ىسكە دە باپ كەرەك, ءانشى دە, اقىن دا باپ تىلەيدى. جۇيرىك اتتىڭ بابىن كەلتىرە الما­ساڭ, باعىن بايلايسىڭ, جابى قىلىپ تىناسىڭ. قىران قۇس تا سولاي. «بوپامداپ» وتىرىپ قىبىن تاپپاساڭ, قى­رانىڭ قارعا بولادى. بابىن كەل­تىر­سەڭ, قاس­قىر الادى, بۇعى, مارالعا تۇسەدى, بابىن كەلتىر­مەسەڭ, قويانعا دا جەتپەي قور بولىپ, وتىرىپ قالادى. مۇنىڭ ءبارى مەن شىعارعان ءتا­لىم ەمەس. اتا-بابالاردان قالعان ءتامسىل. مەنىڭ اتالارىمنان, اكەم­نەن, ناعاشىلارىمنان ەستىگەن اڭگى­مەم – كول-داريا. بىلگىر قاريا جا­ع­دا بابالىق ۇلىمەن دە كوپ سىر­لاس­تىم. اكەم ءبايجۇنىس پەن ناعاشى اتام توقتاسىننىڭ قۇسبەگىلىك تۋرا­لى ايتقان اڭگىمەلەرى قۇلاعىمنىڭ تۇبىنەن ءالى كۇنگە دەيىن كەتپەيدى. قازاقتا اتى اڭىزعا اينالعان قى­ران باپتاۋشىلار كوپ بولىپتى. سو­لاردىڭ ىشىندە جالايىر شو­را­نى, نايمان تىنەيدى ەرەكشە اتاي­دى. ولار تۋرالى ەل اۋزىندا مى­نان­د­اي ءسوز بار «تىنەيدەگى قاسيەت – ۇيالاس ەكەن سارىقۇسپەن, شورا­دا­عى قاسيەت – تىلدەس ەكەن بار قۇس­پەن» دەلىنەدى. بۇل كىسىلەر قۇستىڭ ءتىلى بىلگەن, سويلەسە العان دەسەدى اڭىز-اڭگىمەلەردە. كەڭەس زامانى قازاقتىڭ وسى قاسيەتىنەن ايىرا جاز­دادى, بىراق ءبىزدىڭ ەل­دىڭ ءۇل­كەندەرى ءومىر بو­يى ءبىرلى-جارىم ءبۇر­كى­تىن قولىنان تۇسىرگەن ەمەس. تاۋبە, سول كەڭەستىڭ شەگەسى بوساپ, بوساعاسى سىقىرلاي باستاعاندا, وتكەن عاسىردىڭ 80-جىل­دارىنىڭ سوڭىنا قاراي قۇسبەگىلىك ءداستۇر قايتا جاڭعىردى. الما­تى­نىڭ قاق ورتاسىنداعى ستاديوندا «سونار-89» دەپ اتالاتىن تۇڭ­عىش بۇركىتشىلەر شەرۋى ءوتىپ, جا­رىس ۇيىمداستىرىلدى. وعان ءسار­سەن­بەك داۋلەتباق ۇلى, ءبايجۇنىس كودە­ك ۇلى, ابەن توقتاسىن ۇلى, مو­لداجان ءما­مەت ۇلى, شاكەن وشان­باي ۇلى, ايتباي جەتىباي ۇلى, ءابىل­حاق تۇردى­باي ۇلى, تاعى باسقالار قاتىستى. قىرانداردىڭ قالقىعا­نىن, قۇيى­لىپ كەلىپ تۇلكىگە تۇسكەن ءساتىن كور­گەن جۇرت ءبىر جاساپ قالدى. ۇلتى­مىز­دىڭ ۇلى ءداستۇرى ورالدى دەپ ۇرانداتىپ جاتتى. مەنىڭ ريزا بولاتىنىم, ءبىزدىڭ سوگەتى اۋىلىندا باعدات دەگەن قارىن­داسىمىزدىڭ ۇيىتقى بولۋى­مەن «قىران» فەدەراتسياسى ءبىراز جىلدان بەرى جاقسى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. م ۇلىك دەگەن ءىنىمىز اۋىلى­مىز­دىڭ قاق تورىنەن قۇسبەگىلىك داستۇرگە ارناپ مۇراجاي اشتى. ون­داعى قۇندىلىقتار ءوزىمىزدى قو­يىپ, الىس-جاقىن شەت ەل ازامات­تارى­نىڭ نازارىن وزدەرىنە