وسىعان بايلانىستى ەلباسى تاپسىرماسى نەگىزىندە, مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ باستاماسىمەن حالقىمىزدىڭ تاريحىنان ەلەۋلى ورىن الاتىن قازاقستاننىڭ قاسيەتتى ورىندارىن انىقتاپ, ونىڭ ءتىزىمىن جاساۋ قولعا الىندى. عىلىمي-ساراپتامالىق كەڭەس اشىلىپ, بۇل ىسكە بۇرىننان بەرى وسى سالا بويىنشا جۇمىس ىستەپ, زەرتتەۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن عالىمدار تاريحشىلار, ولكەتانۋشىلار, ەتنوگرافتار تارتىلىپ, عىلىمي جۇيە قۇرىلدى. زەرتتەۋشىلەر باسشىلىققا الاتىن نۇسقاۋلىقتار جاسالىپ, ول بارلىق وڭىرلەرگە جولداندى. مۇنداعى ماقسات – ەلىمىزدەگى قاسيەتتى تاريحي ورىنداردى انىقتاپ, ولاردى ۇلتتىق ۇستانىم دەڭگەيىنە كوتەرۋ.
قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق ساناسىنىڭ ەرەكشەلىگى – تۋىپ-وسكەن جەرى, ونگەن ورتاسىن كيە تۇتىپ, ونىڭ قادىر-قاسيەتىن باعالاۋىمەن قۇندى. اتالارىمىز «تۋعان جەر – تۇعىرىڭ, تۋعان ەل – قىدىرىڭ» دەپ بەكەر ايتپاعان. تۋعان جەر مەن ەلدىڭ حالىق ساناسىنا سىڭگەن رۋحاني قۇندىلىعىنىڭ ۇلتتىڭ قالىپتاسۋىندا, دامۋىندا ايرىقشا ءرولى بار. ەلباسى تاپسىرعان دۇنيەلەر بۇعان دەيىن قاسيەتتى نىسان رەتىندە عىلىمي ساراپتالىپ, جۇيەلەنبەگەن-ءتىن. ءبىز وسى شارۋانى رەتتەپ, جالپىحالىقتىق قۇندىلىق رەتىندە قاراستىرۋدى قولعا الىپ جاتىرمىز. بۇل جۇمىستىڭ رۋحاني ماڭىزىنا توقتالار بولساق, بىرىنشىدەن, كيەلى, قاسيەتتى نىساندار ءبىزدىڭ ۇلتتى رۋحاني جۇتاڭدىقتان ساقتايتىن سيمۆولدىق قالقانىمىز جانە ۇلتتىق ماقتانىشىمىزدىڭ قاينار بۇلاعى دەپ تۇسىنگەن دۇرىس.
«قازاقستاننىڭ قاسيەتتى ورىندارى» رەتىندە ەرەكشە قاستەرلەنەتىن تابيعي-مادەني مۇرا, زايىرلى جانە ءدىني ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرى, كەسەنەلەر, سونداي-اق قازاقستان حالقىنىڭ جادىندا وشپەس ءىز قالدىرعان تاريحي جانە ساياسي وقيعالارمەن بايلانىستى ورىندار ۇعىنىلادى. سونىمەن قاتار قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي ومىرىندە ماڭىزدى ورىن الاتىن, ۇلتتىق بىرلىك پەن جاڭعىرۋ نىشانى رەتىندە كورىنەتىن نىساندار كىردى.
ساراپتامالىق كەڭەستىڭ شەشىمىمەن قاسيەتتى ورىندار جالپىۇلتتىق دەڭگەيلى جانە جەرگىلىكتى ماڭىزى بار نىساندار بولىپ ءبولىندى. ەلىمىزدەگى بارلىق قاسيەتتى نىساندار بەس توپقا جىكتەلدى:
1. ەرەكشە باعالاناتىن تابيعي مۇرا ەسكەرتكىشتەرى. ەل اۋزىندا كيەلى اتالىپ كەتكەن, كەيبىرەۋى قازىردىڭ وزىندە مەملەكەت قاراۋىندا تۇرعان تابيعات قۇبىلىستارىنىڭ ناتيجەسىندە پايدا بولعان ورىندار.
2. ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەر جانە ورتاعاسىرلىق قالالىق ورتالىقتار. بۇل توپقا قالاشىقتار, بەكىنىستەر, پەتروگليفتەر, قورىمدار, حالقىمىزدىڭ قالىپتاسۋىندا ەرەكشە ءرول اتقارعان, قازاق مەملەكەتىنىڭ, ۇلى جىبەك جولىنىڭ قۇرىلۋىنا ۇيىتقى بولعان ورتاعاسىرلىق قالالار كىرەدى.
