موڭعوليانىڭ ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ رەسمي سايتىندا مىناداي اقپارات جاريالاندى: «ەكى ەلدىڭ ۇكىمەتارالىق كوميسسيا ءماجىلىسى ەكى جىل سايىن وتۋگە ءتيىس بولعانىمەن, ءتورت جىل بويى كەشەۋىلدەپ, جۋىقتا عانا ءوتتى. بىرلەسكەن جيىندا ەكى مەملەكەتتىڭ ساۋدا, ەكونوميكا, ينۆەستيتسيا تارتۋ, بىرىككەن بيزنەس جوسپارلارى, تاۋ-كەن, ترانسپورت, اۋىل شارۋاشىلىعى, ءبىلىم, عىلىم, مادەنيەت سالاسىنداعى بايلانىستاردى ۇلعايتۋ باستامالارىن تاراپتار جەكە-جەكە تالداپ, ناقتىلى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلدى.
ۇكىمەتارالىق كوميسسيانىڭ موڭعوليا تاراپىن ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى س.چينزوريگ, قازاقستان تاراپىن ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى م.ە.ابىلقاسىموۆا باسقاردى. تاراپتاردىڭ جۇمىس توبى كەزدەسۋگە دايىندىقتى تىڭعىلىقتى جاساعاندىقتان, جيىن كەلىسىلگەن مەرزىمدە ءساتتى ءوتتى.
ەركىن ساۋدا تۋرالى موڭعول تاراپىنىڭ ۇسىنىسىن كوميسسيا تولىق قولدادى. موڭعوليا مەن قازاقستاننىڭ ساۋدا اينالىمى 2017 جىل اياعىنداعى مالىمەت بويىنشا, 36,6 ميلليون اقش دوللارىن قۇراپ, الدىڭعى جىلعى وسى مەرزىممەن سالىستىرعاندا 22 پايىزعا وسكەن. سونىڭ ىشىندە موڭعوليا ەكسپورتى 2,4 ميلليون اقش دوللارى, قازاقستاننان يمپورت 34,2 ميلليون اقش دوللارى بولىپ, الدىڭعى جىلدىڭ وسى مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا ەكسپورت 3 ەسە, يمپورت 16,6 پايىز وسكەن. جيىندا ەكسپورت تاۋارى تۇرلەرىن مولايتۋ, ساۋدا اينالىمىن ۇلعايتۋعا كۇش سالۋ, تاراپتار اراسىندا ەكسپورتتالاتىن ءونىمنىڭ ءتىزىمىن, ءوندىرۋشى شارۋاشىلىق بىرلىكتەرى تۋرالى مالىمەتتەردى اشىق الماسۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى.
موڭعوليا ۇسىنعان ساۋدا تاريفتەرى جانە تاريفتىك ەمەس شەكتەۋلەردى بولدىرماۋ, سونىمەن بىرگە ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى جاڭا ساتىعا شىعارۋ ءۇشىن ەۋرازيا ەكونوميكالىق وداعىنىڭ ەركىن ساۋدا جونىندەگى كەلىسىمشارتىن جاساۋدىڭ ماڭىزىن بىرىگىپ زەرتتەۋدى قازاقستان تاراپى قولدايتىنىن ءبىلدىرىپ, بۇل تۋرالى ەۋرازيا ەكونوميكالىق كوميسسياسىنا جۋىق ارادا مالىمدەيتىنىن حاباردار ەتتى.