اۋدارىپ, سان عاسىرلاردى قامتيتىن جادىگەرلەر كوز جاۋىن الۋدا. قۇسبەگىلىك ارقاسىندا وسىدان ءبىر-ەكى جىل بۇرىن ۇلىبريتانيا ەلىنىڭ استاناسى لوندونعا بارىپ قايتتىم. ول ەلدىڭ ازاماتتارى قى­ران قۇسىمىزعا تاڭدانىس ءبىلدىرىپ, مۇراجايىمىزداعى جادىگەرلەردى سۋرەتكە ءتۇسىرىپ جاتتى. بۇل نەتكەن كەرەمەت دەستى, اينالىپ ءۇيىرىلدى. تاۋەلسىزدىك ۇلتتىق ءداستۇردىڭ ءتۇر-ءتۇرىن قايتا ورتامىزعا اكەلدى. سونىڭ ءبىرى وسى – قۇسبەگىلىك. مەنىڭ الدىمداعى ۇلكەندەردىڭ كوبى كەتتى. ءبىز ولاردان قالعان ۇلگىنى جالعاس­تى­رىپ جاتىرمىز. حالقىمىزدىڭ قى­ران ۇستاپ قىردا ءجۇرۋىنىڭ وزىندە ءۇل­كەن ءمان-ماعىنا جاتىر. ءۇي­كۇ­شىك بولماي سەرگەك جۇرۋگە, تابي­عات­تى, ۇلتتىڭ ۇلاعاتىن تانىپ-بىلۋدە بۇل ءداستۇردىڭ ورنى ەرەكشە. ونى ءوزىڭ ءبىلىپ قانا قويماي, كەيىنگىگە ساباق ەتىپ قالدىرۋ پارىزىڭ. مەن وسى تۇرعى­دان كەلگەندە, اتالار جولىن, بابالار كاسىبىن تالاپ­تى جاستارعا جالىقپاي ۇيرەتەمىن. ءبىر عانا مىسال, اكەم قۇس­بە­گىلىك ءداس­تۇردى ماعان سەنىپ تاپسى­رىپ ەدى. مەن باۋىرجان دەگەن ۇلىما بەر­دىم. ول قازىر ايان دەگەن بالا­سىن باۋلىپ ءجۇر. ءبىزدىڭ اتالارى­مىز ۇلت­تىق ءداستۇردى وسىلاي جال­عاس­تىرعان. مەنىڭ ءبىر ارمانىم بار. تاۋەلسىز ەلدىڭ قۇسبەگىلىك ونەرىن ءبىر كەزدەرى الەمدىك بيىككە كوتەرىپ, حالىقارا­لىق دارەجەدەگى جارىس وتكىزىپ جا­ت­ساق, قانە! سول جارىستا قازاقتىڭ ءبۇر­كىتشى ۇلدارى مەن قىزدارى قى­ران سالىپ, الدىڭعى تولقىن تورە­شى­لىك جاساسا, توبەمىز كوككە ءبىر جەتەر ەدى-اۋ! سەيىتجان بايجۇنىس ۇلى, بۇركىتشى. الماتى وبلىسى, ەڭبەكشىقازاق اۋدانى.   كيىز ۇيلەر قويمادا قالىپ قويعان جوق سوناۋ جەتپىسىنشى جىلداردىڭ سوڭى, سەكسەنىنشى جىلداردىڭ با­سىن­دا موڭعوليا دەگەن ەلدىڭ ۇلان­باتىر اتتى استاناسىندا اسكەري بورىشتى وتەگەن ەدىك. سوندا جۇك كولىگىنىڭ قورابىندا كەلە جاتىپ ۇلكەن قالا ىشىندەگى بيىك عيمارات­تار­دىڭ ارا-اراسىنا «قونىستان­عان» كيىز ۇيلەرگە تاڭعالا قاراي­تىنبىز. تاڭعالاتىن سەبەبىمىز, ول كەزدە ءبىزدىڭ الماتى, شىمكەنت, قا­راعاندى, ت.ب. ۇلكەن قالالارى­مىز­دىڭ ءتورى تۇرماق, شەتىندەگى شا­عىن اۋدانداردان دا كيىز ءۇي تىگىپ وتىرعان قازاقتى كورمەيتىنبىز. كور­سە, قالا بالالارى, مۇرا­جاي­لاردان عانا كورەتىن. ويتكەنى, حال­قىمىزدىڭ جاز جايلاۋعا, كۇز قىس­تاۋعا كوشەتىن ءداستۇرى ۇمىتىلىپ, كيىز ءۇي دەگەن جادىگەرىڭىز اۋىل­داعى قۇنتتى ۇيلەردىڭ عانا اۋلا­سىنان شوشاياتىن. وتكەن عاسىردىڭ سەكسەن بەسىنشى جىلىنان بەرمەن قاراي «سەڭ» بۇزىلدى. ەلىمىز ناۋرىز اتتى ءتول مەيرامىمەن ساعىنىسا قاۋىشتى. ناۋرىز مەيرامىمەن بىرگە قالا­نىڭ ورتاسىنداعى الاڭدارعا, باس­تى-باستى دەگەن كوشەلەرگە شاعا­لا­داي اپپاق كيىز ۇيلەر قاپتاي تىگىلىپ, كوزدىڭ جاۋىن الاتىن بولدى. وعان وزگە ۇلت وكىلدەرى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, ىلگەرىدەگى اتالارى «قالالىق قازاق» اتانىپ, ولاردىڭ انا ءتىلى مەن سالت-ءداستۇرىن ۇمىتا باستاعان ۇرپاقتارى دا قىزىعا, تامسانا قارادى. ودان كەيىن توقسان ءبىرىنشى جىل كەلدى. بودان ەل بوستان بولدى. كەۋ-كەۋلەگەن جۇرت, كەۋدەلەي كەلگەن نا­رىقتىق ەكونوميكا... وسى الاعاي دا بۇلاعاي كەزەڭدە كيىز ۇيدە ءوزىنىڭ جىعىپ, تىگۋ, تەز ورىن اۋىستىرىپ, كوشىپ-قونۋ دەگەن ارتىق­شى­لىق­تارى­مەن حالقىنا تاعى دا قول ۇشىن بەردى. ىسكە يكەمى بار اۋىل قازاقتارى قالا ادامدارى كوپ شو­عىرلاناتىن جەرگە ءاپ-ساتتە كيىز ءۇي تىگىپ, ساۋداسىن قىزدىرا باس­تا­دى. مىنە, وسى تۇستا ويى وزىق كەيبىر كاسىپكەر ازاماتتار قالانىڭ سايا­باق­تارى مەن كوشەنىڭ كورنەكتى تۇس­تارىنان جەر تەلىمىن الىپ, قازاقى كيىز ءۇيدىڭ ساۋلەتتىك ناقىشىن نەگىزگە الا وتىرىپ «ميني» مەيرامحانالار سالا باستادى. ولاردىڭ ماڭ­دايشالارىنا «ميراس», «اق وتاۋ» دەگەن اشەكەيلى جازۋلار پايدا بول­دى. بۇلار كەشەگى اتا-بابا­لارىمىز كوشىپ-قونعان التى قانات اقبوز ءۇيدىڭ جيىرما ءبىرىنشى عاسىر­داعى جاڭعىرعان بەينەسى ەدى. سويتسەك, قازاق حالقى باردا ونىڭ كيىز ءۇيى دە ءومىرىن جالعاستىرىپ, وزگەرىپ, ءور­كەن­دەپ, وسە بەرمەك ەكەن عوي. كيىز ءۇي ۇلگىسىندەگى بۇل شاعىن مەيرامحانالاردىڭ ىشكى كورى­نىس­تەرى دە سىرتقى ءسان-سالتا­ناتىنا ساي بو­لىپ كەلەدى. تورىنە شىعىپ, داستار­قان مازىرىنە ۇڭىلسەڭىز, ءوزىڭىزدى تۋرا ءبىر جايلاۋدا ەت جەپ, سورپا ءىشىپ وتىرعانداي كوڭىلدى سەزىنەسىز. جازدا سالقىن, قىستا جىلى. كەلگەن, كەتكەن قوناق تا رازى, ءدام-تۇز ۇسىنعان مەيرامحانا يەسى دە ءماز. «ءداستۇردىڭ وزىعى بار, توزىعى بار» دەگەندە ايتايىق دەگەنىمىز, ال­داعى ۋاقىتتا ەلىمىزدەگى قالا­لار­دىڭ كورنەكتى جەرىنەن كيىز ءۇيدىڭ ۇلگىسى­مەن وسىنداي مەيرامحانالار مەن ءدام­حانالار كوبەيە تۇسسە دەگەن تىلەك. وعان قازاق كاسىپكەرلەرىنىڭ اقىلى دا, اقشاسى دا ابدەن جەتسە كەرەك. تاراز. ايقارما بەتتىڭ ماتەريالدارىن ۇيىمداستىرعان سۇلەيمەن مامەت.