قازاقستاندا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە بەلگىلەنىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى ەلىمىزدە قوعامداعى جەمقورلىقتى جويۋعا باعىتتالعان جۇيەلى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە.
مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ وسى ماسەلەنى ۇنەمى نازارىندا ۇستاۋىنىڭ, ونىڭ ساياسي جىگەرى مەن ناقتى تاپسىرمالارىنىڭ ناتيجەسىندە قازاقستاندا بۇگىنگى كۇنى سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس ءبىرشاما جەتىستىكتەرگە الىپ كەلدى. جامبىل وبلىسىنداعى تارتىپتىك كەڭەستىڭ حاتشىلىعى وتكەن جىلى وبلىس مەملەكەتتىك ورگاندارىندا 225 تەكسەرۋ جۇرگىزىپ زاڭ بۇزۋشىلىقتىڭ 250 وقيعاسىن انىقتادى. تارتىپتىك كەڭەس وتىرىستارىندا 175 تارتىپتىك ءىس قارالىپ, ناتيجەسىندە 173 قىزمەتكەر تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. بۇل 173 قىزمەتكەردىڭ 14-ءى – ساياسي مەملەكەتتىك قىزمەتكەر, 158-ءى اكىمشىلىك مەملەكەتتىك قىزمەتكەر بولسا, بىرەۋى ورتا مەكتەپ ديرەكتورى. جازاعا تارتىلعانداردىڭ قاتارىندا وبلىستىق دەڭگەيدەگى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ – 3, اۋداندىق دەڭگەيدەگى 18 باسشىسى بار. سونداي-اق, وبلىستىق دەڭگەيدەگى مەملەكەتتىك ورگان باسشىلارىنىڭ 3 ورىنباسارى, اۋدان اكىمدەرىنىڭ 3 ورىنباسارى جانە اۋىلدىق وكرۋگ اكىمىنىڭ ورىنباسارى جازاعا تارتىلعان. جالپى جازاعا تارتىلعانداردىڭ 6-ۋى قىزمەتتەرىنەن بوساتىلسا, 7-ۋىنە قىزمەتىنە تولىق سايكەس ەمەستىگى جونىندە ەسكەرتۋ جاسالىپ, 7-ۋىنە قاتاڭ سوگىس, 71-ۋىنە سوگىس, 82-سىنە ەسكەرتۋ بەرىلدى. جەمقورلىقپەن كۇرەسكە قاراماستان الاقول شەنەۋنىكتەردىڭ سانى ازايار ەمەس. وتكەن جىلى تارتىپتىك كەڭەس جەمقورلىققا جاعداي تۋعىزاتىن قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا جول بەرگەن 31 مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ ءىسىن قاراپ, ولارعا ءتيىستى جازالارىن ۇسىندى. جۇرگىزىلگەن تالداۋلار كورسەتكەندەي, سىبايلاس جەمقورلىق بەلگىلەرى نەگىزىنەن حالىققا قىزمەت كورسەتەتىن مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردا كوپ بايقالادى. اتاپ ايتساق, رۇقسات بەرۋشى, ليتسەنزيا, كۆوتا, جەر بەرۋشى, مەملەكەتتىك مەنشىكتى جەكەشەلەندىرۋشى ورگانداردا سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ دەڭگەيى جوعارى. ولاردىڭ ورىن الۋىنا كوپ جاعدايدا قوعامنىڭ تاراپىنان باقىلاۋدىڭ تومەندىگى جانە مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ تومەن مورالدىق دەڭگەيى سەبەپ بولۋدا. بۇل جاعىمسىز قۇبىلىستى تەك جازالاۋ ارقىلى جويۋ مۇمكىن ەمەس. ونىڭ تابيعاتىنا ۇڭىلەر بولساق, ءبىرىنشى كەزەكتە قىزمەتتى زاڭسىز پايدا تابۋ كوزىنە اينالدىرۋ جاتادى. بۇل ادامنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتكە تۇرۋداعى باستى ماقساتى دەپ ايتساق قاتەلەسپەيمىز. قازىرگى زاڭناما تالاپتارى قانشا قاتال جانە قىزمەتكە تاعايىندالۋدىڭ جاريالىلىق جانە باسەكەلەستىك جولدارىن بەلگىلەگەن دەسەك تە قالىپتاسقان جاعداي كەرىسىنشە اسەر قالدىرادى. مەملەكەتتىك قىزمەتكە ورنالاسۋ ءفورمالدى تۇردە جانە بەلگىلى ءبىر ۇمىتكەردى قابىلداۋ ءۇشىن ۇيىمداستىرىلادى. جەمقورلىقتىڭ باسى وسىدان باستالعان سوڭ ول قىزمەتكە ورنالاسقان ماماننىڭ نەمەن اينالىساتىنى بەلگىلى. جەمقورلىققا جاعداي تۋعىزاتىن تاعى ءبىر جاي – مەملەكەتتىك قىزمەتكە كەزدەيسوق ادامداردىڭ كەلۋى بولىپ تابىلادى. ءبىز قىزمەت بارىسىندا كوپتەگەن لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ كاسىبي دايارلىعىنىڭ تومەندىگىن جانە قۇقىقتىق ساۋاتسىزدىعىن بايقايمىز. تەستىلەۋ ناتيجەلەرى دە وسىنى ايعاقتايدى. وتكەن جىلى اتتەستاتسيالانعان 1252 قىزمەتكەردىڭ 394-ءى (30%) تەستىلەۋ باعدارلاماسىن تاپسىرا المادى. بۇل مەملەكەتتىك قىزمەتتە كەمىندە ءۇش جىل ىستەگەن ادامداردىڭ قۇقىقتىق ساۋاتتىلىق دەڭگەيى. دەمەك, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ۇشتەن ءبىرى رەسپۋبليكامىزدىڭ نەگىزگى زاڭدارىنان قۇرالعان قاراپايىم سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرە الماعان. تاراز قالاسىنىڭ جەرگىلىكتى ورگاندارىن تەكسەرۋ كەزىندە 43 زاڭ بۇزۋشىلىق, بايزاق اۋدانىندا 37 زاڭ بۇزۋشىلىق, جۋالى اۋدانىندا 11 زاڭ بۇزۋشىلىق انىقتالىپ, ونىڭ ىشىندە 2 قىزمەتكەردىڭ سىبايلاس جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىعى, ت. رىسقۇلوۆ اۋدانىندا 15 زاڭ بۇزۋشىلىق انىقتالدى. وبلىستىق ادىلەت دەپارتامەنتىنىڭ جانە ونىڭ اۋداندىق بولىمشەلەرىنىڭ 25 مەملەكەتتىك قىزمەتكەرىن تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ تۋرالى ۇسىنىس ەنگىزىلدى. ولاردىڭ ءبىرى — كادر قىزمەتىنىڭ قىزمەتكەرىنە ءوز قۇزىرىنداعى ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ زاڭدا بەلگىلەنگەن تارتىپتەرىن بىرنەشە رەت بۇزۋ ارقىلى جەمقورلىققا جاعداي تۋعىزاتىن قۇقىق بۇزۋشىلىققا بارعانى ءۇشىن تارتىپتىك جازا بەرىلدى. سونىمەن قاتار, بايزاق اۋداندىق ادىلەت باسقارماسىنىڭ جەتەكشى مامانى وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتەردى تيىسىنشە اتقارماعانى ءۇشىن قىزمەتىنەن بوساتىلسا, 3 قىزمەتكەرگە اتقارىپ وتىرعان لاۋازىمدارىنا ساي ەمەستىگى جونىندە ەسكەرتۋ جاسالدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىندا دا ءتارتىپ ساقتالا بەرمەيدى. ونىڭ 5 قىزمەتكەرى وزدەرىنىڭ قىزمەتتىك مىندەتتەرىن تيىسىنشە اتقارماعاندارى ءۇشىن تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. سونداي-اق, دەنساۋلىق ساقتاۋ سۋبەكتىلەرىنىڭ 85 پايىزىندا ەلىمىزدىڭ زاڭدىلىقتارىندا قاراستىرىلعان مەديتسينالىق جانە ارنايى قۇرال-جابدىقتارمەن, كيىمدەرمەن جابدىقتاۋ جايى تالاپقا ساي كەلمەگەنى انىقتالدى. وبلىس بويىنشا ەكونوميكالىق جانە سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستارىمەن كۇرەس جونىندەگى دەپارتامەنتتىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا وتكەن جىلى وبلىس دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا وسى سيپاتتاعى بىرقاتار قىلمىستار انىقتالىپ, ولار بويىنشا 8 قىلمىستىق ءىس قوزعالعان. ال وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىندە وتكەن جىلدىڭ ون ايىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا زاڭ بۇزۋشىلىقتىڭ 12 وقيعاسى تىركەلگەن. ولاردىڭ 4-ەۋى بويىنشا قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ, 2-ءۋى ايىپتاۋ قورىتىندىلارىمەن سوتقا جولدانسا, 6 وقيعا بويىنشا قىلمىس قۇرامى بولماعاندىقتان, قىلمىستىق ءىس قوزعاۋدان باس تارتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعان. جالپى, وبلىس اكىمدىگىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتارتىپتى جانە ءتيىستى زاڭدىلىقتاردى ساقتاۋ, ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعىن قورعاۋ جونىندەگى جۇمىسى جەتكىلىكسىز دەپ تانىلىپ وتىر. بۇل تۋرالى اقپارات اگەنتتىككە جانە وبلىس اكىمىنە جولداندى. وتكەن جىلى وبلىستىڭ پروكۋراتۋرا ورگاندارى تاراپىنان 20 ۇسىنىس ەنگىزىلىپ, تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە 26 ادامنىڭ تارتىلۋى, 7 اكىمشىلىك ءىس قوزعالۋى, قارجى پوليتسياسى ورگاندارىنا 5 ءىس جولدانىپ, ولار بويىنشا ەمدەۋ مەكەمەلەرىنىڭ باسشىلارىنا قاتىستى 2 قىلمىستىق ءىستىڭ قوزعالۋى دا ءتارتىپتىڭ تومەندىگىن كورسەتەدى. جۋالى اۋداندىق پروكۋراتۋراسىنان جۋالى اۋداندىق اكىمدىگىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ قىزمەتىنە اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن وندىرۋشىلەرگە كوكتەمگى دالا جانە ەگىن وراعى جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە بولىنگەن بيۋدجەت قاراجاتىن جۇمساۋدىڭ زاڭدىلىعى ماسەلەسى بويىنشا جۇرگىزىلگەن تەكسەرۋ بارىسىندا انىقتالعان زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى جويۋ جونىندە ۇسىنىس جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ وبلىس بويىنشا دەپارتامەنتىنىڭ وسى مازمۇنداعى اقپاراتى كەلىپ ءتۇستى. بۇل قۇجاتتاردى سارالاۋ بارىسىندا جۋالى اۋدانىنداعى ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيانىڭ لاۋازىم يەلەرىنىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن “داۋلەت” شارۋا قوجالىعى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرۋگە سۋبسيديانى زاڭسىز الىپ, مەملەكەتكە 220 مىڭ تەڭگە زيان كەلتىرگەنى, سونداي-اق “دوسبول” شارۋا قوجالىعىنا 264 مىڭ تەڭگە سۋبسيديا زاڭسىز قوسىمشا تولەنگەنى انىقتالدى. وسى قۇقىق بۇزۋشىلىقتارى ءۇشىن ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيا مۇشەلەرى — اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى ا.ۇركىمباەۆ, اۋداندىق اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ باستىعى ر.كۋنيازوۆ, اۋداندىق جەر قاتىناستارى ءبولىمىنىڭ باستىعى ج.بەكمۇرزاەۆ, اۋدان اكىمدىگىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ سەكتور مەڭگەرۋشىسى ش.مومىنقۇلوۆ, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى اگروونەركاسىپ كەشەنى مەملەكەتتىك ينسپەكتسيا كوميتەتىنىڭ اۋداندىق اۋماقتىق ينسپەكتسيا باستىعىنىڭ ورىنباسارى ر. جاقسىلىقوۆ, اۋداندىق ستاتيستيكا ءبولىمىنىڭ جەتەكشى مامانى ب.سىپاتاەۆ تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. ال, قىزىلارىق اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى ءا.سابدەنباەۆ پەن قاراساز اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى ن.وماروۆ جەمقورلىققا جاعداي تۋعىزاتىن قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا قايتالاپ بارعانى ءۇشىن قىزمەتتەرىنەن بوساتىلدى. بۇل قىزمەتكەرلەردىڭ ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان قايتالاپ ۇسىنىس ەنگىزگەننەن كەيىن قىزمەتتەرىنەن بوساتىلعانىن ايتا كەتكەن ءجون. ادامنىڭ قۇقى مەن بوستاندىعىن قورعاۋ سالاسىنداعى قىزمەتتىڭ پارمەندىلىگى ماسەلەسى وبلىستىق اۋماقتىق باسقارما مەن تارتىپتىك كەڭەستىڭ جۇمىسىنداعى باسىم باعىت بولىپ قالۋدا. سىبايلاس جەمقورلىق سيپاتىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىق كورىنىستەرىنىڭ جولىن كەسۋ ماقساتىندا وتكەن جىلى 181 سەمينار-كەڭەس وتكىزىلدى. اتاپ ايتقاندا, قاراشا ايىندا ءبىزدىڭ باسقارما وبلىس اكىمدىگىنىڭ تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىمەن بىرلەسىپ, “مەملەكەتتىك قىزمەتكە — مەملەكەتتىك تىلمەن” تاقىرىبىندا دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزسە, جەلتوقسان ايىندا تارتىپتىك كەڭەستىڭ باستاماسىمەن وبلىستىق اكىمدىكپەن, “نۇر وتان” حدپ وبلىستىق فيليالىمەن, وبلىس پروكۋراتۋراسىمەن, ۇقك وبلىس بويىنشا دەپارتامەنتىمەن, قارجى پوليتسياسىمەن جانە تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرلەسىپ “جاستار جەمقورلىققا قارسى” اتتى دوڭگەلەك ۇستەل شاراسى وتكىزىلدى. قازىرگى تاڭدا وبلىسىمىزدا 426 مەملەكەتتىك ورگان جۇمىس ىستەيدى. 2009 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنداعى مالىمەتتەرمەن سالىستىرعاندا اكىمشىلىك مەملەكەتتىك لاۋازىمداردىڭ شتاتتىق سانى 193 بىرلىككە قىسقارعان. ءىس جۇزىندە اكىمشىلىك مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ سانى 4986 بىرلىكتى, ساياسي مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر سانى 158 بىرلىكتى قۇراپ وتىر. وبلىستاعى ساياسي قىزمەتكەرلەردىڭ 3,8 پايىزى, اكىمشىلىك مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ 49 پايىزى – ايەلدەر. وبلىس بويىنشا مەملەكەتتىك قىزمەتتە 25 ۇلتتىڭ وكىلدەرى جۇمىس ىستەيتىن بولسا, ولاردىڭ 93 پايىزى (4782 قىزمەتكەر) — قازاقتار, 3,3 پايىزى (171 قىزمەتكەر) — ورىستار, 3,7 پايىزى (191 قىزمەتكەر) — وزگە ۇلت وكىلدەرى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, وبلىستا ۇلتى قازاق مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ سانى باسىم بولعانىنا قاراماستان, كەيبىر مەملەكەتتىك ورگاندار ءالى كۇنگە ءىس جۇرگىزۋدە رەسمي تىلگە كوپ مويىن بۇرۋدا. اگەنتتىك الداعى ۋاقىتتا مەملەكەتتىك قىزمەت پەرسونالىن ىرىكتەۋ, باعالاۋ جانە دامىتۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ, مەملەكەتتىك قىزمەتتى نەگىزدەۋ جۇيەسى مەن مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى ەتيكالىق نورمالاردىڭ جەمقورلىققا قارسى باعىتىن كۇشەيتۋ, مەملەكەتتىك قىزمەتتەر كورسەتۋدىڭ ساپاسى مەن قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ سىندى باعىتتار بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. ءازىمحان ساتىبالدين, مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جونىندەگى اگەنتتىگىنىڭ جامبىل وبلىسى بويىنشا باسقارما باستىعى — تارتىپتىك كەڭەستىڭ توراعاسى.
