– قادىرلى, اماندىق اعا! كەۋدەسى جىردىڭ كومبەسىنە اينالىپ, اينالا جۇرتتى اۋزىنا قاراتىپ, تاڭنان تاڭعا جىرلايتىن جىرشىنىڭ تۋعان ورتاسى, كورگەن ونەگەسى قانداي بولۋى كەرەك؟
– مەن تۇرىكمەنستاندا تۋعان قازاقپىن. تۇرىكمەنستاننىڭ ءبىر جاعى اشحابادقا دەيىن, ەندى ءبىر جاعى شاعادامعا دەيىن سوزىلىپ, ءبىر ءبۇيىرى اينالىپ كەلىپ ماڭعىستاۋعا ۇلاساتىن شارجاۋ وبلىسىندا كەڭ اۋقىمدى اۋماقتى الىپ جاتقان قاراقۇم دەگەن جەر بار. مەن سول جەردە دۇنيەگە كەلىپپىن. ال بابالارىمنىڭ جۇرتى ماڭعىستاۋ وبلىسى, ماڭعىستاۋ اۋدانىنىڭ جىڭعىلدى دەگەن جەرى ەكەن. كەشەگى نەبىر اقىن, جىرىندى جىرشى, ايتۋلى شەشەن, ارداقتى احۇن, يشانداردى ەلدەن بەزدىرگەن اۋمالى-توكپەلى الاساپىران زاماندا حيۋادان ءىلىم ىزدەپ بارعان ءبىزدىڭ اكەمىز كىندىك جۇرتىنا جەتە الماي, قيىس تارتىپ سول قاراقۇمدا قونىس تەۋىپ قالعان عوي. مىنە, جالاڭاياق, جالاڭباس بالالىعىم سوندا ءوتتى. ول جاقتاعى ەلدىڭ كاسىبى مال شارۋاشىلىعى. قۇم جايلاعان جۇرت قۇدىق جاعالاپ قونىستانادى. سەكسەۋىل, توراڭعىلى جەرلەردە كەيدە ءسال كەرمەك سۋلار كەزدەسىپ قالادى دەمەسەڭ اقدۇزگەن, نارسەلەۋلى قىزىل قۇمنىڭ ەتەگىنەن قازسا بالداي ءتاتتى تۇششى سۋ شىعاتىن ەدى. ءسويتىپ ءبىر قۇدىقتىڭ ماڭىندا 5-6 ۇيدەن توپتاسىپ وتىرادى. الدانىش, ەرمەگىمىز – راديو. وعان دا ءبارىنىڭ قولى جەتە بەرمەيتىن. ساسكە شاي, بەسىن شايعا جينالعاندا جاڭادان راديو العان ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ ءبىر كەمپىرى «بۇگىن ءبىزدىڭ ۇيدە حاريفوللا التى ءان ايتتى (عاريفوللانى حاريفوللا دەيتىن)» دەگەندە, تاعى ءبىر اپامىز ء«ۇيباي-اۋ, ونىڭ نەسىن ايتاسىڭ, ءبىزدىڭ ۇيدە حاريفوللا 12 ءان سالعانىن ايتىپ ماقتانباعاندا دا جارىلىپ كەتپەي وتىرمىز عوي» دەگەن ەكەن. سول ماڭعىستاۋدىڭ ماقام-سازىنداعى عارەكەڭنىڭ اندەرى بويىما ءوز-وزىنەن قۇلاي بەردى. مەكتەپ بىتىرگەنشە سىزگە وتىرىك, ماعان شىن عاليفوللا قۇرمانعاليەۆ ورىندايتىن اندەردىڭ 70-80-ءىن ايتتىم. وندا مىنا «شالقار» راديوسى 5 مينۋت حابار, 25 مينۋت ءان-كۇي, جىر-تەرمەلەردى بەرىپ وتىراتىن. مەن سول قۇمدا ءجۇرىپ: «بالىققا تاياز سۋدان تەرەڭ وڭاي, اقىنعا قارا سوزدەن ولەڭ وڭاي, شەشەندەر سويلەگەندە جاندى ەرىتىپ, كوڭىلىڭنىڭ قۇسىن ۇستاپ بەرەدى وڭاي» دەپ ايتىلاتىن ولەڭنەن باستاپ كەنەن اتامىزدىڭ كوپتەگەن اندەرىن جاتتاپ الدىم. كەيىن ماگنيتوفون شىعىپ, ءان تاسپالارى ساتىلا باستادى. كىتاپتار كەلدى. «الپامىس باتىر», «قوبىلاندى باتىر», «ەر تارعىن», «قامبار باتىر», «قوزى-كورپەش-بايان سۇلۋ», «قىز جىبەك» سىندى ەپوس, داستاندار كىتاپ بولىپ كەلدى. بۇرىن تەك تىڭداپ جۇرگەن جىرلار قولىمىزعا ءتيىپ قورىمىز مولايا بەردى.
