1979 جىل. ماسكەۋدە كومپوزيتورلار وداعىنىڭ سەزى ءوتىپ جاتىر. كەشكى اس ۇستىندە ەركەعالي راحماديەۆ مەنى شاقىرىپ الىپ «گاۋھارتاستى» كىم شىعاردى, بىلەسىڭ بە؟», دەدى. تىڭداعان كونتسەرتتەرگە, جالپى سەزگە بۇل سۇراقتىڭ قانداي قاتىسى بارىن تۇسىنبەدىم. «گاۋھارتاستىڭ» اۆتورى سەگىز سەرى. الماتىعا بارعان سوڭ سۇرا, ىزدەستىر», دەدى. «مەن مۋزىكا زەرتتەۋشى ەمەسپىن عوي, سولارعا نەگە ايتپايسىز؟» دەپ ەدىم, «ولار نە ءبىلۋشى ەدى» دەپ قولىن ءبىر سىلتەدى. ارينە حالىق ءانى دەلىنىپ جۇرگەن ءار شىعارمانىڭ نەگىزىندە ناقتىلى اۆتور تۇرعانى تۇسىنىكتى, بىراق ەركەعالي اكەي نەگە بۇل اماناتتى ماعان جۇكتەگەنىن تۇسىنبەدىم. دەگەنمەن سەگىز سەرى تۋرالى مالىمەت ىزدەي باستادىم.
ارادا ءبىراز ۋاقىت ءوتتى. تاۋەلسىزدىك تۋى تىگىلدى, جاسىرىن سىرلار اشىلا باستالدى, الاشوردا اقتالدى. «گاۋھارتاس» سەگىز سەرىنىڭ ءانى دەپ ايتىلا باستادى, بىراق ءبارى سونىمەن-اق شەكتەلدى. 1998 جىلى «قازاق ەنتسيكلوپەدياسىن» شىعارۋ تۋرالى ۇكىمەت قاۋلىسى شىقتى. ەنتسيكلوپەديانىڭ باس رەداكتورى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا «قازىبەك بەك تاۋاسار ۇلى مەن سەگىز سەرى سياقتى جۇمباقتار» باسىلىمعا كىرمەيدى دەپ كەسىپ ايتتى. قايران سەگىز بابام! بارلىق قازاق ءانىن سالاتىن سەگىز اتى قوعام ومىرىندە اتالمايتىنداي سونشاما نە ىستەپ ەدى دەگەن وي مازا بەرمەي تاريحقا ءۇڭىلتتى.
تاۋەلسىزدىك العان سوڭ قازاقتىڭ XVII-XVIII عاسىرداعى ءومىرىنىڭ شىمىلدىعى اشىلىپ, قازاق-قالماق سوعىسىنداعى باتىرلار اتى, ەرلىگى بۇگىنگى ۇرپاقپەن قاۋىشا باستادى. ال كەلەسى ءحىح عاسىر تۋرالى نە ايتۋعا بولادى؟ كەلىمسەكتەر كەكەتىپ ايتاتىن «قازاقتىڭ كوپ باتىرى» سارقىلىپ قالعان با؟
قازاق تاريحى ءبىر-اق ماقساتقا تولى, ول – تاۋەلسىز ەل بولۋ. ءحىح عاسىردا ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ ورتالىعى ەلدىڭ باتىسىنا اۋىسادى. سىرىم دات ۇلى باستاعان قوزعالىستان باستاپ حح عاسىردىڭ 16-جىلعى دۇربەلەڭىنە دەيىن قازاق جەرىندە تالاي تولقۋ وتكەن. ەسەت كوتىبار ۇلى باسقارعان سوعىس, بوكەي توڭكەرىسى, اداي قوزعالىسى, كەنەسارى جورىقتارى – ءبارى بىزگە ايتىلماي جاسىرىن قالعان. جاسىرا الماعان يساتاي-ماحامبەت كوتەرىلىسىنىڭ ءوزى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس دەلىنبەي, ءبىز وقىعان تاريحتا «شارۋا سوعىسى» دەپ قانا سيپاي قامشىلاندى. ءحىح عاسىر شايقاستارى دا, وعان قاتىسقان باتىرلار ەسىمى دە جاسىرىن قالعان. مۇحامەد-قاناپيا باحرام ۇلى شاقشاقوۆتىڭ (سەگىز سەرى) اتى اتالماۋى دا بودان ەلدىڭ ءبىر قاسىرەتى ەدى. ءسويتىپ سەگىز سەرى ءبىر جارىم عاسىر بويى ساياسات قۇربانى بولىپ كەلدى.
