ويتكەنى ونداي سەبەپ كوپ بۇل ماقالادا. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ءدۇيىم جۇرتتىڭ ىقىلاسىن وزىنە وسىنشاما بۇرعان ەڭبەكتىڭ قازاق ءۇشىن ەڭ باعالى تۇسى – ەلباسىنىڭ كەشە-بۇگىن-ەرتەڭ اراسىنا كوپىر سالىپ, ارقايسىسىنا ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان كەلىپ ۇتىلارىمىز بەن ۇتارىمىزدىڭ پارقىن سارالاۋى. ياعني قازاق بالاسى بولاشاقتىڭ باعدارىن ايقىنداۋ ءۇشىن كەشەگىدەن نە الۋ كەرەك, نە الماۋ كەرەك, بۇگىن نە ىستەمەك كەرەك, نەدەن اۋلاق بولۋ كەرەك, وسىلاردان ورىستەپ كەلەشەكتىڭ كەمەسىن قاي قيىرعا بەتتەتەمىز, مىنە ماسەلە دە, ءمان دە وسىندا دەپ بىلەمىز.
ادامزات بالاسى ەس جيىپ, ەتەك جاپقالى مىناۋ عالامدا جاڭعىرۋدىڭ سان ءتۇرى بولعان. ايتالىق شىعىس دۇنيەسىندە VIII, IX عاسىرلاردان باستالاتىن مۇسىلمان رەنەسسانسى نەمەسە يسلامنىڭ التىن ءداۋىرى, باتىستا, الدىمەن يتاليادا ءحىىى عاسىردان باستالاتىن ەۋروپا رەنەسسانسى جانە ءار ەلدە ءارتۇرلى كەزەڭدەردە بولعان ۇلتتىق رەنەسسانستار. قاي جاڭعىرۋدىڭ دا ماقساتى – بايىرعى ءداستۇردىڭ اسىل ارنالارىن بۇگىنمەن جالعاۋ, سودان ادام ءۇشىن, قوعام ءۇشىن قاجەتتىنى ورىستەتىپ, بولاشاققا قادام باسۋ.
قوعامداعى ءاربىر جاڭعىرۋ مىندەتتى تۇردە بەلگىلى ءبىر ءداستۇرلى جانە جاڭا العىشارتتاردى قاجەت ەتەدى. بۇل – ادامزات دامۋىنىڭ جالپى ديالەكتيكاسى. اسىرەسە ءدال قازىرگىدەي ادامزاتتىق دامۋ ۇدەرىسى تەز وزگەرىپ جاتقان جاھاندانۋ كەزەڭىندە وسىنداي العىشارتتاردى جۇيەلەپ الۋ قاي قوعام ءۇشىن دە اسا ماڭىزدى. سوندىقتان دا ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ءوزىنىڭ وسى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىنىڭ باستاپقى بولىگىندە قازاقستاندىق قوعامنىڭ جاھاندانۋ ۇدەرىسىنە ەركىن كىرىگۋىنىڭ باستى العىشارتتارىن سارالايدى.
اتاپ ايتقاندا, ەڭبەكتىڭ ء«ححى عاسىرداعى ۇلتتىق سانا تۋرالى» العاشقى تاراۋىندا ءبىزدىڭ قوعامىمىزدىڭ ورىستەۋىنە نەگىز بولاتىن بايىرعى ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ساقتاۋدى, سونىمەن قاتار عالامدىق وزگەرىستەر تۋدىرعان جاڭاشىل سيپاتتاعى ۇدەرىستەردەن دە ساباق الۋدى ۇسىنادى. وسىعان وراي, ەلباسى: «الەمدە باعىتى ءالى ب ۇلىڭعىر, جاڭا تاريحي كەزەڭ باستالدى» دەي كەلە, ول قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋدىڭ, سول ارقىلى قوعامدىق قاتىناستاردىڭ جاڭاشا مودەلىن قالىپتاستىرۋدىڭ سەبەپتەرى مەن سالدارلارىنا توقتالادى. مۇنداعى ماقسات ماقالادا ايتىلعانداي, «وزگەرۋ ءۇشىن ءوزىمىزدى مىقتاپ قولعا الىپ, زامان اعىمىنا يكەمدەلۋ ارقىلى جاڭا ءداۋىردىڭ جاعىمدى جاقتارىن بويعا ءسىڭىرۋىمىز كەرەك».
