ەلباسىمىز وسى جولداۋىندا ء«بىز ەگىن ەگىپ, ءداندى داقىلداردى ءوسىرۋدى ۇيرەندىك. ونى ماقتان تۇتامىز. الايدا قازىر ول جەتكىلىكسىز. شيكىزاتتى قايتا وڭدەۋدى قامتاماسىز ەتىپ, الەمدىك نارىقتارعا جوعارى ساپالى دايىن ونىممەن شىعۋىمىز قاجەت», دەپ اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن وندىرۋشىلەر الدىنا ناقتى مىندەتتەر قويىپ وتىر. ايتا كەتۋ كەرەك, بۇگىندە ەلىمىز استىق ەكسپورتى بويىنشا الەمدەگى العاشقى ون ەلدىڭ ساپىندا, ال ۇن ەكسپورتى بويىنشا العاشقى ۇشتىكتەمىز. دەسەك تە, عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, تابيعي اۋا رايى ءبىزدىڭ جەرىمىزگە سايكەس كەلەتىن كانادانىڭ ساسكاچەۆان ايماعىندا نولدىك تەحنولوگيا قولدانۋ ارقىلى ءار گەكتاردان 2,5-3 توننا استىق باستىرىلۋىنا قول جەتكىزىلۋدە ەكەن. ال بىزدە ورتاشا كورسەتكىش بۇدان ەكى ەسەدەي تومەن.
راس, سوڭعى 5 جىل كولەمىندە اۋىل شارۋاشىلىعى مالىنىڭ ورتاشا ونىمدىلىگى ارتتى, دەگەنمەن دامىعان ەلدەر دەڭگەيىنەن تومەن كۇيىندە قالىپ وتىر. مىسالى, بىزدەگى 1 باس ءمۇيىزدى ءىرى قارا مالىنىڭ ورتاشا ءتىرى سالماعى 335 كيلو بولسا, ەكونوميكاسى دامىعان ەلدەردە بۇل كورسەتكىش 520 كيلونى قۇرايدى. ال رەسپۋبليكامىز بويىنشا ءبىر ساۋىن سيىردان ورتاشا ءسۇت ساۋىلىمى 2200 كيلودان اينالادى, جوعارىدا ايتىلعان كانادادا بۇل كورسەتكىش 4 ەسە جوعارى.
مەملەكەتىمىز تاراپىنان اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا كورسەتىلەتىن قولداۋ, كومەك جىلدان-جىلعا ۇلعايۋدا. مۇنداي ىنتالاندىرۋ شارالارىمەن مال شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ بارلىق باعىتتارى دەرلىك قامتىلعان. دەسەك تە, سالانىڭ دامۋى ءالى دە تومەنگى دەڭگەيدە. بۇل ەشكىمگە دە قۇپيا ەمەس. نە سەبەپتى ەلىمىز اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنىڭ وركەندەتىلۋى تۇرعىسىنان وركەنيەت كوشىنە ىلەسە الماۋدا؟ مەنىڭشە, ونىڭ مىنا تومەندەگىدەي بىرقاتار سەبەپتەرى بار. بۇل رەتتە عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ قابىرعالارىندا, تاجىريبەلىك القاپتارىندا ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەۋلەرمەن بەكىتىلىپ, وندىرىسكە ۇسىنىلعان عىلىمي تەحنولوگيالار تالاپقا ساي ورىندالمايدى, قاجەتتى تەحنيكا جانە اگرەگاتتار جەتىسپەيدى, قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارىنىڭ قوندىرعىلارى مورالدىق تۇرعىدا ابدەن ەسكىرگەن, وندىرىلەتىن ونىمدەر باسەكەلەستىككە قابىلەتتى ەمەس, جەرگىلىكتى باسشىلار مەن ماماندار تاراپىنان قولدانىستاعى بىرقاتار اۋىلشارۋاشىلىق زاڭدارىنىڭ ورىندالۋىنا باقىلاۋ كەمشىندەۋ بولىپ تۇر.