بۇل جولعى جيىندا تاراپتار ترانسپورت, جول قاتىناسىن, رف اۋماعىن باسىپ وتەتىن اۆتوجولمەن قازاقستان مەن موڭعوليانى توتە ءتۇيىلىستىرۋ امالدارىن تالقىلاپ, استانا – ۇلان باتىر, وسكەمەن – ولگي – قوبدا باعىتىندا اۋە جولدارىن اشۋ, ىزدەستىرۋ مەن قۇتقارۋ سالاسىندا بىرلەسكەن كەلىسىم جۇمىسىن اياقتاۋعا كەلىستى. موڭعوليادا ۋران ءوندىرىسىن اشۋ مۇمكىندىگىن بىرلەسە زەرتتەۋ, ۋران ءوندىرۋ, ونىمگە اينالدىرۋ تۋرالى ورتاق جوبالار جاساۋ, ۋران ينجەنەرلەرى, تەحنيكا جۇمىسشىلارىن دايىنداۋ, بىلىكتىلىگىن جەتىلدىرۋ ماسەلەسى ەگجەي-تەگجەيلى تالقىلاندى.
بۇل جيىندا تاراپتار «جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ قۇجاتتارىن ماقۇلداۋ تۋرالى موڭعوليا مەن قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ كەلىسىمىن» 2018 جىلى بەكىتۋ تۋرالى كەلىسىپ, موڭعوليا تارابى قازاقستان قارجىسىمەن وقيتىن موڭعول ستۋدەنتتەرىنىڭ سانىن ەكى ەسەگە ارتتىرۋ تۋرالى ۇسىنىس ءبىلدىردى. سونىمەن بىرگە عىلىم سالاسىندا بىرىككەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ, تاجىريبە الماسۋدى قارقىندى جۇرگىزۋ تۋرالى كەلىسىمگە كەلدى. ناقتىراق ايتقاندا 2018-2020 جىلدارى VI -VIII عاسىرداعى تۇركى مادەنيەتىنە جاتاتىن شيۆەەت ۋلاان كەشەنىنە ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جاساۋ, قازاقستانداعى جوشى حان كۇمبەزىن بىرلەسىپ زەرتتەۋ, موڭعولياداعى كونە تۇركى مۇراسى مايحان ۋلداعى جەراستى كەشەنى قازبالارىن قورعاۋ, قايتا جاڭعىرتۋ مۇمكىندىكتەرى بار», دەپ جازادى مينيستر س.چينزوريگ.
ماڭىزدى ساپار جايىندا موڭعوليانىڭ باق-تارىندا ءتۇرلى باعىتتا ساراپتامالار لەگى جارىق كورىپ, ساپار ناتيجەسى قوعامدا كەڭىنەن تالقىلانا باستادى. موڭعوليانىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ل.باتتۋلگا مىرزانىڭ «قازاقستان التىن ءوندىرىسى «نوۋ-حاۋىن» موڭعولياعا تەگىن بەرەدى» دەگەن سۇحباتى جارىق كوردى.
سونىمەن بىرگە «استانادا موڭعول ءمينيسترىن توستاعانمەن ءسۇت ۇسىنىپ قارسى الدى», «استانادان الار التىن تاجىريبەلەر», «استانامەن ارحەولوگيا سالاسىندا بىرلەسە جۇمىس جاسايمىز» دەگەن ماقالالار جاريالاندى.
موڭعوليا ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى س.چينزوريگ «تۇركى اكادەمياسىندا قوناقتا بولعانىم» دەگەن تاقىرىپقا ارنايى توقتالىپتى. «استانادا ءبىز قوناق بولعان ۇجىمنىڭ ءبىرى – حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى. 2010 جىلى قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان اكادەمياعا بارعانىمىزدا ولار موڭعول سالتىمەن كوك شارشى ورامال ۇسىنىپ, توستاعانعا ءسۇت قۇيىپ الدىمنان قارسى الدى, ۇجىم تۇركى ءتىلدى حالىقتاردىڭ تاريحى, بۇگىنى, بولاشاعى تۋرالى كەشەندى زەرتتەۋ جاسايدى ەكەن. وندا تاريح, ەتنوگرافيا, ارحەولوگيا, تۇركى ءتىلدى حالىقتاردىڭ رۋحاني مادەنيەتىن زەرتتەگەن, ول تۋرالى جاساعان دۇنيەلەر, ەڭبەكتەر, عىلىمي تۋىندىلار كوپ. اكادەميا موڭعوليا عا تاريح, ارحەولوگيا ينستيتۋتىمەن بىرلەسىپ قازبا جۇمىستار جاساعان, موڭعوليانىڭ بۇلعىن ايماعى جەرىنە ورنالاسقان تۇركى ءداۋىرىنىڭ شيۆەەت ۋلاان كەشەنىنە بىرلەسىپ قازبا جۇرگىزگەن, تاعى وسىنداي ورتاق جوبالاردى بىزگە تەرەڭ تانىستىردى» دەپ حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى جۇمىسىنا ريزاشىلىقپەن باعا بەرەدى.
«قازاقستان ەلىمەن تاۋ-كەن ءوندىرىسى سالاسىندا ءىس-تاجىريبە الماسىپ, ماماندار دايىنداۋدا بىرلەسىپ جۇمىس ىستەيمىز» دەگەن ماقالادا موڭعوليانىڭ تاۋ-كەن, اۋىر ءوندىرىس ءمينيسترى د.سۋمياابازاردىڭ قىسقا سۇحباتى جارىق كورىپتى. مينيستر مىرزا سۇحباتىندا موڭعوليادا التىن ءوندىرىسىن جانداندىرۋ ءۇشىن قازاقستان تاجىريبەسىنە سۇيەنۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن ايتادى. «قازاق ەلىنىڭ التىن وڭدەۋدىڭ جوعارى تەحنولوگياسىن ەنگىزىپ, مەملەكەتىنىڭ بارلىق التىن قورىن ۇلتتىق بانكىنە ساقتاپ وتىرۋى وتانشىلدىق كوزقاراستىڭ ايقىن دالەلى دەپ قورىتىندى جاساۋعا بولادى. بۇل ۇلگىنى موڭعولياعا ەنگىزىپ, دۇرىس باعىتقا قويىلعان سالالاردىڭ وڭ ناتيجەلەرىنەن ۇيرەنۋگە ءبىز ابدەن ىنتالىمىز» دەيدى مينيستر.
موڭعوليانىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى ل.باتتۋلگا مىرزانىڭ «قازاقستان التىن ءوندىرىسى «نوۋ-حاۋىن» موڭعولياعا تەگىن بەرەدى» دەگەن سۇحباتىندا بىلاي دەلىنگەن: «قازاقستاننىڭ وركەندەۋى تۋرالى ايتقاندا سوڭعى 25 جىلداعى قوعامدىق, ەكونوميكالىق دامۋىن توپتاپ ايتقان ورىندى. سەبەبى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ نارىقتىق ەركىن ەكونوميكاعا كوشكەن كەزىمەن, قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان مەرزىمى بىردەي. نەگىزىنەن ەكى ەل رەفورما جولىنا قاتار شىققان. بۇگىن سالىستىرىپ قاراعاندا, قازاقستاننىڭ الدەنەشە ەسە ارتىق دامىعانى بايقالادى. ماسەلەن, بيىلعى جىل قازاقستان ەكونوميكاسىندا 5 پايىز ءوسىم بار ەكەن. ءبىزدىڭ ەلدە دە وسىنداي تسيفرلار بار. قازاقستان ورتا ازيادا دامۋىمەن العا كەتكەن ەل. پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ 2050 جىلى دامىعان 30 ەلدىڭ اراسىنا ەنەمىز دەپ ۇلكەن نامىسپەن جوسپار جاساپ, سونى ىسكە اسىرۋمەن شۇعىلدانۋدا. نەگىزىنەن قازاقستاننان ءبىزدىڭ ەلدىڭ ۇيرەنەرى كوپ».
