1. قازىر جاس اقىن-جازۋشىلار كوپ. ولاردىڭ شىعارماشىلىعىنا جالپىلاما پىكىر, ماقتاۋ ايتىلعانىمەن, اعا بۋىننىڭ تاراپىنان سىن ايتىلا بەرمەيدى. سىزدىڭشە, جاقسى جازىپ جۇرگەن كىمدەر؟ جانە ولاردىڭ قالامىنا ءتان كەمشىلىك پەن ارتىقشىلىق قانداي؟
2. ۇلكەن جازۋشى بولۋ ءۇشىن كوپ جازۋ كەرەك پە, الدە ول تاقىرىپ پەن ستيلگە بايلانىستى ما؟
3. سىزدىڭشە ەندىگى قازاق جازۋشىسى قاي تاقىرىپتى جازۋ كەرەك؟ يا قاي تاقىرىپ جازىلۋى ءتيىس ەدى, بىراق جازىلعان جوق. سىزگە ول نەسىمەن ماڭىزدى؟
تاڭات نۇرعازيەۆ,
ارداحان ۋنيۆەرسيتەتى حالىق ادەبيەتى ءبولىمىنىڭ دوكتورانتى (تۇركيا)
1. ولەڭگە اركىمنىڭ-اق بار تالاسى... اقىن-جازۋشىلاردىڭ كوبەيگەنى – ادەبيەتكە دەگەن ىنتانىڭ ارتقانى. ارينە, بۇل قۇبىلىس كىمدى دە بولسا قۋانتارى ءسوزسىز. ەڭ باستىسى شىعارماشىلىقپەن اينالىسىپ جۇرگەندەردىڭ سانى بار. ەندى ساپاسىنا كەلەيىك. ادەبيەت – ەكونوميكا ەمەس. ءبىر عانا «باسەكە» ۇعىمى پوەزيا نەمەسە پروزانىڭ ساپاسىن كوتەرمەيدى. سەبەبى باسەكە – ىنتالاندىرۋ قۇرالى عانا. وكىنىشكە قاراي ساپا ەتالونىنىڭ كورسەتكىشى بولاتىن سىن ماسەلەسى ادەبيەتىمىزدە ءالى دە بولسا تولىق قولعا الىنباي كەلەدى. سىن ايتۋ مادەنيەتىنىڭ جوقتىعى «تاپسىرىسپەن جازىلعان سىن» ۇعىمىن تۋدىردى. ول ءوز الدىنا داتتاۋدان باستالىپ, تۇلعانىڭ جەكە باسىنا ءتيىسۋ, شىعارمادان تەك كەمشىلىك تەرۋمەن شەكتەلگەن. نەمەسە اسىرا سىلتەپ, ءجونسىز ماقتاپ, شىعارمانى «ادەبيەتتەگى التىن قوردىڭ جۇلدىزى» بيىگىنە شىعارىپ جاتقاندار دا بار. پوەزيا تابالدىرىعىن جاڭا اتتاعان شىعارماشىل تۇلعاعا سىن ايتىلماۋىنىڭ ءبىرىنشى سەبەبى سىن مادەنيەتىنىڭ تومەندىگى دەسەك, ەكىنشى سەبەبى – سىن الاڭىنىڭ جوقتىعى. ءسوز قۇنى ارزانداعان الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى شىعارماعا قاتىستى «جاقسى ەكەن» نەمەسە «ۇنامايدى» بەيتاراپ ۇستانىمى, يدەيا, مازمۇن, جاڭالىق, ەرەكشەلىك ۇعىمدارىنىڭ ورنىن باستى. ادەبيەتكە جاناشىرلىق تانىتاتىنداردىڭ سانى ازايدى. سىن جازۋدان گورى تۇيمە باسۋ قاعيداسى كەڭىنەن ءورىس الدى. سوندىقتان دا جالپىلاما پىكىر بار, سىن جوق.