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, سوڭعى بەس جىلدا ەگىنگە سەبىلگەن اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارى تۇقىمدارى قۇرامىنىڭ سۋپەر ەليتاسى – 0,6, ەليتاسى – 3,4, ءبىرىنشى رەپرودۋكتسيالىسى – 20,2, ەكىنشى رەپرودۋكتسيالىسى – 26,9, ءۇشىنشى رەپرودۋكتسيالىسى – 30, ءتورتىنشى رەپرودۋكتسيالىسى – 9,6, بەسىنشى رەپرودۋكتسيالىسى – 6,3, جاپپاي رەپرودۋكتسياسى 2,8 پايىزدى قۇراعان. تىڭايتقىشتارعا دەگەن جىل سايىنعى عىلىمي نەگىزدەلگەن قاجەتتىلىك, ارەكەت ەتۋشى قۇرامدا 1 ميلليون توننا بولسا, ەنگىزىلگەن مينەرالدى تىڭايتقىش ورتاشا 130 مىڭ توننا (سوڭعى بەسجىلدىقتا) قۇراپ, تىڭايتىلعان الاڭنىڭ ۇلەس سالماعى, بارلىق ەگىس الاڭىنىڭ 6,9 پايىزىن عانا قامتىپ وتىر. سول سياقتى ورگانيكالىق تىڭايتقىشتارعا قاجەتتىلىك 100-110 ميلليون توننا, ەنگىزىلگەنى – 0,6 ميلليون توننا, ۇلەسى – 0,3 پايىز عانا. ەگىستىكتە قولدانىلاتىن گەربيتسيدتىڭ كولەمى سۇرانىستان 3 ەسە كەم. شاعىن شارۋا قوجالىقتارى يەلىگىندەگى جەرلەردە اۋىسپالى ەگىس جۇيەسى ساقتالماۋدا. بۇعان سەبەپ رەسپۋبليكامىزدا, ونىڭ ىشىندە وڭتۇستىك وڭىرلەردە ۇساق شارۋاشىلىقتاردىڭ شەكتەن تىس كوپ تىركەلۋى ايتارلىقتاي ورىن الىپ وتىر. مىسالى, جەر كولەمى جامبىل وبلىسىنداعى 18693 شارۋاشىلىقتىڭ 173-ىندە ەكى مىڭ گەكتاردان جوعارى, 328-ىندە – 2 مىڭ, 3840-ىندا – 1 مىڭ, 2446-ىندا – 50-100, 6132-ىندە – 10-50, 5653-ىندە – 2-10, 121-ىندە 1 گەكتار كولەمىندە عانا.
يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار ارقاشاندا وسىمدىك جانە مال شارۋاشىلىقتارى سالالارىنىڭ تالاپتارىنا ساي تەحنولوگيالىق جۇيەلەۋدى قاجەت ەتەدى. عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ زەرتتەۋلەرىنە قاراعاندا, ەلىمىزگە كەشەندى تۇردە ءونىم ءوندىرۋ, وڭدەۋ جانە ساقتاۋ ءۇشىن 1200-دەن استام ءتۇرلى اۋىلشارۋاشىلىق ماشينالارى مەن تەحنيكالىق قۇرالدار, قوندىرعىلار قاجەت جانە ولارمەن قامتاماسىز ەتۋ وتە تومەنگى دەڭگەيدە. قولدا بار تەحنيكانىڭ 80 پايىزى توزعان. ماشينا-تراكتور كولىگىنىڭ جاڭارۋى جىلىنا 1,5-2 پايىزدان اسپايدى.
تاعى دا سول عىلىمي-زەرتتەۋلەرگە سۇيەنسەك, الەمدىك ەكونوميكادا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ نەگىزىن شاعىن وتباسىلىق فەرمالار قۇرايدى ەكەن. جاپونيادا ولاردىڭ سانى 1,8 ميلليونعا جەتەدى, وڭتۇستىك كورەيادا – 1,5 ميلليون, ال ءبىزدىڭ ەلدە نەبارى 200 مىڭداي عانا, ال ميلليونداعان گەكتار جايىلىمدىق جەرلەرىمىزدىڭ پايدالانىلماي, تەكتەن-تەككە بوس جاتقانى بارشامىزعا ايان. ياعني ۇساق جەكەمەنشىك شارۋاشىلىقتار سانىن بۇگىنگىگە قاراعاندا الدەنەشە ەسەگە كوبەيتۋدىڭ مۇمكىندىگى بار. وسىعان وراي ۇساق جانە شاعىن شارۋاشىلىقتاردى ودان ءارى دامىتۋ مەن ولارعا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن قاراستىرۋ قاجەت-اق. سالادا قوردالانعان ماسەلەلەرگە بايلانىستى, اسىرەسە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى عالىمداردى, مامانداردى, ساراپشىلاردى كوپتەپ تارتا وتىرىپ, اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىنىڭ كولەمىن ۇلعايتۋ جانە قايتا وڭدەلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتىن دامىتۋ ماقساتىندا باسەكەگە قابىلەتتى ءونىمدى باستاپقى قايتا وڭدەۋ, ساقتاۋ مەن وتكىزۋ بويىنشا قولايلى جاعداي جاساۋ جانە ينفراقۇرىلىم قالىپتاستىرۋ ارقىلى اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارىن وندىرۋشىلەردى مەملەكەتتىك قولداۋمەن مەيلىنشە مول قامتۋدى قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس.
وسى ورايدا وتكەن جىلى ۇساق جانە ورتا شارۋاشىلىقتاردى اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتسياسىنا تارتۋ, اگروونەركاسىپتىك كەشەندەگى مەملەكەتتىك رەتتەۋ شارالارىن جەتىلدىرۋ, ىشكى جانە سىرتقى ساۋدا ساياساتىن وڭتايلاندىرۋ سياقتى 8 نەگىزگى باعىتتى قامتيتىن ەلىمىزدىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەنىن دامىتۋدىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى قابىلدانعانى بەلگىلى. باعدارلاما اياسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا بەلگىلەنگەن ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن تيىسىنشە ءىس-شارالار جوسپارى ازىرلەنىپ, اۋقىمدى جۇمىستار ناقتى ءىس جۇزىنە دە اسىرىلا باستادى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيستىرلىگىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, بىلتىر اۋىلشارۋاشىلىعى جالپى ءونىمىنىڭ كولەمى ونىڭ الدىنداعى جىلمەن سالىستىرعاندا 2,9 پايىزعا ارتىپ, 4,1 تريلليون تەڭگەنى قۇراعان. ونىڭ ىشىندە ءونىم ءوندىرۋ مال شارۋاشىلىعىندا – 3,9, وسىمدىك شارۋاشىلىعىندا 2,2 پايىزعا وسكەن. بىلتىر, سونداي-اق 836 كووپەراتيۆ قۇرىلعان, ونىڭ ىشىندە 297-ءى ءسۇت جانە 405-ءى ەت ءوندىرۋ باعىتىندا. بۇدان بولەك 119 مىڭ باس ءىرى قارا مالعا ارنالعان 7422 وتباسىلىق بورداقىلاۋ الاڭى قۇرىلىپتى.
«KAZAGRO» ۇلتتىق حولدينگى» اق-تىڭ نەسيە ساياساتى قايتا قارالۋى دا سالاعا سونى سەرپىن بەرەرى انىق. سونداي-اق 2017 جىلدىڭ ماۋسىمىنان باستاپ كرەديت جانە ليزينگ الۋ ءۇشىن ەلەكتروندى ءوتىنىش جۇيەسى ەنگىزىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە حولدينگتىڭ كرەديتتىك ونىمدەرىنە قۇجاتتار پاكەتى 24 پايىزعا قىسقارتىلدى.