– جىر ايتا باستادىڭىز...
– مەنىڭ اۋەلدە جىرشى بولا قويايىن دەگەن ويىم جوق ەدى, ءاندى دومبىرامەن قاتىرىپ ايتامىن ء«انشى بالا» اتانا باستادىم. اكەم «داۋىسىڭ جاقسى» دەپ باتىرلار جىرىن وقىتادى. ءوزىم دە جاقسى كورەمىن, بارعان سايىن ىشىنە ەنىپ, جاتتاپ الاتىن بولدىم. «الپامىس باتىر» جىرىن تۇگەلگە جۋىق جاتقا ءبىلدىم. كەيدە ءوزىمنىڭ دە كەۋدەمدى ولەڭ كەرنەپ, شۋماقتار تىزبەگى توگىلىپ تۇسەتىن بولدى. ونىڭ ۇستىنە ءبىزدىڭ اۋىلدا توي-تومالاق وتە قىزىقتى وتەتىن. باياعى سالت-ءداستۇردىڭ ساف قالپى عوي. قىز ۇزاتۋ, نەكە وقۋ, نەكە كەزىندە بالالاردىڭ كۋالىككە ءجۇرىپ «كۋادۇرمىز, كۋادۇرمىز, كۋالىككە ءجۇرادىرمىز» دەپ باستالاتىن ولەڭدەرى, سول تۇنگى «قۇدالاسۋ» ويىندارى – ءبارى ولەڭ-جىرعا, تاپقىرلىق, شەشەندىككە قۇرىلاتىن. ءوزىم دە ولەڭ جازا باستادىم. ال ەندى كەلىن كەلەر اۋىلعا ءبىر كۇن بۇرىن جەتىپ جايعاسىپ العان جىرشىلار كەشتە وتىرىپ جىرلاعاننان تاڭ نامازى كەزىندە ءبىر-اق ورىندارىنان تۇراتىن. سودان كۇن ارقان بويى كوتەرىلگەنشە ءسال مىزعىپ الىپ, قايتا جىرلايدى. سولاي ۇزاعىنان جىرلاماسا, ءبىر-ەكى قايىرىم تەرمە-تولعاۋلاردى سۇگىر سەكىلدى نەبىر دۇلدۇلدەردىڭ جىرىنا سۋسىنداپ ۇيرەنگەن ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ شالدارى امانداسۋداي كورەدى. سوندىقتان ەرىكسىز ۇزاق تولعاۋ جىرلارعا ۇمتىلا باستايسىڭ.
– اتاقتى سۇگىر جىراۋ ءسىزدىڭ اۋىلدا بولدى ما؟
– ءيا, ءبىزدىڭ ۇيگە دە كەلگەن ەكەن.
– مىنە, قىزىق...
– جوقشىلىق كەزى عوي, ءبىر كۇنى ءبىر اقساقال, قاسىندا سۇگىر جىراۋ بار اۋىلدا قۇس فەرماسىن قارايتىن مولداباي دەگەن شالدىڭ ۇيىنە بارىپ ءاي, مولداباي, اۋزىمىزعا ەت تيمەگەلى ايعا جاقىندادى, قۇس-قۇبىرت بولسا دا تاڭدايىمىز سورپانىڭ ءدامىن السىن, انداعى تاۋىعىڭنان سوي, دەگەن ەكەن. سوندا مولداباي ۇيالىپ, ويباي-اۋ, سىزدەرگە تاۋىق نە بولادى, مىنا قۇمدا ء(بىزدىڭ اۋىلدا ەشكىنى قوي, سيىرعا قوسىلمايتىن مايدا, ۇساق مال دەپ ەسەپتەگەندىكتەن ونى «جاندىق» دەپ اتايتىن) قورالى جاندىعى بار كومەك دەگەن بىزگە كۇيەۋ بولىپ كەلەتىن جىگىت بار, سول ۇيگە بارىپ, لاق بولسا دا جاندىق جەيىك, دەگەن ەكەن. جولدان تاعى ءبىر شال قوسىلىپ, ۇشەۋلەپ ءبىزدىڭ ۇيگە قاراي كەلە جاتقاندا اكەم جامانات حابار اكەلە جاتقان جوق پا ەكەن دەپ قورقىپ كەتىپتى. سوندا مولداباي الىستان ايعايلاپ ءاي, كومەك, قورىقپا. سۇگىر جىرلاعالى كەلە جاتىر, ءبىز سول جىراۋعا سويعان جاندىعىڭنان اۋىز ءتيىپ, جىر تىڭداعالى كەلە جاتىرمىز, دەپتى. جىراۋ كەلگەنگە قۋانىپ اكەم «سەركەش ەمەس سەركە سويام» دەپ, اينالا كورشىنى جيناپ, سۇگىردى تاڭ اتقانشا جىرلاتقان ەكەن. سوندا قارا كەشتەن تاڭعا دەيىن جىرلاعاندا سۇگىر جىراۋدان اققان تەر وتىرعان كورپەشەسىن كيىز ءۇيدىڭ جۇرتىنداي ءدوپ-دوڭگەلەك قىلىپ شىلقىتىپ تاستاعان ەكەن. بۇل ەندى مەن دۇنيەگە كەلەردەن ون جىلداي ىلگەرى بولعان وقيعا. سۇگىر جىراۋ كەيىن «اتاقونىسىما جاقىنداي تۇسەيىن» دەپ قاراقالپاقستان مەن تۇرىكمەنستاننىڭ شەكاراسىنا جاقىن جەردەگى تاقياتاس دەگەن جەردە ءبىرتالاي جىل تۇراقتاعان ەكەن. سوندىقتان دا كوبىنە حورەزم ايماعىنىڭ جىراۋى بولىپ ايتىلىپ جاتادى.
– اۋىلدارىڭىزدا قازاق مەكتەبى بولدى ما؟
– ءبىز تۇرعان جەردە قازاق مەكتەبى جوق ەدى, تۇرىكمەن مەكتەبىنە باردىم. سوندىقتان قازىر تۇرىكمەننىڭ ءتىلىن تولىق تۇسىنەمىن. جىرىن دا ءوز جىرشىلارىنان كەم سالمايمىن دەپ ويلايمىن. سەگىزىنشى سىنىپقا دەيىن سونداعى جابىق مەكتەپ-ينتەرناتىندا وقىدىم دا, كەيىن «قايتسەم دە قازاقستانعا كەتەمىن» دەگەن ارمانمەن, تاشاۋىز وبلىسىنىڭ تاقتا اۋدانى ىزمىقشير دەگەن اۋىلىندا تۇراتىن ناعاشىلارىمنىڭ قولىنا بارىپ, سونداعى №49 قازاق ورتا مەكتەبىندە وقىدىم. وقۋلىق وسى قازاقستاننان بارادى ەكەن. وندا «لەنينشىل جاس», «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتتەرى, «مادەنيەت جانە تۇرمىس», «جالىن», «جۇلدىز», «ارا» جۋرنالدارى ءبارى بولدى. قاپىسىز سۋسىندادىم. ءسويتىپ ءبىر جاعى وقۋعا دايىندالىپ ءجۇرىپ 1974 جىلى جامبىل گيدرومەليوراتيۆتىك قۇرىلىس ينستيتۋتىنا وقۋعا ءتۇستىم. الىپ-ۇشىپ كەلگەنمەن, ءۇيدىڭ كەنجەسى بولىپ اتتىڭ جاقسىسىن ءمىنىپ, كيىمنىڭ جاڭاسىن كيىپ, تاماقتىڭ ءدامدىسىن جەپ ەركە ءوسىپ, ەپتەپ ەلدىڭ كوتەرمەسىنە دە كوڭىل مارقايتىپ قالعان باسىم قۇلازي باستادى. ونىڭ ۇستىنە ماماندىق باسقا, اڭسار, ارمان باسقا, امبە ۇيرەنىسپەگەن جات ورتا سەنى, سەن ونى جاتىرقاپ دەگەندەي ءبىراز قينالدىم. «الاتاۋ» دەگەن انسامبل بار ەكەن, سوندا ءان ايتىپ تۇرامىن اراسىندا. سونداي ارت جاقتا قالعان اۋىلدى قاتتى ساعىنعان ءبىر كەزدەرى سۇگىر جىراۋدىڭ قارتايعان شاعىندا اتىنىڭ باسىن اتاقونىس ماڭعىستاۋعا بۇرىپ تۇرىپ ەلمەن قوشتاساتىن ۇزاق جىرى كومەكەيىمە كەلىپ كەپتەلدى دە تۇردى. باسىندا ەل مەن جەردىڭ قادىر-قاسيەتىن تولعاپ, ابدەن جىرلاپ كەلىپ:
«ادايدا ابىل, نۇرىم, قارت قاشاعان,
كەشەگى ساتتىعۇلداي بولماسام دا,
ەلۋ جىل مەرەكەڭدى امالدادىم.
اۋدارىپ اتاقونىس تۋعان جەرگە,
بالالارعا كارىلىك جاعىن حابارلادىم.
ارعىماق, ارشىن جۇيرىك بولسام-داعى,
بۇگىندە ءباسىم كەمىپ شاباندادىم» دەپ كەتە بەرەتىن ۇزاق جىر. كۇنى-ءتۇنى وسى جىردىڭ اۋرەسىنە ءتۇستىم. ابدەن ءسىمىرىپ ايتتىم. اقتان, ابىل, ەلبايلاردى ايتتىم. ءسويتىپ ءجۇرىپ ءبىر كۇنى سول سۇگىر اتامىزدىڭ سوقپاعىمەن باياعى باباقونىس ماڭعىستاۋعا ءبىر-اق تارتتىم.
– ءسىز بارعان تۇستا ماڭعىستاۋدا جىرشىلىق ونەردىڭ جاعدايى قالاي ەكەن؟
– شىنىن ايتايىن, ول كەزدە جىرشىلىقتى قويىپ «جىر» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزىن جوق قىلىپ جىبەرۋگە بارىن سالعان وتارشىل جۇرت الدىڭعى جۇلگەنى ۇزۋگە شاق قالعان. قازىر «سۇگىر جىراۋدىڭ تەرمەسى» دەپ ايتىلىپ جۇرگەن ماقامدى سوندا اكەلدىم. ول ومار دەگەن جىراۋدىڭ ساز-ماقامى ەدى, سۇگىردىڭ ءسوزىنىڭ ورنىنا ەلبايدىڭ سوزدەرىن سالىپ ايتىپ جۇرگەم. كەيىن ەسترادامەن ايتىلعان ەلبايدىڭ ءسوزى «سۇگىر جىراۋدىڭ تەرمەسى» دەگەن اتپەن تانىلىپ, الەمنىڭ ءبىرتالاي ەلىنەن باس جۇلدە الىپ قايتتى. ال «جىرشى-جىراۋ» دەگەن ءسوز «ۇلتشىل» دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەتىندەي كورگەندىكتەن, 1970 جىلداردان باستاپ اۋزى دۋالى اعا بۋىن جىردى جويىپ الماۋ ماقساتىندا «تەرمەشى» دەگەن تەرميندى پايدالانۋعا ءماجبۇر بولدى. «تەرمە» دەگەن ارناۋ, قيسسا, داستان, جوقتاۋ سياقتى جىردىڭ ءبىر سالاسى عانا. 1917-1977 جىلدار ارالىعىندا دومبىراعا قوسىپ ولەڭ ايتاتىنداردى ءانشى نەمەسە اقىن دەپ اتاۋ بەلەڭ الدى. اقان سەرى, ءبىرجان سال, بالۋان شولاق, ءمادي, اسەت, ساۋىتبەك, مۇحيت, قايىپ سياقتى ت.ب. «انشىلەر» ءاننىڭ ءسوزىن دە, ءوزىن دە ءوزى شىعارىپ ءوزى ورىنداعان ونەرپاز, ياعني اقىن, سازگەر ءارى ءانشى. ال وسىنداي جان-جاقتى تۇلعالارىمىزدىڭ بىرەر تولعاۋ, قيسسا-داستان بىلمەۋى مۇمكىن ەمەس قوي! مىنە, وسىدان كەيىن جالپى قازاقستاندا «تەرمەشى» دەگەن ءسوز «جىرشى-جىراۋدىڭ» ورنىنا شىقتى دا جىرشىلىق ءداستۇر تۇرالاپ قالدى.
دەي تۇرعانمەن باستى ماقساتىمىز ۇلت مۇراسى بولىپ تابىلاتىن جىرشى-جىراۋلىق ءداستۇردى ۇرپاققا ۇلاعات رەتىندە ساقتاپ قالۋ مەن قايتا ورلەتۋ بولعاندىقتان, بۇل تۇرعىدا ءبىر جاعىن حيۋا حاندىعى مەن بۇقارا امىرلىگىنە ارتىپ, ارالدى اينالا قونعان سىر ءوڭىرى مەن قاراقالپاق (بەسقالا) اۋماعى, كاسپيدى جاعالاي جايلاعان ماڭعىستاۋ ايماعىندا عانا جىراۋلار جىلعاسى – جىرشىلىق ءداستۇر ساقتالىپ, جالعاسىن تابۋدا.
اقىن, جىراۋ, حان كەڭەسشىسى, باتىر, قولباسشى – بۇحار جىراۋ مەن قوجابەرگەن جىراۋلاردىڭ ءومىر سۇرگەن ءوڭىرى, سۇيەگى جاتقان سۇبەلى توپىراعى – ارقا ايماعىن ايتپاعاندا, ماحامبەت, شەرنياز, شىمان, وتەگەن, سارتاي, مۇرات, مۇحيت, نۇرپەيىس, اباي, شاكارىمنىڭ تۋىپ-وسكەن جەرلەرىندە دە جىرشى-جىراۋلىق ءداستۇر مۇلدەم جوقتىڭ قاسى.
ءسۇيىنباي, مايكوت, باقتىباي, قۇلمامبەت, بولتىرىك, ەسكەلدى عانا ەمەس, سول سياقتى داۋرەن سال, تىلەمىس, قىلىشباي, بارماق, قارقابات, ساۋىتبەك, ءماۋىلىمباي, جامبىل, كەنەندەر وتكەن جەتىسۋ وڭىرىندە كەشە عانا دۇنيەدەن وتكەن اياز بەتپاەۆ, سونداي-اق اقان ءابدۋالى, ەربولات شالدىبەكوۆ سياقتى ءانشى-تەرمەشىلەر بولماسا, تولىمدى داستان بىلەتىن كانىگى جىرشى-جىراۋ جوق دەرلىك. مەنىڭ بىلۋىمشە, تەك قانا ءوز بەتىنشە جاتتاپ, وزىنشە جىرلاپ, ابىلايحان, قابانباي, رايىمبەك, سۇرانشى جانە وزگە دە جىر-داستانداردى ونداعان ساعات ايتا الاتىن ءابىش ادىلبەكوۆ دەر ەدىم.
ال جىراۋ, پروفەسسور الماس الماتوۆتىڭ ايانباي اتسالىسۋىنىڭ ارقاسىندا 1998 جىلى 0621 ء«داستۇرلى ونەر» جىر ماماندىعىنىڭ مەملەكەتتىك وقۋ ستاندارتى بەكىتىلىپ, جوعارى وقۋ ورىنى كلاسسيفيكاتورىنا ەنگىزىلدى. قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىنان باستاۋ الىپ, قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە جالعاسىن تاۋىپ, بۇگىنگى تاڭدا استاناداعى قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىتىلىپ كەلە جاتقان بۇل ماماندىقتى بىتىرگەن جۇزدەگەن جۇيرىكتەر مەملەكەتىمىزدىڭ ءتۇرلى وڭىرىندە وسى سالادا ەڭبەك ەتىپ, عىلىممەن دە اينالىسىپ جاتىر.
– تەرمەشى دەمەكشى, ءبىراز ۇعىمدار اۋىسىپ تا كەتكەن سەكىلدى. كەيدە ءبىر بەسىنشى سىنىپتىڭ شىناشاقتاي بالاسىن «جىراۋ» دەپ ساحناعا شىعاراتىن جايتتاردى كورەتىن بولدىق...
– دۇرىس ايتاسىڭ. بۇل جونىندە عۇلاما عالىم, جازۋشى, اقىن قابيبوللا سىدىقوۆتىڭ مىنا ءبىر انىقتامالى ءسوزى وزىمە قاتتى ۇنايدى. «بايتاق دالا توسىندە كوشى-قوندى كۇندەر كەشكەن قازاق حالقى جان سەزىمىن جىرمەن اعىتقان. تەبىرەنسە تەلەگەي تەڭىزدەي بۇرقاپ, اق جاڭبىرداي اقتارىلعان اقىن, جىراۋلار ەلىن ەلدىككە, ەرلىككە ۇندەگەن. حالقىنىڭ قايعىسىنا قابىرعاسى قايىساتىن بولسا, قۋانىشىنا جۇرەكجاردى جىر توككەن. شىن مانىندەگى بۇقارا جىرشىلارى حالىقتىڭ اسىل ارمانى مەن تەرەڭ ويىن بەينەلەپ, ادامگەرشىلىكتى تۋ ەتكەن» دەيدى. مىنە, جىرشى-جىراۋلىقتىڭ بۇكىل قاسيەتى وسى سوزدەرگە سىيىپ تۇرعانداي. بۇلاي حالقىنىڭ قامىن ويلاپ, وتانشىلدىعىن وياتىپ, ۇلاعاتتى ىنتىماعى مەن ار-ۇياتىن ساقتاۋدى ساناسىنا ءسىڭىرۋشى – سال-سەرىلەر مەن جىرشى-جىراۋلار بولعاندىقتان, وزگەگە تاۋەلدى, ۇلتسىزداندىرۋ باعىتىنداعى ساياساتقا ساي كەلمەي, بۇلاردىڭ سالقىنى تيەتىندىگى بەسەنەدەن بەلگىلى ەدى. بۇدان ولاردىڭ مىندەتىن دە كورەسىڭ.
ەندەشە جىرشى-جىراۋ دەگەنىمىز, وتە ءبىلىمدى, پاراساتتى, ابىز, اقىل يەسى, تىڭداۋشىسىن ۇيىتا بىلەتىن, ءسوزىن وزگەگە وتكىزە الاتىن پسيحولوگ, فيلوسوف, تاريحشى, شەجىرەشى, شەشەن. ايتار ءسوزىن ولەڭمەن ورنەكتەي وتىرىپ, اسپاپقا قوسىپ, سازعا سالىپ, قۇلاققا قۇياتىن ونەر يەسى. بۇعان مىسال ماڭعىستاۋدىڭ «جەتى قايقىسىنىڭ» ءبىرى وسكىنباي قالمامبەت ۇلى بولسا, ماڭعىستاۋدىڭ سوڭعى جىراۋلارى شامعۇل ىبىرايىم ۇلى مەن سۇگىر بەگەندىك ۇلى. جەتىسۋداعى كەنەن ازىرباەۆتى دا ءوز باسىم جىراۋ دەپ بىلەم. قازىر جىرشى بىرنەشە كۇيدى مەڭگەرىپ, ءاندى دە ادەمىلەپ ايتا السا دەگەن وي مازالايدى.
ەگەر جازۋ-سىزۋدىڭ كەنجە قالۋىن دالەل ەتسەك, ءبىر عانا ماڭعىستاۋدان شىققان ۇزىن سانى جيىرمانىڭ ۇستىندەگى «تاقتاقتاردىڭ (اقىنداردىڭ)» قاي-قايسىسى دا مۇسىلمانشا ساۋاتتى بولعان, كەي كەزدەردە شالعايداعى ارىپتەستەرىنە اراب حارىپىمەن ولەڭ جولداپ, ايتىسقا شاقىرعانىن جۇرت جاقسى بىلەدى.
– ءوزىڭىز تۇرىكمەنشە دە جىر ايتامىن دەدىڭىز, ولار وزدەرىنىڭ جىرىن قازاق جىرشىسىنىڭ جىرلاعانىن قالاي قابىلدادى؟
– ءوز باسىم تۇرىكمەنشە دە, تاتارشا دا, وزبەكشە دە, قىرعىزشا دا, قاراقالپاقشا دا ءان-جىر ايتامىن. سۇراعىڭا وراي تۇرىكمەنشە جىر ايتقان ءبىر جاعدايدى ايتىپ بەرەيىن. قايبىر جىلى پرەزيدەنت تۇرىكمەنستانعا باراتىن بولىپ, ونەر ادامدارىنىڭ قاتارىنا ءبىزدى قوسىپتى. ولاردىڭ ءتارتىبى قاتاڭ عوي ءوزى, قۇداي ساقتاسىن, وتىز ادام شەكارادان ءبىر كۇندە ارەڭ ءوتىپ بولدىق. جاعا-جەڭىمىزدى جازىپ تۇرىپ تەكسەردى دەسەم اسىرعانىم ەمەس, ابدەن شارشاتتى. سودان ەكى ارا ونەر كونتسەرتى بولىپ, ساحناعا شىقتىم. الدىمەن قازاقشا ءبىر جىر ايتىپ بولعاننان كەيىن تۇرىكمەنشە سويلەپ باستادىم. «مەن كىندىك قانىم تامعان تۇرىكمەننەن كەتكەنىمە قىرىق جىل بولىپتى. مەن سوندا دا تۇرىكمەن ءتىلىن ۇمىتپادىم. مەن ەندى تۇرىكمەنشە ءان-جىر ايتىپ بەرەيىن» دەدىم دە, قاسىمدا تۇرعان تۇرىكمەننىڭ شوگەرمەسىن (3-4 ايلىق قوزىنىڭ تەرىسىنەن تىگىلەتىن باس كيىمدى سولاي ايتادى) باسىما كيە سالىپ ماقتىمق ۇلىنىڭ ءبىر جىرىن ايتىپ ەدىم, 600 ادامدىق زال تۇرەگەلىپ تۇرىپ قول سوقتى. «تاعى دا» دەپ قولقالادى. وسى ساتتە مەن تاعى دا كىرىسپە ءسوز قوسىپ, ءبىزدىڭ تۋىسقان ەل ەكەنىمىزدى, بۇل ەلگە تازا نيەتپەن قوناققا كەلگەنىمىزدى, الايدا شەكارادا سونشا تەكسەرگەنىن ايتتىم دا, تۇرىكمەننىڭ ء«تورت ءورىم شاشتى» دەيتىن تاعى ءبىر ءانىن سالدىم. كورەرمەن قاتتى ريزاشىلىق ءبىلدىردى. سودان نە كەرەك قاتتى قوشەمەتتەدى. ەندى قايتۋعا بەت الىپ شەكاراعا كەلسەك الدىمىزدان كەدەننىڭ باسشىسى ءوزى شىعىپ تۇر. قاسىنا ءبىر وفيتسەر مە, بىرەۋ جەتىپ كەلىپ «بۇلاردى تەكسەرمەيمىز بە؟» دەگەندەي ىڭعاي جاساپ ەدى, زەكىپ جىبەردى. بۇلاردى وزگەرتكەن كەشەگى كونتسەرتتەگى جاعداي ەكەن. بۇكىل قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنىڭ ادامدارى سول جەردە, تەلەارنالارى ءتۇسىرىپ تۇرعان عوي. «امان اعا عوي بۇل, تەلەديدار كورمەدىڭ بە, تۇرىكمەنشە جىر ايتقان امان اعا! بۇل كىسىلەر – قوناق, بىرەۋىنىڭ زاتىن تەكسەرۋشى بولماڭدار, بۇلار ارقالاي العانىنشا التىن الىپ كەتسە دە تيمەڭدەر, ودان تۇرىكمەنستان جۇتاپ قالمايدى», دەگەنى. ءسويتىپ ءوزى داستارقان جايىپ, كۇتىپ شىعارىپ سالدى. مىنەكي, جەلىسىن ۇزبەي ساقتاعان جۇرتتىڭ جىرعا دەگەن قۇرمەتى. ءبىز ۇزىلگەن جىردىڭ جۇلگەسىن جالعاپ, حالىقپەن قاۋىشتىرۋ كەرەكپىز.
– ول ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
– بۇل جاعىندا ىستەلەتىن شارۋا شاش-ەتەكتەن. قىسقا اڭگىمەنىڭ كۇرمەۋىنە كەلمەيدى. تىم بولماعاندا استاناداعى بايانعالي ءالىمجانوۆتى, پاۆلوداردان جانىبەك سال مالىكوۆتى, ورالدان قاتيموللا بەردىعاليەۆتى, اتىراۋدان قايرات كاكىموۆتى شاقىرىپ شەبەرلىك سىنىبىن وتكىزدىرىپ, ولاردىڭ جىر تەرمە ماقام-سازدارىن جازىپ الىپ, وقۋ قۇرالىنا اينالدىرۋعا ءتيىسپىز. وسىلايشا ءار ايماقتىڭ ءوز اۋەن ەرەكشەلىگىن ساقتاي وتىرىپ, ستۋدەنتكە جىل سايىن ءبىر تولعاۋ نەمەسە داستان جاتتاتۋعا مۇمكىندىك مول. ولاردان گومەر نەمەسە التى اي جىرلايتىن مۇرىن جىراۋ جاساۋ مىندەتتى ەمەس. تەك جىردى قازاقتىڭ قازىناسى, ۇلتتىق قاندى قويۋلاتىپ, پاتريوتتىق سەزىمدى وياتاتىن قۇرال رەتىندە ساقتاپ قالۋمەن قاتار الەمدىك ونەر ارەناسىندا وسىنداي قۇندىلىعىمىز بار ەكەندىگىن كورسەتۋ. رەپەرتۋارى 4-5 ساعاتتان كەم بولمايتىن, مۋزىكالىق ساۋاتتى, ءداستۇرلى ونەردى دارىپتەۋشى مامان – ونەرپاز دايىنداۋ ۇلكەن جەتىستىك. سول ماقساتتا مىرزاتاي كوكەمىزدىڭ ەمەۋرىنىمەن جانە سىردىڭ داڭعايىر جىراۋى الماس الماتوۆتىڭ قويماي قولقالاۋىمەن استاناعا كەلگەن جايىمىز بار. اللا جولىنداعى ادالدىق پەن ادامدىقتى تۋ قىلىپ, ەلىنىڭ ەلدىگى مەن ەرلىگىن جىرلايتىن ايماقتىڭ اقىن-جىراۋلارى 1935-1985 جىلدار ارالىعىندا قازاققا ورتاق قاسيەتتى ساxنادان الاستالىپ قالعان بولاتىن. مەنىڭ ماقساتىم دا التى الاشقا قازاق قازىناسىنىڭ ءبىر بولشەگى رەتىندە ماڭعىستاۋ جىرشىلىق ءداستۇرىن جەلىسىن ۇزبەي جەتكىزۋ ەدى.
– ءسىز قانشا ۋاقىت جىرلايسىز؟
– ناقتى ايتا المايمىن, دەسە دە بۇگىن كەشتە باستاساق, ەرتەڭ وسى ۋاقىتتان وتە بارىپ, تاعى نە بار دەپ ويلانۋعا بولاتىن شىعار...
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