شىعارماشىلىعى بار جاستار دەپ كلاسسيفيكاتسيا جاساۋدان گورى, جاڭا بۋىن دەپ قولدانعان دۇرىس سياقتى. ءار بۋىننىڭ ۇزدىگى بار. ەشكىمدى ءبولىپ-جارعىم كەلمەيدى. ارقايسىسى ءوز بيىگىندە. تاۋەلسىزدىگىمىزدەن 4-5 جىل كىشى بۋىننىڭ باتىسقا كوپ ەلىكتەپ جۇرگەنىن كورىپ ءجۇرمىن. ويلارى ەركىن, ەڭ باستىسى ءبىلىمدى. «قاتىپ قالعان ۇيقاس جوق» دەگەن ۇستانىممەن جازىپ جۇرگەندەرى دە بار اراسىندا. ارينە ادەبيەت ءوسۋ كەرەك, جاڭا فورمالار مەن تىڭ ويلاردى قاتە دەپ ايتۋ ابەستىك بولار. الايدا ابايدىڭ «تىلگە جەڭىل, جۇرەككە جىلى ءتيىپ, تەپ-تەگىس جۇمىر كەلسىن اينالاسى» تالابى ەسكە تۇسكەندە, وزىمىزگە ءتان ورنەكتەن ايىرىلىپ قالماساق ەكەن دەگەن الاڭداۋشىلىق تا جوق ەمەس. ەسكەرەتىن جايت, جاڭا تولقىن ءبىرشاما اعالارىمىزدىڭ پىكىرلەرىندەگىدەي ماقتاۋسۇيەر, جاھاندانعان, پەسسيميست ەمەس. ونداي ويدا جۇرگەن اعالارىمىز بولسا, عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ 1984 جىلى جازۋشىلار وداعىندا وزدەرىنە قاتىستى ايتىلعان ءسوزىن ەستەرىنە ءتۇسىرسىن.
2. ۇلكەن جازۋشى بولۋ ءۇشىن ۇلكەن تاقىرىپ كوتەرە ءبىلۋ كەرەك. باستى ماسەلە كوپ نەمەسە از جازۋدا ەمەس, تۇراقتى شىعارماشىلىقپەن اينالىسۋدا. ستيل ماسەلەسىنە كەلسەك, شىعارماشىلىقتا دارالىق تاپپاعان تۇلعانى ەشكىم دە وقىمايدى. قىسقا قايىرساق, ادەبيەتپەن اينالىسۋ دەگەن پلاگياتپەن اينالىسۋ ەمەس.
3. ادەبيەتىمىزدە جالپى سيپات الماعانىمەن, بۇگىنگى كۇنى بولجاۋعا وڭاي تاقىرىپتار كوبەيدى. 15-20 جىل بۇرىن جازىلىپ كەتكەن تاقىرىپتاردىڭ تونىن تەرىس كيگىزىپ, ءتىپتى سيۋجەتىن وزگەرتپەستەن قايتا جازىپ شىعاتىن «جازۋشىلاردىڭ» قاتارى بار. بۇل جازۋشىنى وسىرەتىن ءادىس ەمەس, ادەبيەتتىڭ دامۋىن تەجەيتىن قۇبىلىس. تاقىرىپ تاڭداۋ ماسەلەسى, ارينە بۇل باعىتتا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەندەردىڭ ءوز تالعامى. تەك سول تاقىرىپتاردى كوتەرگەندە كەڭەس زامانىنىڭ سارىنىمەن ەمەس, تاۋەلسىز سانامەن باعامداسا ەكەن دەگەن ويعا كەلەسىڭ. ءوز باسىم الەۋمەتتىك ماسەلەلەر مەن ادامنىڭ ىشكى دۇنيەسىن ءسوز ەتەتىن تاقىرىپتاردى وقىعىم كەلەدى.
بۇگىنگى كۇنى وقىرمان شەبەر جازىلعان دەتەكتيۆ نەمەسە فانتاستيكالىق اڭگىمەلەرگە مۇقتاج. ءسوز ونەرىنىڭ كۋممۋلياتيۆتىك قىزمەتىن ەسكەرەتىن بولساق, جازۋشىنىڭ قىزىقتى فانتاستيكالىق اڭگىمەسىنىڭ ىشىندە قانداي دا بولسىن قازاقى سيپات بولسا, ادەبيەت ءوزىنىڭ تاربيەلىك قىزمەتىن بارىنشا ماكسيمالدى دەڭگەيدە اتقاراتىن ەدى. جاھاندانۋ ۇدەرىسىندە ادەبيەت ۇلتتىق بولمىس پەن دۇنيەتانىمىمىزدى ساقتاپ قالۋدىڭ بىردەن-ءبىر قۇرالى دەسەك, جازۋشى جانە ونىڭ شىعارماسى وسى قىزمەتتى جۇزەگە اسىراتىن نەگىزگى تەتىك. سوندىقتان تاقىرىپتى, جانردى تۇرلەندىرۋ ارقىلى وقىرمان اۋديتورياسىن تارتۋ جانە ادەبيەتكە لايىق تازالىقپەن ۇلتتىق مۇددەنى ساقتاپ, كەيىنگى تولقىندى تاربيەلەۋ – جازۋشى قاۋىمىنا قويىلعان باستى تالاپ بولىپ وتىر.
ەرمەك قانىكەي,
ادەبيەتتانۋشى
1. قازىر جاستاردىڭ شىعارماشىلىعى جونىندە ءادىل پىكىرلەر ايتىلىپ جاتىر. ماقتاۋى بار, سىنى بار, جالپىلاماسى بار دەگەندەي. وسىنى اسىرەسە جاس جازۋشى اجىراتا السا بولدى, ءبىلدىرۋ شارت ەمەس شىعار. ماقتاۋ دا سىن, سول سياقتى سىن دا ماقتاۋ بولىپ كەتىپ ءجۇر. بۇنى «پيار» دەپ ايتادى عوي. كەيدە قايتا-قايتا بىرەۋدى جامانداپ ايتا بەرسە, ونى جاقسى كورىپ كەتپەسەڭ دە وسى كىم ەكەن دەپ قىزىعىپ قالاسىڭ. ول وسىنىسىمەن ەستە قالادى. الگى ءبىر كوشەدە ءىلىنىپ تۇراتىن توڭازىتقىشتىڭ جارناماسى سەكىلدى. 99999 تەڭگە دەگەن. سونداعىسى ءبىر تەڭگە مە؟ 100000 دەپ نەگە جازبايدى؟ سويتسەك جارنامانىڭ مۇراتى – ءسوزدى قاتە جازىپ, زاتتىڭ, نارسەنىڭ قالىپتى بەينەسىن بۇزىپ, وزىنە ەرىكسىز نازار اۋدارتۋ ەكەن. وسىنداي ماقساتپەن اقىن-جازۋشىلاردىڭ اينالىسىپ جۇرگەنىن كورگەندە قايران قالاسىڭ. اتىن اتاسام ءبىراز تانىسىمنان ايىرىلامىن. اكەي «جالعىز ءجۇرىپ جول تاپقانشا, كوپپەن بىرگە اداس» دەپ تاربيەلەدى. ول دا قازاقتىڭ بالاسى. وسىنداي نارسەلەردەن اعالارىم دا ساۋ ەمەس. قايتەمىز ەندى اڭدىستىرعان ەكەۋىن قۇدايىم-اي!..
اعا بۋىن, ءوزىمىز قاتارلاس, ءىنى ىسپەتتى اقىن-جازۋشىلاردى قاداعالاپ وقىپ جۇرەمىن. كەيدە تىم ۇلكەن تالاپ قويعىڭ كەلەدى. بۇنىمنىڭ قاتەلىك ەكەنىن دە مويىندايمىن. بىراق ءوزىمدى بولاشاعىنان ۇلكەن ءۇمىت كۇتتىرەتىن جاستاردىڭ سونشالىق مول ەكەنى قۋانتادى. ولاردىڭ جەتىستىكتەرىن ايتىپ تاۋىسا الماسپىن. ال كەمشىلىكتى كورۋدىڭ ءوزى كەمشىلىك سياقتى سەزىلسە قايتەسىڭ؟ تالعاممەن تالاسۋ ءۇشىن الابوتەن تالانت كەرەك شىعار. اركىمنىڭ جانىنا جاقىن جانر ياكي تاقىرىپ بولادى. بىرەۋ شاتوبرياندى وقىسا, بىرەۋ «شانشاردى» كورەدى دەگەندەي. ءبىر-بىرىڭمەن ءتۇسىنىسىپ كور.
ارمان المەنبەتتىڭ «رەجيسسەردىڭ ءتۇسى» دەگەن پروزالىق كىتابىن وقىعان كەزدە جاس جازۋشىنىڭ رومانىنان گورى اڭگىمەلەرىن ەرەكشە ۇناتتىم. «اڭشى» اڭگىمەسىندە بەيىمبەتتىك بەينەلەر بار. كۇلكىنىڭ استارىنا كۇردەلى ساياسي احۋالدى سىيعىزعانداي اسەر قالدىرعان. «ارقادان ادامى دا, اڭشىسى دا از ماڭعىستاۋعا اۋىپ كەتكەن» كيىكتەر تۋرالى اۆتور نەنى ايتقىسى كەلدى ەكەن دەپ. قيسىنداۋعا سەبەپ كوپ بولسا دا, وسى ءبىر سويلەمىنىڭ كەرنەۋىن تاراتىپ ءتۇسىندىرۋ وڭاي ەمەستەي كورىندى. اڭگىمەنىڭ فينالى ءالسىز شىققان. جالپى, جاقسى جازىپ ءجۇر. بۇدان دا جاقسى دۇنيەلەر بەرەتىنىنە سەنەمىن. اقىل ايتقان بولامىز: تەك ۇزدىكسىز ىزدەنىس, سوسىن جازۋ, وتە كوپ جازسا دەيمىز.
كوپ ماقتالعانىنان كۇدىكتەنىپ, اسىرەسە سوڭعى كەزدە فەدور ءميحايلوۆيچتىڭ وزىنەن گورى كەيىپكەرلەرىنە كوبىرەك ۇقساپ كەتكەن قانات تىلەۋحاندى وقي الماي جۇرگەنمىن. ونى ت.نۇرماعامبەتوۆتىڭ جاقسى جازىپ ءجۇر ەكەن دەگەنىن ءوز اۋزىنان ەستىگەندە, كەش قالعانىمدى ءتۇسىندىم. سودان «قاراشانى» وقىپ وتىرىپ, مىناۋ ءبىزدىڭ زاماندى انىق ماسقارا ەتىپ, قوپارا الاتىن جازۋشى ەكەن دەپ ويلادىم. تابيعاتىندا تالانتتىڭ ىزدەرى بار. ول پروزايكتىك قابىلەتىن كورسەتكەندەي بولدى.
ء«بىر دوربا بيداي». ادەمى اڭگىمە. اۆتورى – 6-جاتاقحانانىڭ بالكونىندا شىلىمىنىڭ ءوزىن ويشىلدىقپەن بۇرقىراتىپ تۇراتىن ءومىرجان ابدىحالىق. ء«ار جەرىندە لاق مۇيىزىندەي بۇتاقتارى بار جۋانداۋ قۋ اعاشتى ۋىستاي ۇستاپ, دورباسىن ءالسىن-ءالسىن ىركە تارتىپ, جەدەلدەتە باسسا دا جەر سوزىلىپ كەتكەندەي جەتكىزەر ەمەس». ءوز باسىم وسىنداي سويلەمدەردى قۇرۋعا ىڭعاي تانىتقان ءومىرجاندى قۋانا قۇتتىقتاعىم كەلدى...
2. جازۋشى ءۇشىن وتكەندى, بۇگىندى, بولاشاقتى جازۋ – تالانتى جەتسە, تىڭ تاقىرىپ. قالاي جازدى, قايتىپ جازدى, ماسەلە شىندىقتى جازسا بولدى دەپ ويلايمىن. ويتكەنى شىندىقتىڭ ءجۇزى قاي ۋاقىتتا دا جۇزىنە توت تۇسپەيتىن الماس كەزدىك. ال جازۋشىنىڭ كوپ يا از جازۋ كەرەك پە دەگەن جاعىنا كەلسەك, بۇل ءبىزدىڭ ويىمىزعا باعىنبايدى. مىسالى, ل.ن.تولستويدىڭ «ۆوينا ي مير» رومانىنىڭ قانشا نۇسقاسىن جاساعانىن ەستىسەڭ, شىعارماشىلىق دەگەننىڭ قانداي قۇدىرەت ەكەنىن مويىندايسىڭ. «جازباۋعا ەش مۇمكىندىگىڭ قالماۋ» دەگەن وسى. بۇل ءاربىر شىعارماشىلىق ادامىنىڭ ەستە تۇتۋعا ءتيىس ەرەجەسى بولۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن.
3. ءوز باسىم مىنا تاقىرىپ جازىلماي جاتىر نەمەسە بۇگىنگىنى يا وتكەندى جازۋ كەرەك دەگەنگە ايتار ءۋاجىم وتە از. ەگەر بولاشاق جايىندا كورەگەندىكپەن ءسوز قالدىرسا, سوعان لايىقتى باعا بەرۋ ءبىزدىڭ قولىمىزدان كەلمەيدى, ول سول كەلەشەكتى كورەتىن ادامداردىڭ ەنشىسىندەگى ءىس. ال ءوز ۋاقىتىڭدى چەحوۆتىك شەبەرلىكپەن مولدىرەتىپ وتىرىپ جازۋ ءۇشىن ءوزىڭدى اياماۋىڭ كەرەك سياقتى. ءوزىن جازا العان جازۋشى – زامانىن جازعان جازۋشى دەپ ويلايمىن. سەبەبى قورلانعاندار مەن قور بولعانداردىڭ ىشىندە ءوزىڭ جوق بولساڭ اقيقاتقا قالاي كوز جەتكىزەمىز؟!
ءبىزدىڭ زامان ستەندال مەن زوليانىڭ قالامىنا ىلىنەتىن تاقىرىپتارعا ءزارۋ ەمەس.