باعدارلامادا بەلگىلەنگەن مىندەتتەر ايماقتاردا, جەرگىلىكتى جەرلەردە اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارىن وندىرۋشىلەر تاراپىنان قىزۋ قولداۋ تابۋدا. مىسالى, جامبىل وبلىسىندا 196 اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆى شاڭىراق كوتەرگەن. ولاردىڭ كۇش جۇمىلدىرۋىمەن بىلتىر 2 مىڭ توننا ەت, 32 مىڭ توننا ءسۇت ءوندىرىلىپتى. شىن مانىندە دە قۋانارلىق ءھام قۇپتارلىق ناتيجە ەمەس پە؟
الايدا كووپەراتيۆتەرگە قاتىستى قيىندىقتار دا جەتكىلىكتى. ونىڭ ىشىندەگى كۇردەلىسى, ارينە ماماندار تاپشىلىعى. مۇشەلىككە تارتىلعان شارۋا قوجالىقتارى جەتەكشىلەرىنىڭ كوپشىلىگىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى جۇمىستارىن جۇرگىزۋدەگى تاجىريبەلەرى جەتكىلىكسىزدەۋ, ارناۋلى بىلىمدەرى دە جوق. شارۋاشىلىقتار بويىنشا جەرگە ورنالاستىرۋ, القاپتاردا اۋىسپالى ەگىس جۇيەسى بويىنشا اگروشارالار جۇرگىزىلمەيدى. تەحنيكالار الۋ ءۇشىن كوپتەگەن تۇرعىندار مەن شارۋا قوجالىقتارى قولىندا كەپىلدىككە قوياتىن م ۇلىكتەر دە جوق. مەملەكەتتىك قولداۋ تەتىكتەرىن پايدالانۋ بىرنەشە فاكتورلارمەن عانا شەكتەلگەن.
وسى تەكتەس, باسقا دا ماسەلەلەر جۇيەلى جوسپارلى جۇمىستار جۇرگىزۋگە قولبايلاۋ بولۋدا. الايدا باعدارلاما اياسىندا قابىلدانعان زاڭدار نەگىزىندە ولاردى ءتيىمدى شەشۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى بار. اۋىل شارۋاشىلىق ءونىمىن ءوندىرۋشى, وڭدەۋشى, قايتا وڭدەۋشى, كرەديتتىك-سەرۆيستىك جانە اقپاراتتىق-ماركەتينگتىك قىزمەت كورسەتۋشى جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار ايماقتاردا, اۋدانداردا جانە جەرگىلىكتى جەرلەردە كووپەراتيۆتىك نەگىزدە بىرلەسىپ قىزمەت ىستەي الادى. كووپەراتسيانىڭ باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – ەڭبەك ونىمدىلىگىن ۇلعايتۋ جانە وندىرىستىك شىعىنداردى تومەندەتۋ نەگىزىندە اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارىن وندىرۋشىلەردىڭ نارىققا كىرىگۋىنە قولداۋ كورسەتۋ.
سول سەبەپتى ءبىرىنشى كەزەكتە اگرارلىق سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ وي-ساناسى مەن ناقتى ىسكە كوزقاراستارىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋگە كۇش سالۋ كەرەك. سەبەبى, شارۋالاردىڭ باسىم دەنى بىرىگۋدىڭ, كووپەراتيۆتىك نەگىزدە جۇمىس ىستەۋدىڭ ارتىقشىلىقتارىن ءالى دە جەتە تۇسىنبەيدى نەمەسە تۇسىنگىسى كەلمەيدى. كوبىنەسە, «ورتاق وگىزدەن وڭاشا بۇزاۋىم ارتىق» دەگەن قاعيداتتى ۇستانۋدا. ەلباسىمىزدىڭ قوعامدىق سانانى وزگەرتۋ جونىندەگى العا قويعان مىندەتى ءبىزدى وسىنداي نەمقۇرايلىلىقتان ارىلۋعا ۇندەيدى ەمەس پە؟
ەكىنشىدەن, ورتا جانە ۇساق شارۋاشىلىقتار جەتەكشىلەرىنىڭ, ماماندارىنىڭ كەڭ كولەمدە قول جەتكىزۋىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, قايتا دايارلاۋ جانە بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ ورتالىقتارىندا, عزي جانە ۋنيۆەرسيتەتتەر, كوللەدجدەر بازالارىندا بۇگىنگى كۇننىڭ يننوۆاتسيالىق شارالارىن جۇرگىزۋ جولدارىن وقىتىپ, ونىڭ تەحنولوگيالارىن قولدانۋ مەن وزىق تاجىريبەلەردى تاراتىپ, ناسيحاتتاۋدى اۋىلدىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ وزىق ۇلگىدەگى ءوندىرىس ورىندارىندا ۇيىمداستىرۋ كەرەك. بۇل شارا كەزىندەگى كومپيۋتەرلىك ساۋات اشۋدا ۇيىمداستىرىلعان ءىس-ارەكەتتەر سياقتى كەڭ كولەمدە, جاپپاي جۇرگىزىلۋگە ءتيىس.