ەجەلدەن قازاق مۋزىكاسى ەكى جولمەن دامىدى. اسپاپتا ورىندالاتىن دۇنيەنى «كۇي» دەدى, داۋىسپەن ايتاتىندى ء«ان» دەدى. بۇگىندە دە سول ءۇردىس جالعاسىپ جاتىر. قورقىت, كەتبۇعا كۇيلەرى ءبىزدىڭ وركەسترلىك تۋىندىلاردىڭ نەگىزى دەسەك, رومانس, حور, كانتاتا مايقي بي زامانىنان كەلە جاتقان ءان جالعاسى. قازاق جەرىندە مۋزىكا ونەرىنىڭ ەڭ شارىقتاعان كەزەڭى ءحىح عاسىر بولدى. كۇي اتاسى قۇرمانعازى دەسەك, ءان اتاسى سەگىز سەرى دەپ ساناۋ كەرەك. سەگىز سەرى شىعارعان دۇنيەلەر اقان سەرى, جاياۋ مۇسالاردان باستاپ بۇگىنگى بىزگە دەيىن بۇكىل كەيىنگى ۇرپاققا كورسەتكەن باعىت, سالىپ كەتكەن داڭعىل جول بولدى. ايگىلى 16 ءاندى قازاق مۋزىكا ونەرىندەگى 16 شىڭ دەيمىز.
بۇگىنگى كۇندە سال-سەرى دەگەندە كوز الدىڭا ۇكىلى بورىك كيگەن, قولىنا دومبىرا ۇستاعان بەينە كەلە قالادى. ال ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىن سال-سەرىلەردىڭ نەگىزگى اسپابى قوبىز بولعان. سەگىز سەرى دە ءانىن قوبىز سۇيەمەلدەۋىمەن ايتقان. ءحىح عاسىر سوڭىنا قاراي انشىلىك دومبىرا سۇيەمەلدەۋىنە قاراي كوشىپ, ال قوبىز جەكە ورىنداۋشىلىققا شىققان. سەبەبى قوبىز اسپابىن جاساۋ قيىن, قوبىزدى مەڭگەرۋ دە قيىن. كومپوزيتور دۇنيەلەرىندەگى اۋەننىڭ قيىلعان يىرىمدەرى, ماجورلىق ماقامى سياقتى مۋزىكالىق ەلەمەنتتەر سەگىز سەرىنىڭ قوبىز ورىنداۋشىلىق ءداستۇرىن جالعاستىرعان ىقىلاس دۇكەن ۇلى شىعارماشىلىعىنىڭ دا نەگىزى بولىپ كەلەدى.
كومپوزيتور رەتىندە سەگىز سەرىنى كلاسسيكالىق قازاق ءانىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى رەتىندە سانايمىز. ولاي دەيتىنىمىز, بۇگىنگى بىزگە جەتكەن قازاق ءانىنىڭ مۋزىكالىق ءپىشىنى تولايىم سەگىز شىعارماشىلىعىندا قالىپتاسىپ, تۇراقتالعان. الەمدىك مۋزىكا تەورياسىنا سۇيەنە ايتساق, مۇنى ەكى ءبولىمدى قاراپايىم فورما دەيدى. 11 بۋىنمەن جازىلعان, ەكى مارتە قايتالاناتىن مۋزىكالىق سويلەمنەن تۇراتىن باستى شۋماق جانە مۇلدەم ۇقسامايتىن, 5-6-7 بۋىنمەن شىعارىلعان قايىرماسى. قازىر بۇل سحەما ءوز-وزىنەن تۇسىنىكتى كورگەنىمەن, كەزىندە ءان جانرىنا جاڭاشىلدىق بولىپ كىرگەن. سەگىزدەن بۇرىن مۇنداي كولەمدى قايىرما قولدانىلماعان.
بارلىق سينكرەتتى ونەر يەلەرى سياقتى, سەگىز اندەرىنىڭ العاشقى ورىنداۋشىسى ءوزى بولدى. شىعارمالارىن تالداپ وتىرىپ بايقايتىنىمىز: سەرى اتانىڭ داۋىس دياپازونى مەيلىنشە كەڭ بولعان درامالىق باريتوننان درامالىق تەنورعا دەيىن. دەم الۋ بارىسى دا اۋقىمدى. ماسەلەن, بەيتانىس ءانشىنىڭ ورىنداۋىندا «گاۋھارتاستى» تىڭداعان كەزدە, اسىرەسە «ساۋلەم-اۋ» دەپ ءان اۋەنى كوتەرىلگەن كەزدە ء«انشىنىڭ دەمى جەتپەي قالا ما, الدە داۋىسى جەتپەي قالا ما» دەگەن قاۋىپ ءوز-وزىنەن پايدا بولىپ تۇرادى. وسى قاسيەتتەر كەيىن شاكىرتتەرى ءبىرجان سال, جاياۋ مۇسا شىعارماشىلىعىندا جالعاسىن تاپقان.
ەل ەسىندە تەك وزىنە ءتان ەرەكشەلىگى بار, شىنايى دارىن يەلەرى ساقتالىپ, ەل ماقتانىشى اتانادى.
قازىر نە كوپ – ءان كوپ, ءان شىعارۋشىلار دا كوپ, ورىنداۋشىلار دا كوپ. ايتىلىپ ۇمىتىلعان ءان, ايتىلماي جاتىپ ۇمىتىلعان ءان, ونى ورىنداعان ۇمىت بولعان ءانشى, جانباي جاتىپ ءسونىپ قالعان جۇلدىزدار... «وسىنداي دا ءان بولا ما!؟» دەپ رەنجىگەن اتا-اپايلارعا ايتارىم «شىداي تۇر, ءارى كەتسە بەس جىل ىشىندە ءبىرجولا جوققا شىعادى». بۇل جاعدايدىڭ سەبەبى, اۆتورلاردىڭ 99 پايىزى تەحنيكا جەتىستىگىن پايدالانعان, ءبىلىمى جوق اۋەسقوي. ءار اۋەسقوي ءوز-وزىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى مول, مۇلدەم سىن كوتەرمەيتىن وركوكىرەك.
بۇگىنگى «قازاق ءانى» دەگەننىڭ ءبارىن قازاقشا قىلىپ تۇرعان ءماتىنى. اۋەنىن باسقا تىلدەگى ماتىنمەن ايتسا, سول ەلدىڭ ءانى بولىپ شىعا كەلەدى. سۇيەمەلدەۋ گارمونياسىنىڭ دا قازاققا ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايدى. قازاق اۋەزىنىڭ گارمونياسى دومبىرا-قوبىز بۇراۋىنان شىعادى, نەگىزى كۆارتا-كۆينتا. ال ءبىز كۇندە ەستىپ, قۇلاقتى جەپ جۇرگەننىڭ ءبارى ەۋروپالىق مينور اككوردتارىمەن سۇيەمەلدەنگەن, ونىڭ ۇستىنە باسىم كوپشىلىگى ءۇش بۋىندى ۆالس ەكپىنىمەن جاسالعان ءارى ءبىر-بىرىنەن سۋدىڭ ەكى تامشىسىنداي اينىمايدى.
بۇگىنگى سەكىرىپ, بيلەپ ايتىلاتىن ءاننىڭ ءبارى ەسترادا سۇيەمەلدەۋىندە جاسالىپ, تەك قانا ەسترادا ەكپىنىمەن تىڭدالا الادى. ال ناعىز ءان ءتۇرلى – ەسترادالىق, كلاسسيكالىق مانەردە بولسىن, وركەسترلىك الدە دومبىرا-قوبىز سۇيەمەلدەۋىندە, ءتىپتى سۇيەمەلدەۋسىز قۇر داۋىسپەن ايتقاندا دا ءوز قۇندىلىعىن جوعالتپايدى. سەگىز سەرى, اقان سەرى, ءبىرجان سال, جاياۋ مۇسا شىعارمالارىنىڭ دەنى سونداي.
ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن تەرەڭ زەرتتەمەي, بىلمەي, شولاق پىكىر ايتاتىندار قاتارى دا بارشىلىق. ماعان «اقەركە» سەگىز سەرىنىڭ ءانى دەگەندەر دە بولدى. مۇحامەد-قانافيا كىشى ءجۇزدىڭ جيەنشارى ەكەنىن, تالاي جىل ەلدىڭ باتىسىندا جۇرگەنىن ءبارىمىز بىلەمىز. يساتاي-ماحامبەت كوتەرىلىسىنە قاتىسقانى دا جاسىرىن ەمەس. سول تۇستا, بالكىم, زامانداستارى قۇرمانعازى, داۋلەتكەرەيلەرمەن دە قارىم-قاتىناستا بولعان شىعار. باتىس قازاقستان مۋزىكاسىنا قانىق بولعانى انىق. بىراق «اقەركە» دە, «جىلى وي» دا, «ياپۋر-اي» دا سەگىز سەرىنىڭ ءانى ەمەس. بۇلاردا اۋەن قۇرىلىسى باسقا, مەترو-ريتميكاسى وزگەشە. سەگىز تەك وزىنە ءتان ءستيلى ناقتىلى, مانەرى انىق اۆتور. ارينە كومپوزيتوردىڭ تالاي تۋىندىسى قولدى بولىپ كەتتى, بىراق ولاردى وزىندىك اۆتورلىق ستيلىنە سايكەس كەلگەن جەردەن ىزدەۋ كەرەك. بۇل تياناقتىلىقتى, تاباندىلىقتى تىلەيتىن عالىمداردىڭ جۇمىسى. ال بۇگىنگى كۇندە قازاقستاندا ونەرتانۋ عىلىمى كەنجەلەپ قالدى دەۋگە دە كەلمەيدى, ونەرتانۋ عىلىمى مۇلدەم جوق. «ولار نە ءبىلۋشى ەدى» دەپ راحماديەۆتىڭ قول سىلتەگەنىنەن بەرى 40 جىل ءوتتى. ەشتەڭە وزگەرگەن جوق. وزگەلەردى بىلاي قويعاندا, ديپلومىندا ماماندىعى «مۋزىكا زەرتتەۋشى» دەگەندەردىڭ ءوزى دە كومپوزيتور سەگىز سەرىدەن بەيحابار.
«جاقسى اكە جامان بالاعا قىرىق جىل ازىق» دەيدى قازاق. حح عاسىردا دۇنيەگە كەلگەن قازاق اكادەميالىق مۋزىكاسى ءۇشىن سەگىز سەرى ناعىز جاقسى اكە بولدى. سەگىز اندەرىنىڭ نەگىزىندە وپەرالىق اريالار, كونتسەرتتىك حورلار جازىلدى, سەگىز اۋەندەرى سيمفونيالىق, كامەرالىق شىعارمالاردىڭ باستى تاقىرىبى بولىپ الىندى. كەيدە «سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى» دەگەن ماقال, بالكىم, سەگىز سەرىنىڭ اتىنان تۋىنداعان شىعار دەپ تە ويلايمىن.
«بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا ن.نازارباەۆ بىلاي دەگەن: ء«اربىر جەر اتاۋىنىڭ توركىنى تۋرالى تالاي-تالاي اڭىزدار مەن اڭگىمەلەر بار. ءاربىر ولكەنىڭ حالقىنا سۋىقتا پانا, ىستىقتا سايا بولعان, ەسىمدەرى ەل ەسىندە ساقتالعان ءبىرتۋار پەرزەنتتەرى بار». الاي ورماندارىندا تۋىپ-وسكەن سونداي پەرزەنتتىڭ ءبىرى – سەگىز سەرى. سوندىقتان دا ۇلى كومپوزيتوردىڭ 200 جىلدىق مەرەيتويىن قاسيەتتى سولتۇستىك قازاقستان جەرىندە باستاپ وتىرمىز. بىراق سەگىز سەرى بۇكىل قازاق ماقتانىشى, ۇلتتىق اسىل مۇرا. كەزىندە مۇحامەد-قاناپيا باحرام ۇلى ءوز باباسى قوجابەرگەن تولىباي ۇلى, ناعاشىسى سىرىم دات ۇلىنان قالعان اماناتتى تولىق ورىندادى, بار ءومىرىن, جان-ءتانىن قازاق ەلىنىڭ, قازاق جەرىنىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت بولۋىنا ارنادى. بابالار ارمانداعان تاۋەلسىز مەملەكەتتە ءومىر ءسۇرۋ بىزگە بۇيىرىپتى, سەگىز سەرىنىڭ ءان اماناتىن بۇگىنگى الاش ۇرپاعىنا جەتكىزۋ – پارىزىمىز.
بالنۇر قىدىربەك,
كومپوزيتور, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى,
قازاقستان كومپوزيتورلار قاۋىمداستىعىنىڭ ءتورايىمى