ماقالا جاريالانعان ۋاقىت ىشىندە ۇلتتىق كود جونىندە سانداعان پىكىرلەر ايتىلدى. ەلباسى قولدانعان وسى تىركەس سانامىزدا بەلسەندى ۇعىمعا اينالدى. ۇلتتىق كود اۋقىمىنا سول ۇلتقا ءتان ەرەكشەلىكتەردىڭ بارلىعى ەنەدى دەسەك, ونى ساقتاۋشى دا, جەتكىزۋشى دە – ۇلتتىق ءتىل. يمپەريالىق وتارلاۋ كەزىندە قاعاجۋ كورگەن ءتىلىمىز تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندە ءورىسىن اشقانداي بولدى. دەگەنمەن بەتبۇرىس بولعانىمەن, قارقىننىڭ باياۋ ەكەنى سەزىلەدى. ول ءۇشىن بۇل سالاعا ۇلكەن ءبىر قوزعاۋشى كۇش كەرەك ەدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ەلباسى ماقالاسىندا ءبىرىنشى مىندەت ەتىپ قويىلعان لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ماسەلەسى ءتىل ارقىلى قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋدىڭ ەڭ باستى العىشارتى ىسپەتتى.
قاي ءالىپبي بولسىن سول حالىقتىڭ مادەني بولمىسىن اڭعارتاتىن ايعاقتاردىڭ ءبىرى. ويتكەنى مادەني مۇرا, مادەني جادىگەرلەر الىپبيدە ساقتالادى, ءالىپبي ارقىلى كەلەسى ۇرپاققا جەتىپ وتىرادى. قاي ءالىپبيدىڭ بولسىن وسىنداي تاريحي ميسسياسىمەن بىرگە ونىڭ زاماناۋي مىندەتتەرى دە بولادى. پرەزيدەنت وسى رەتتەن كەلىپ: «لاتىنشاعا كوشۋدىڭ تەرەڭ لوگيكاسى بار. بۇل قازىرگى زامانعى تەحنولوگيالىق ورتانىڭ, كوممۋنيكاتسيانىڭ, سونداي-اق ءححى عاسىرداعى عىلىمي جانە ءبىلىم بەرۋ پروتسەسىنىڭ ەرەكشەلىك-تەرىنە بايلانىستى», دەپ بۇل ءالىپبيدىڭ قازاقستاندىق قوعامنىڭ جاڭا كەزەڭدەگى ەڭ قاجەتتى تاڭداۋى ەكەندىگىن ايتتى.
ەلىمىزدە لاتىن گرافيكاسىنداعى الىپبيگە كوشۋدىڭ بىرنەشە سەبەپتەرى بار. بىرىنشىدەن, ەلباسى ايتقانداي, بىزگە كيريلل ءالىپبيى ساياسي سەبەپتەرمەن كەلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە قازاقتىڭ ءتول جازۋ ەملەسىنە نۇقسان كەلتىرىلدى. ول ماماندار تاراپىنان تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندە عانا اشىق ايتىلا باستادى.
جالپى, الەمدەگى وركەنيەتتى ەلدەردىڭ الىپبيىنە كوز سالساق, وندا ناعىز جەتىلگەن الىپبيلەر كوپ دىبىستى مەيلىنشە از تاڭبامەن بەرەدى. ماسەلەن, اعىلشىن تىلىندەگى 45 دىبىس 26 تاڭبامەن, فرانتسۋز تىلىندەگى 35 دىبىس ءدال وسىلاي 26 تاڭبامەن بەرىلەدى. قازىرگى كيريلل گرافيكاسىنداعى قازاق الىپبيىندە ءبىزدىڭ ءتول 28 دىبىسىمىز 42 تاڭبا ارقىلى بەرىلگەن. وسىدان-اق قولدانىستاعى وسى ءالىپبيدىڭ ءتىل تابيعاتىنا قايشى ەكەندىگى كورىنىپ تۇر. سونىمەن بىرگە بۇل الىپبيدە قازاق ءتىلىنىڭ ءتول دىبىستىق جۇيەسىندە كەزدەسپەيتىن ارتىق تاڭبالار بار. لاتىن گرافيكاسىنداعى جاڭا ءالىپبي ءبىزدى وسىنداي قاجەتسىزدىك پەن ىڭعايسىزدىقتان ارىلتادى.
ەكىنشىدەن, دۇنيە جۇزىندەگى تۇركى حالىقتارىنىڭ 60 پايىزعا جۋىعى وسى لاتىن الىپبيىندە. قازىر تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ 7 دەربەس مەملەكەتى بار. وسىلاردىڭ قازاقستان مەن قىرعىزستاننان باسقاسى لاتىن الىپبيىندە. ياعني قازاقستان ورتاق تۇركىلىك الىپبيلىك جۇيەدەن تىس تۇر. تۇركى حالىقتارىنىڭ كونە زاماننان قالىپتاسقان مادەني-تاريحي تامىرلاستىعىن جانە وسىنداي رۋحاني قاتىناستىڭ قازىرگىدەي جاڭا دەڭگەيدە دامىپ جاتقانىن ويلاساق, وندا قازاق ەلىنىڭ وزگە الىپبيدە قالا بەرۋى وسىنداي ساباقتاستىق پەن تامىرلاستىققا قايشى كەلەدى.
ۇشىنشىدەن, حالىقارالىق قاۋىمداستىقتا ەلباسى ايتقانداي, لاتىن تاڭبالى ءالىپبيدىڭ ماڭىزى زور. وسىنى ەسكەرىپ لاتىن الىپبيىندەگى مەملەكەتتەردى ايتپاعاننىڭ وزىندە جاپونيا, قىتاي, ءتىپتى وزدەرى ءۇشىن تاريحي كيريلل الىپبيىندەگى بەلارۋس, رەسەي, ۋكراينا سياقتى مەملەكەتتەردە لاتىن ءالىپبيىنىڭ وزىندىك ستاندارتتارى قابىلدانىپ, بەكىتىلگەن. ال بىزدە لاتىن ءالىپبيى بەكىتىلمەگەندىكتەن حالىقارالىق قۇجاتتار, پوشتا الماسۋدا, ءتىپتى جەكە قۇجاتتارىمىزدى تولتىرۋدا ءبىز ستاندارتتالماعان ءالىپبيدى پايدالانىپ ءجۇرمىز. مۇنداي جاعداياتتار قازىرگى جاھاندانۋ كەزەڭىندە زامان اعىمىمەن ساناسپاۋدى كورسەتەدى.
قازاق ءالىپبيى لاتىن گرافيكاسىنا كوشكەندە تۋىندايتىن كەيبىر قيىندىقتار بار. ولار تۇراقتى ەمەس, ۋاقىتشا قيىندىقتار. بىرىنشىدەن, حالىقتىڭ جاڭا الىپبيگە كوز داعدىسى مەن قول داعدىسى ۇيرەنۋ ءۇشىن بەلگىلى ءبىر ۋاقىت قاجەت. ول ءۇشىن اقپارات قۇرالدارىندا ناسيحات جانە ماشىقتاندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, بۇقارا حالىق جاڭا الىپبيگە تەزىرەك بەيىمدەلۋى قاجەت.
ەكىنشىدەن, كيريلل الىپبيىندەگى ادەبيەتتەر جاڭا الىپبيگە كوشىرىلۋى دە بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتىق مەجەنى تىلەيدى. ول ءۇشىن ءار سالادان ەڭ ماڭىزدى دەلىنگەن ادەبيەتتەردىڭ ءتىزىمى جاسالىنىپ, مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا سول ادەبيەتتەردىڭ شىعارىلۋى قولعا الىنعانى ابزال. بۇل ارادا بۇرىنعى كيريلل ءالىپبيى مەن جاڭا قابىلدانعان لاتىن ءالىپبيىنىڭ بىرنەشە جىل قاتار جۇرەتىنىن دە ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ول جونىندە وسى ماقالاسىندا ەلباسى: «ارينە جاڭا الىپبيگە بەيىمدەلۋ كەزەڭىندە بەلگىلى ءبىر ۋاقىت كيريلليتسا ءالفاۆيتى دە قولدانىلا تۇرادى», دەدى. ۇشىنشىدەن, كەيبىر ادامدار كيريلل الىپبيىنەن لاتىن الىپبيىنە كوشسەك, مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنۋ قيىندايدى دەگەندى ايتادى, بىراق ءتىل ۇيرەنۋدىڭ تىكەلەي الىپبيگە بايلانىستى ەمەس ەكەندىگىن بۇگىندە اعىلشىن, قىتاي جانە باسقا تىلدەردى ۇيرەنىپ جاتقان بالالارىمىز بەن جاستارىمىزدىڭ تاجىريبەسى ايقىن اڭعارتىپ وتىر.