ۇشىنشىدەن, قوعامدىق سانانى تۇبەگەيلى وزگەرتە وتىرىپ, ءتيىستى مامانداردى دايىنداۋ, ۇساق جانە شاعىن شارۋاشىلىقتاردى ءارتۇرلى كووپەراتيۆتەرگە بىرىكتىرۋ جۇمىستارىن جانداندىرعان ءجون. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ باسشىلارى قولعا الىپ وتىرعان ءىرى, ورتا جانە ۇساق شارۋاشىلىقتاردىڭ تىك جانە كولدەنەڭ كووپەراتيۆتەرىن دامىتۋ كەرەك-اق. الايدا كەشەگى كۇنگى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ جانە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتارىنىڭ, كووپەراتيۆتەردىڭ جۇمىسىن جىلى جاۋىپ قويۋعا مۇلدەم بولمايدى. ولارعا ودان ءارى دە قولداۋ كورسەتىپ, دامىتۋ كەرەك. مىسالى, جامبىل وبلىسىنىڭ تالاس, سارىسۋ, مويىنقۇم سەكىلدى شالعاي اۋداندارىنىڭ تاۋارلى-ءسۇت فەرمالارىندا ەرتەرەكتە جۇزدەپ, مىڭداپ سيىر ساۋىلىپ, ءونىمى شارۋاشىلىق ورتالىقتارىنا تاسىمالدانىپ, وتكىزىلەتىن. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ دا وزدەرىندەگى باسى ارتىق سۇتتەرىن شارۋاشىلىق ارقىلى وتكىزۋ مۇمكىندىكتەرى بار بولاتىن. ال سوڭعى جىلدارى تۇرعىندار قولدا بار ساۋىن سيىرلارىن وتباسىلىق قاجەتتىلىكتەرى كولەمىندە عانا ساۋىپ, كوبىنەسە ورىسكە بۇزاۋلارىمەن بىرگە ايداپ, جايىپ, ءسۇت دايىنداۋدى مۇلدە قويىپ تا كەتكەن ەدى. اۋىلداردا كووپەراتيۆتەر مەن ءسۇت قابىلداۋ پۋنكتتەرىن قۇرۋ قايتا قولعا الىنا باستاۋىنا بايلانىستى جاپپاي ءسۇت دايىنداۋ ماسەلەسى جۇيەلى جولعا دا قويىلىپ كەلەدى. بۇل ماقساتتاعى جۇمىستار ودان ءارى جەمىستى جالعاسىن تابۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. الەۋەتتى ينۆەستورلار, ءىرى شارۋاشىلىقتار شالعايداعى اۋىلدارعا بارىپ, اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرى قۇرىلۋىنا قوزعاۋ سالىپ, ۋاق شارۋالار ىرىلەنىپ جاتسا, نۇر ۇستىنە نۇر! الايدا وعان ءبىراز ۋاقىت قاجەت بولادى.
تورتىنشىدەن, نەسيەلەۋ جۇيەسى باسىم باعىتقا يە بولۋعا ءتيىس. قولجەتىمدى نەسيە – اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ كەپىلى. بىزدەگى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر اۋىلدىق تاۋار وندىرۋشىلەردى 15 – 17 – 20 پايىزدىق ۇستەمە اقىسىمەن نەسيەلەندىرەدى. تالاپتارى تىم اۋىر. قازاگرو-نىڭ جەڭىلدەتىلگەن نەسيەسى الەۋەتتى تالاپكەرلەردىڭ بارلىعىنا بىردەي جەتپەيدى. سوندىقتان بۇل ماسەلە ءتيىمدى شەشىلۋى ءتيىس.
بەسىنشىدەن, الەمدىك تاجيىريبەدە كەڭ قولدانىسقا يە وندىرىلگەن ءونىمدى سۋبسيديالاۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ كەرەك-اق. ونىڭ ەرەجەلەرىنىڭ ءجيى وزگەرتىلۋى شارۋالاردىڭ ورىندى نارازىلىعىن تۋىنداتۋدا. سەبەبى بەلگىلى ءبىر جوبانىڭ بيزنەس-جوسپارلارىندا مەملەكەتتىك قولداۋ تەتىكتەرى ەسكەرىلەدى دە, ال جوبانى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا مەملەكەتتىك قولداۋ ەرەجەلەردەن الىنىپ تاستالعان بولىپ شىعادى.
جالپى, اۋىل شارۋاشىلىعىن قارقىندى دامىتۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن, تۇقىم, تىڭايتقىش, تەحنيكا جانە جىلىجاي سۋبسيديالارىنان باسقا سۋبسيديالاردان باس تارتا وتىرىپ, ارزانداتىلعان قولجەتىمدى نەسيە كولەمىن ۇلعايتقان دۇرىس دەپ ويلايمىن.
جەر جانە جەر رەسۋرستارى ۇلتتىق بايلىعىمىز. قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى القاپتارىنىڭ جالپى الاڭى 177,8 ملن گەكتاردى, ونىڭ ىشىندە جايىلىمدار 146,9 ملن گەكتاردى, ەگىستىك پەن تىڭايعان جەرلەر 26,7 ملن گەكتاردى, شابىندىقتار 4,2 ملن گەكتاردى قۇرايدى.
رەسپۋبليكانىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە جەر ساپاسىنىڭ ناشارلاۋىنا, قۇرامىندا قاراشىرىكتىڭ, قورەكتى زاتتاردىڭ, وسىمدىكتەردىڭ تۇرلىك قۇرامى مەن ونىڭ ونىمدىلىگىنىڭ تومەندەۋىنە قاتىستى تۇراقتى ءۇردىس بايقالۋدا, بۇل اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىنىڭ الەۋەتىن تومەندەتەدى. سول سەبەپتى سەنات قابىرعاسىندا قارالىپ جاتقان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە جەر قاتىناستارىن رەتتەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ارقىلى مەملەكەتتىك باعدارلاما اياسىندا جەر قاتىناستارىنا بايلانىستى قوردالانعان ماسەلەلەر ءوز شەشىمىن تابادى دەگەن ءۇمىت بار. مىسالى, زاڭ جوباسىنىڭ ەرەجەلەرى اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن پايدالانۋعا تۇراقتى مونيتورينگ جۇرگىزۋدى كوزدەيدى. ايتالىق 5 جىل ىشىندە جىل سايىن, ال كەيىنگى كەزەڭدەگى ءاربىر 3 جىلدا سۋارمالى جەرلەردە جانە 5 جىل سايىن ءتالىمدى جايىلىمدارعا تۇراقتى تۇردە مونيتورينگ جۇرگىزىلەدى. بۇل شارالار اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن ءتيىمدى جانە ۇتىمدى پايدالانۋدى, پايدالانىلماعان جەرلەردى ايقىنداۋعا جانە اۋىل شارۋاشىلىعى اينالىمىنا ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق جەردى پايدالانۋداعى قوعامدىق باقىلاۋ ءرولىن جانە جەردى ۇتىمدى پايدالانۋ ءۇشىن جەر پايدالانۋشىلاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ دە دەڭگەيىن ارتتىرادى.
سونداي-اق مەڭىڭ ارىپتەستەرىم كوتەرىپ جۇرگەن شالعايداعى شەكارالاس ەلدەرمەن قاتار ورنالاسقان الەۋەتى تومەن اۋىلداردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىكتەرى كوڭىل قۇلازىتادى. ال كورشىلەس رەسەي, قىتاي, وزبەكستان ەلدەرىندە شەكارالاس ەلدى مەكەندەرىنىڭ ءوسىپ, كوركەيىپ جانە ۇلعايىپ بارا جاتقانىن كورىپ وتىرمىز. شەكارالاس ەلدەردەگى سياقتى بىزدە شالعاي, شەكارا بويىندا ورنالاسقان اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ ءوسىپ وركەندەۋىنە ۇكىمەت كەشەندى باعدارلاما قابىلداپ, جۇزەگە اسىرعانى دۇرىس بولار ەدى. جەرىمىزدى ساقتاپ, قورعاپ جانە ءتيىمدى پايدالانۋىمىز كەرەك.
ابدالى نۇراليەۆ,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى
