ەت, ءسۇت كومبيناتتارى گۇجىلدەپ جۇمىس ىستەپ جاتسا دا ەت ونىمدەرى, شۇجىق, سارى ماي سياقتى اعزاعا اسا قاجەت تاعامدار ەركىن ساتىلمايتىن. تەك بارلىق جەردە تانىسىڭ (جالپاق ءتىل «بلات» دەيتىن) بولسا عانا دۇرىس دۇنيەگە قول جەتكىزەتىنسىڭ. جوسپار ورىنداۋ ءۇشىن توقساننىڭ, ايدىڭ, جىلدىڭ اياعىندا عانا ونداي دۇنيەلەردى دۇكەندەر ءبىر-ەكى كۇن ساتا باستايتىن. ونىڭ وزىندە قاپتاعان كەزەكتەن قول جەتكىزۋ وڭاي ەمەس, بىراق ايتەۋىر ساتىلعانىنا ءماز بولاتىنسىڭ. ورىستىڭ ءبىر سىقاقشىسىنىڭ «1999 جىلدىڭ 31 جەلتوقسانىنا دەيىن ولمەي جەتسەم-اۋ, ايدىڭ اياعى, توقساننىڭ اياعى, جىلدىڭ اياعى, عاسىردىڭ اياعى, مىڭجىلدىقتىڭ اياعى-ءاي, ءبىر قارق بولار ەدىم-اۋ تاۋارعا» دەيتىن ۋىتتى ءازىلى ءومىر شىندىعى ەدى.
ول كەزدە العان اقشاڭ ناقتى پۇل ەمەس, كەرەك دۇنيەڭدى ساتىپ الا المايتىن نومينالدى دۇنيە-ءتىن. بىراق سونىڭ ءوزى دە جەتە بەرمەيدى, كوپ اقشا تابۋ دا وڭاي ەمەس-ءتى: قوسىمشا جۇمىس ىستەسەڭ, اقىلى قىزمەت كورسەتسەڭ, ماشيناڭ بولىپ, قولىڭ بوستا جولاۋشى تاسىساڭ – «ەڭبەكسىز تابىس تابۋ» دەگەن ايىپ دايىن تۇراتىن. ادامنىڭ ەركىن قيمىلداۋعا قول-اياعى عانا ەمەس, ساناسى, اقىلى دا قۇرساۋدا بولدى. وزدەرىنىڭ سالىپ بەرگەن سارا جولىنان ءسال اۋىتقىعان ادامنىڭ ءبارىن «تەرىس پيعىلدى», «قاۋىپتى» دەگەن ەسەپكە الاتىن. وتكەن عاسىردىڭ 60- جىلدارىنان باستاپ قانا وندايلاردى جويىپ جىبەرۋدى ازايتىپ, تۇرمەگە, جىندىحاناعا قامادى, وعان دەيىن تەك اتىپ تاستايتىن.
قۋاتتى تاماق ىشپەگەننەن قاراپايىم ادامداردىڭ سانى ەكەۋدەن اسپايتىن بالالارى قۇلاعىنان كۇن كورىنەتىن ارىق, ءالجۋاز بولاتىن ەدى. قالادان قوناققا كەلگەن ونداي بالالاردى اۋىلدىڭ قارادومالاقتارى كۇرەسكەندە وپ-وڭاي بۇراپ تاستايتىن.
ارينە, كيىم, تاماق وندىرەتىن بارلىق ءوندىرىس ورىندارى جۇمىس ىستەپ جاتقاندا ءبىرىنشى كەزەكتەگى قاجەت دۇنيەلەر تاپشى بولماۋعا ءتيىستى ەدى, بىراق ءسوتسياليزمنىڭ سولاقاي ساياساتى ءبولىنىستى دۇرىس ۇيىمداستىرا المادى. قالادا تۇراتىن پارتيا-كەڭەس قىزمەتكەرلەرى, اسىرەسە نومەنكلاتۋراعا ەنگەندەر دەفيتسيت دەگەندى بىلگەن جوق. ولارعا اپتانىڭ ارنايى كۇنىندە جابىق ءدامحانالاردان ەت, ءسۇت ونىمدەرى, شەتەلدىك ءساندى كيىمدەر, ەتىكتەر, ءتىپتى تازا اراق-شاراپ پەن ساپالى تەمەكىگە دەيىن ساتىلاتىن. ال ۇلكەن قىزمەتتەگىلەرگە كەز كەلگەن دۇنيەنى ۇيىنە تاپسىرىسپەن جەتكىزىپ بەرەتىن. بۇلاردان باسقا كوپ اقشا تاباتىن جازۋشىلار مەن عالىمدار, اتاعى بار ارتىستەر مەن انشىلەر, كاسىپورىندار مەن مەكەمەلەردىڭ باستىقتارى جاقسى تۇردى. ويتكەنى اقشاسى كوپ بولعان سوڭ ولار ء«تۇسىرىپ بەرەتىن» ادامدارعا ارتىق اقشا تولەپ, ءبارىن دە تاباتىن. سوندىقتان ولار سوتسياليزم يدەولوگياسىن جاقتاپ, ونىڭ كۇشەيە تۇسۋىنە قىزمەت ەتتى.
ال قاراپايىم حالىق بارلىق قيىندىقتى كوردى. «سوتسياليزم ناعىز ادىلەتتى, بارلىق حالىقتىڭ جوعىن جوقتايتىن قۇرىلىم» دەگەن سوزدەر تەك اۋىزبەن عانا ايتىلاتىن جالعان ناسيحات ەكەنىنە كوزدەرى جەتتى. ارينە, ءبىلىم الۋ مەكتەپتە دە, جوعارى وقۋ ورىندارىندا دا تەگىن بولدى, الايدا ونداي مىسالداردى كاپيتاليستىك ەلدەردەن دە كەلتىرۋگە بولادى. مىسالى, كاپيتاليستىك فرانتسيادا كۇنى بۇگىنگە دەيىن جوعارى ءبىلىم ءوز ازاماتتارى تۇگىل شەتەلدىكتەرگە دە تەگىن بەرىلەدى. ءسوتسياليزمنىڭ تەگىن ەمدەۋىمەن دە ماقتانۋعا بولمايدى. ساپالى دارىلەردىڭ ءبارى دەفيتسيت, سوندىقتان قاراپايىم حالىقتى ساپاسىن تىشقانعا, يتكە سىناعانىمەن ادامعا قانشالىقتى پايدالى بولارى تەكسەرىلمەگەن, جەتىلدىرىلمەگەن پرەپاراتتارمەن ەمدەيتىن.
وسىنىڭ ءبارىن جازىپ وتىرعان سەبەبىمىز – كەيبىرەۋلەردىڭ كسرو-نى ماقتاپ, بۇرىنعى ناسيحاتتىڭ قۇربانى بولىپ جۇرگەندىكتەرىن كورگەن سوڭ ەستەرىنە سالىپ وتىرمىز. ونىڭ ۇستىنە تاۋەلسىزدىك جىلدارى تۋعان جاستار دا كوپ نارسەنى بىلە بەرمەيدى. «سوتسياليزم كەزىندە ءبارى جاقسى بولىپ ەدى, الەۋمەتتىك قولداۋلار كەرەمەت بولۋشى ەدى» دەگەن كەيبىرەۋلەردىڭ الاۋلايلىمىنە ەرىپ كەتپەي, اششى شىندىقتى بىلە ءجۇرسىن دەگەن وي دا بار.
قۇدايعا شۇكىر, قازىر قازاق قالاعا باتىل كەلىپ, تەگىس قونىستانىپ جاتىر. بۇل اۋىلداعى ءومىردىڭ قيىندىعىنان عانا ەمەس, جاقسى تۇرمىسقا جەتۋدى, جايلى جايدى (بالاسىن دۇرىس مەكتەپتە وقىتۋ ماقساتى دا سونىڭ ىشىندە) اڭساعان تىلەكتەن دە بولىپ جاتقان نيەت. ارينە, كوشىپ كەلىپ جاتقان حالىقتىڭ بارىنە جيدەلى-بايسىن جاعداي تۋىپ جاتقان جوق. حالىقتىڭ كوبى, اسىرەسە باسپانادان قىسىلۋدا. ەسەسىنە «جەمەسەڭ دە ماي جاقسى, بەرمەسە دە باي جاقسى» دەگەندەي دەفيتسيت دەگەن جوق, ءبارى بار. اقشا تاپساڭ بولدى, دۇكەننەن ءبارىن كەدەرگىسىز الۋعا بولادى. ونىڭ ۇستىنە اۋىلدا تۇرىپ «قالانى شاۋىپ», تۇرعىن-ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكىنە اقشا جيناپ, سونىڭ كومەگىمەن ءۇي الىپ, قونىستانىپ جاتقاندار دا بار. پرەزيدەنتتىڭ ۇندەۋىنەن كەيىن نەسيە الۋدىڭ جولدارى ءتىپتى جەڭىلدەپ, تۇرعىن ۇيگە قول جەتكىزۋ وڭايلاي تۇسەرى دە ءسوزسىز. وسىنىڭ ءبارى قازاقتىڭ «مەن قالادا ءومىر سۇرە المايمىن» دەگەنىن تەرىستەيدى.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