لاتىن الىپبيىنە كوشۋگە مەملەكەت تاراپىنان بارلىق ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. اتاپ ايتقاندا, ۇلتتىق كوميسسيانىڭ بىرنەشە وتىرىسى وتكىزىلىپ, ناقتى تاپسىرمالار بەرىلدى. ورفوگرافيالىق, ادىستەمەلىك, تەرمينولوگيالىق, ساراپتامالىق-اقپاراتتىق جۇمىس توپتارى بەكىتىلگەن جوسپارعا سايكەس جۇمىستارىن بارىنشا قارقىندى اتقارۋدا. وعان ەلىمىزدەگى ەڭ بىلىكتى سالا ماماندارى مەن عالىمدارى توپتاستىرىلعان. ۇستىمىزدەگى جىلى جاڭا ءالىپبيدىڭ ەرەجەلەرى دايىن بولماق. كەلەسى 2019-20 جىلدان باستاپ نولدىك سىنىپتار جاڭا الىپبيمەن وقيتىن بولادى.
بارلىق سالاعا ءالىپبيدى ەنگىزۋدىڭ شارالارى قاراستىرىلىپ, وسى جۇمىستى ۋاقىتىلى جانە ساپالى اتقارۋ ءۇشىن مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى تىلدەردى دامىتۋ جانە قوعامدىق-ساياسي جۇمىس كوميتەتى جانىنداعى ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى تىلدەردى دامىتۋدىڭ رەسپۋبليكالىق ۇيلەستىرۋ-ادىستەمەلىك ورتالىعىنا جاڭاشا مارتەبە بەرىلىپ, ونىڭ بىلىكتىلىك دەڭگەيى مەن الەۋەتى كۇشەيتىلۋدە.
جاڭا قازاق ءالىپبيى ۇلتتىق سانانى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەرىنە سەنىم مول. سەبەبى بىرىنشىدەن, ءبىز ءوز تاريحىمىزدا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە تۇڭعىش رەت ءوز ءالىپبيىمىزدى تاڭداۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدىق. ەكىنشىدەن, كەزىندە وتارشىلدىق ساياساتپەن كەلگەن, تىلدىك تابيعاتىمىزدى ەسكەرمەگەن الىپبيدەن ارىلامىز. بۇل جونىندە كەزىندە پرەزيدەنتتىڭ ءوزى: «وسى كونتەكستە قازاق جازۋىنىڭ كيريلليتسانىڭ پەريفەريالىق نۇسقاسى بولىپ وتىرعان بۇگىنگى جاعدايىنان ارىلۋىمىز قاجەت», دەپ ايتقان بولاتىن. ۇشىنشىدەن, الەمدىك قاۋىمداستىققا باتىل باعىت تۇزەگەن قازاقستاننىڭ ازاماتتارى ناعىز حالىقارالىق ۇلگىدەگى وسى ءالىپبيدى قولدانۋ ارقىلى وزدەرىن الەمنىڭ تولىق قۇقىلى مۇشەسى رەتىندە سەزىنەدى. وسىلاردىڭ اياسىندا ەلىمىزدە قازاق ءتىلىنىڭ ءوز مارتەبەسىنە ساي بولۋىنا باعىتتالعان كوپتەگەن جۇمىستار جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى.
جازعىتۇرى كەلىپ, تابيعات جاڭعىرعان شاقتا جالپىعا جاريا بولعان ەلباسىنىڭ داۋىرلىك ەڭبەگىنە جىل تولىپتى. وسى ۋاقىتتا قازاق قوعامى بارىن تۇگەندەپ, بارارىن باعامداپ, ەرەكشە سەرپىلدى. تالاي تولىمدى شارا, سان ساليقالى ءسوز ايتىلدى. بارلىعى دا الاشتىڭ قامى, قازاقتىڭ كەلەشەگى ءۇشىن. ءالىپبي تالقىعا سالىندى. ايتىستىق, سىناستىق, ويلاستىق. ەلباسى سارابدال شەشىم قابىلدادى. ەندىگى امال – ورىنداۋ, جۇمىلۋ, ەڭسەرۋ. ول – ەلباسى سەنىمى, ەل ءۇمىتى. جاڭعىرۋدىڭ جاسامپازدىق بايانى دا وسىندا.
ەربول تىلەشوۆ,
ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى تىلدەردى دامىتۋدىڭ رەسپۋبليكالىق ۇيلەستىرۋ-ادىستەمەلىك ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