ء«بىزدىڭ ەل 1990 جىلدان ەكونوميكامەن قاتار ساياسي, دەموكراتيالىق رەفورمالاردى قاتار جۇرگىزدى. ال قازاقستان بولسا الدىمەن ەكونوميكالىق وزگەرىستەردى, سوڭىنان دەموكراتيالىق رەفورمالاردى تاڭدادى. ءبىز سەكىلدى شاعىن ەلگە ەكونوميكا مەن دەموكراتيالىق وزگەرىستەردى قاتار جاساۋ ءتۇرلى قاتەلىكتەرگە, جاڭساقتىقتارعا ۇرىندىراتىن سەكىلدى. قازاقستاننىڭ دامۋىمەن سالىستىرعاندا وسىنداي وي تۋادى» دەگەن ەلشى ل.باتتۋلگا تاۋ-كەن سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ كەلەشەگى تۋرالى: «موڭعوليانىڭ تاۋ-كەن, اۋىر ءوندىرىس ءمينيسترى د.سۋمياابازار التىن, كۇمىس وڭدەيتىن «تاۋ-كەن» ءوندىرىسىنىڭ جۇمىسىمەن ارنايى تانىسىپ, موڭعولياعا وسى ءوندىرىستى سالۋ تۋرالى ۇكىمەتارالىق كوميسسيانىڭ قاۋلىسىنا ارنايى باپتار ەنگىزدى. تاۋ-كەن» ءوندىرىسى جىلىنا 20 توننا التىن, 50 توننا كۇمىس وڭدەيدى. ەلىمىز جىل سايىن التىنىن شەتەلدە وڭدەيتىندىكتەن شىعىنعا ۇشىراپ كەلگەن. التىندى ەلدىڭ ىشىندە تازارتىپ, ۆاليۋتا قورىن جاساقتاۋ ءۇشىن بانكتە ساقتاۋ ءتيىمدى. التىن وڭدەۋگە قاتىستى ەلىمىز بىرنەشە ەلدەن ۇسىنىس العانىمەن قازاقستان ولاردان ەكى ەسە ارزان باعا ۇسىنىپ, نوۋ-حاۋىن تەگىنگە جۋىق بەرۋگە ءىلتيپات ءبىلدىردى» دەپ دايەكتى تالداۋ جاسايدى.
جۋرناليست ش.چيمەگتىڭ «استانادان الار التىن تاجىريبەلەر» دەگەن ساراپتاماسى وقىرمان اراسىندا قىزۋ پىكىرتالاس تۋدىرعانى بايقالادى.
ول جولساپار جازباسىنىڭ «دالادا اسپان تىرەگەن عيماراتتارى بار الىپ قالا» دەگەن تاراۋىندا: «قازاقستان مەن موڭعوليا ەكەۋى دە بىردەي جاعدايدا سورەدەن ساپارعا قاتار قوزعالعان ەلدەر دەسەدى. بىراق ولاردىڭ دامۋى بىزدەن نەشە ەسە ارتىق, قۋاتتى بولىپتى. 1997 جىلدان جاڭا استانا ىرگەسى قالانىپ, كەڭ دالادا 20 جاستاعى جاس قالا قانات جايىپتى. قازاقستان تاۋ-كەن, گاز, ۋران وندىرۋدەن الەمدە الدىڭعى قاتارداعى ەلگە اينالعان. تابيعات بايلىعىن قىسقا مەرزىمدە يگەرىپ, باعالاتىپ, باقۋاتتى ەلگە اينالدىرعان ادام – پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ. ول ەلىن دۇرىس مەنەدجمەنت, وڭ ساياساتپەن باسقارىپ, بۇگىنگى القۋاتتى دەڭگەيگە جەتكىزگەنىن الەم دە, ءوز حالقى دا مويىندايدى. ونىڭ ويىن ءتارتىبىن دۇرىس ەرەجەلەگەنىن بۇگىنگى ەلىنىڭ قۋاتتى دامۋى انىقتاپ تۇر. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەلىنەن ۇيرەنەر ۇلگى, ءىلىپ الار التىن ولجا, جۇزەگە اسىرار تاجىريبە مول. بۇل مۇمكىندىكتى پايدالانا ءبىلۋدى ۋاقىت كورسەتەدى» دەپ قورىتىندى جاسايدى.
موڭعوليا باسپاسوزىنە شولۋ جاساعان اقەدىل تويشان ۇلى