3. ءدىني جانە عيبادات ورىندارى بولىپ تابىلاتىن ورىندار. مۇنداي قاسيەتتى ورىنداردى اۋليە فەنومەنىمەن بايلانىستىرۋعا بولادى. تۇركى كەزەڭىنە دەيىنگى داۋىردەگى اتتارى اڭىزعا اينالعان, كونە تۇركى ءداۋىرى جانە ورتاعاسىرلارداعى, سونىمەن بىرگە XIX اياعى – XX عاسىردىڭ باسىنا دەيىنگى تاريحي تۇلعالاردى قامتيدى.
4. تاريحي تۇلعالارعا قاتىستى قاسيەتتى ورىندار. قازاقستان تاريحىندا ەلەۋلى ورىن الاتىن, بۇكىل ءومىرىن قازاق ەلىنىڭ بوستاندىعى مەن ەگەمەندىگىنە ارناپ, ءۇش ءجۇزدىڭ باتىر-بيلەرىن جيىپ, ەلدىك ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشكەن حاندار, قازاق حاندىعىنىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەن باتىرلار, ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ جەتەكشىلەرى, قولباسشىلار, عىلىم مەن بىلىمگە, مادەنيەتكە ۇلەس قوسقان مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, اقىندار, عالىمدار, اعارتۋشىلار تۋرالى ءمانى زور ورىندار الىنىپ وتىر.
5. ساياسي, تاريحي وقيعالارعا بايلانىستى قاسيەتتى ورىندار. قازاق دالاسىندا قازاق حالقىنىڭ بىرلىگى ءۇشىن بولعان شايقاستاردى, ەرلىكتى, باتىرلىقتى, قايسارلىقتى ناسيحاتتايتىن, ەلدىڭ بىرلىگىن بىلدىرەتىن ەسكەرتكىشتەر مەن ەل جادىندا وشپەس ءىز قالدىرعان قاسىرەتتى ورىندار مەن قوعامنىڭ, مەملەكەتتىڭ تاريحىندا ەرەكشە ورنى بار مەملەكەتىمىزدىڭ جاڭا نىشاندارى ەنىپ وتىر.
وسىلايشا قاسيەتتى جەرلەر مەن نىسانداردى انىقتاپ, وڭىرلەردە جۇرگىزىلىپ جاتقان عىلىمي-ساراپتامالىق جۇمىستاردىڭ باعىت-باعدارىن, دايەكتەمەسىن جاساۋ جۇمىستارى العا قويىلدى. تەرريتوريالىق جاعىنان الەمدەگى وندىققا ەنگەن جاس مەملەكەت بولعان سوڭ باعزى بابالاردان مۇراعا قالعان ەل مەن جەردى كوزدىڭ قاراشىعىنداي مۇقيات ساقتاۋ – ۇرپاقتىق اسىل پارىزىمىز. بۇگىنگى جاڭا زامان ۇرپاعى, تۋعان جەر, ەلىن سۇيەر جاس بۋىندى ۇلتجاندىلىققا, ەلجاندىلىققا تاربيەلەۋ, تۋعان ولكە تاريحىن, تابيعاتىن تانىتۋدى مۇنارالى مۇراتىمىز دەپ سانادىق.
ۇلتتىق بايىرعى قۇندىلىقتارىمىزدى وسى كيەلى نىساندار ارقىلى قايتا تۇلەتۋ, ناقتىراق ايتقاندا رۋحتى جاڭعىرتىپ, حالىقتى رۋحتاندىراتىن جوبا بۇل. مىسالى, قازاق باتىرلارىن الايىق, بۇلاردىڭ ەرلىك ىستەرى ۇلت رۋحىن جاڭعىرتۋدىڭ بىردەن-ءبىر تەتىگى. ويتكەنى ءبىزدىڭ بۇگىنگى تاڭدا جوعالتىپ وتىرعانىمىزدىڭ ءوزى – وسى باتىرلىق. ونىڭ ورنىنا قاۋىمدا كونبىستىك, جالتاقتىق, بوداندىق سانا-سەزىم دەندەپ بارادى. وسىعان قارسى شيپا – باتىرلىق رۋح.
بۇل جوبانىڭ قوعامعا ەلشىلدىك, مەملەكەتشىلدىك كوزقاراستى قالىپتاستىراتىن دۇنيە – قازاق تاريحىنداعى حاندار مەن بيلەردىڭ ءرولى بولسا, جاستاردى ازاتتىق ءۇشىن كۇرەس جولىنا تاربيەلەيتىن دۇنيە – ۇلت-ازاتتىق كۇرەسكەرلەردىڭ ارەكەتى. قازىرگى تاڭدا قازاق قوعامىنا ءبىزدىڭ ءداستۇرىمىزدى جوققا شىعاراتىن تۇسىنىكتەر ەنىپ كەتىپ جاتىر. اسىرەسە يسلام اتىن جامىلىپ حالىق اراسىن ءىرىتۋ ءۇردىسى بەلەڭ الۋدا. ەكىنشىدەن, قازىرگى جاستار ءوزىنىڭ تاريحىن تەك الەۋمەتتىك جەلىدە تاراتىلعان جەڭىل-جەلپى اقپار ارقىلى تانىپ-بىلۋدە. بۇدان نەنى اڭعارامىز؟ كۇن وتكەن سايىن جاستاردىڭ تاريحي ساناسىنا تۇساۋ سالاتىن قاۋىپ كۇشەيىپ كەلەدى. وسىعان قالقان بولاتىن دۇنيە – جوعارىداعى جوبا بولۋى ءتيىس. ياعني بولاشاق ۇرپاق جالپىۇلتتىق قاسيەتتى نىسانداردى تانۋ ارقىلى ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ۇعىنىپ, قازاق حالقىنىڭ سوناۋ تاس داۋىرىنەن بەرى ءبىر ەل, ءبىر حالىق رەتىندە قالىپتاسقان ەل ەكەنىن ساناسىنا سىڭىرە الادى. وسى ارقىلى تۇتاس تاريحي سانا قالىپتاسادى.
«قاسيەتتى قازاقستان» جوباسى 2017-2021 جىلداردى قامتىپ وتىر. وسى ارالىقتا ءار جىل سايىن ءبىر-ءبىر تومنان بارلىعى بەس تومدىق ۇلكەن ەڭبەك «قازاقستاننىڭ قاسيەتتى جەرلەرىنىڭ ەنتسيكلوپەدياسى» جاسالۋى ءتيىس. اتالمىش جوبانىڭ تاعى ءبىر ءتيىمدى تۇسى – ىشكى رۋحاني-ءتۋريزمدى دامىتۋعا زور ۇلەس قوسادى دەپ كۇتىلۋدە. ياعني, بۇل ءتۋريزمنىڭ ەرەكشەلىگى – ادامدار تابيعاتتى تاماشالاپ, ەل-جەر كورىپ, كوڭىل كوتەرۋ ەمەس, تالىمدىك-تاربيەلىك ءمانى, ءارى تۋعان جەر تاريحىمەن تانىسۋىنا باعىتتالۋىمەن قۇندى بولماق. سونىمەن قاتار ورتا مەكتەپ وقۋشىلارىنا ارنالعان وقۋلىقتار, فيلمدەر, روليكتەر, تۋريزم جانە ينتەراكتيۆتى كارتا جاساۋ جوسپاردا بار.
تىزىمگە الىنعان قاسيەتتى نىسانداردىڭ مارتەبەسى جايلى ايتار بولساق, مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى تاراپىنان «مادەني جانە تاريحي ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ تۋرالى» زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ جايى قاراستىرىلۋدا. ياعني مەملەكەتتىك تۇرعىدان قورعالۋعا ءتيىس نىساندار قاتارىنا «قاسيەتتى نىساندار» دەيتىن باپ ەنگىزىلۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر. زاڭ قابىلدانعان سوڭ ونداعى تالاپ بويىنشا ىرىكتەلگەن نىسانداردى مەملەكەتتىك تىركەۋگە قويىپ, قورعاۋعا الۋ جايى ناقتىلانادى. ياعني قاسيەتتى سانالىپ, زاڭمەن قورعالعان نىسانداردىڭ اربىرىنە پاسپورت جاسالادى. ول ءۇشىن نىساننىڭ تاريحى, اڭىزى, ءافساناسى, ۋاقىتى, عاسىرى, الەۋمەتتىك سيپاتى, تاعى باسقاسى جان-جاقتى زەرتتەلەدى.
بەرىك ابدىعالي ۇلى,
«قاسيەتتى قازاقستان» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى
