وسى ءوڭىردىڭ تۋماسى, ەس جيىپ, ەتەك جاپقاننان بەرى ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان وڭىردە تابان اۋدارماي ەڭبەك ەتكەن سابىروۆ مۇقاننىڭ بىلمەيتىنى جوق ەكەن. سونى بايقاعاننان كەيىن بۇل كىسىدەن: «جازىلبەك قۋانىشباەۆ كەزىندە لەنينگرادتان اعىباي باتىردىڭ سۋرەتىن تاۋىپ الىپ كەلگەن», دەگەن اڭگىمە جونىندە سىر تارتتىم. ونى ءوز باسىم العاش رەت 2006 جىلى وسىندا كەلىپ, شوپاناتانىڭ ەگىز ۇلى قويشىباي مەن تويشىباي تۋرالى ماقالا جازعالى جۇرگەنىمدە كەزدەيسوق ەستىپ قالعان ەدىم.
– سول ءسوز راس پا؟ – دەدىم مۇقاڭنان.
– انىقتايىق, – دەپ جاۋاپ بەردى جولباسشىم.
ءسويتتى دە امانگەلدى اتتى تانىسىنا تەلەفون شالدى. كەيىن ءبىلدىم, بۇل كىسى اعىباي باتىردىڭ ەل-جۇرتىنان, وسى مويىنقۇمداعى سول تۋىس-تۋمالارىن ۇيىستىرىپ وتىرعان اۋىل اعالارىنىڭ ءبىرى ەكەن. مۇقاڭ مىنە, سول اداممەن سويلەسىپ بولدى دا تەلەفوندى ورنىنا قويىپ: ء«يا, راس ەكەن, – دەدى. ول: «بۇل ماسەلە جونىندە جازەكەڭ ساۋاپتى, يماندى ءىس جاساعان جان. سوندىقتان ءبىز ول كىسىنىڭ الدىندا قارىزدارمىز. قاجەت بولىپ جاتسا, وقيعانى باتىردىڭ تىكەلەي ۇرپاقتارىنىڭ بىرىنەن تارايتىن ماۋلەن اقساقالدىڭ كەلىنى تيىشكۇل اجيەۆا اجە ايتىپ بەرە الادى. سول اپاعا بارعاندارىڭىز دۇرىس دەپ جاتىر», دەدى.
– وي, راحمەت! – دەدىك ءبىز كوڭىلىمىزدى دەمدەپ.
سويتتىك تە مويىنقۇم اۋىلىنىڭ شىعىس جاعىنداعى ۇلكەن كانالدى بويلاي سوزىلعان كوشە, ونداعى اۋىل ادامدارى ايتقان قاقپا الدىنداعى قۇدىعى بار ءۇيدى ىزدەۋگە كىرىستىك. كوپ كەشىكپەي ونى تاپتىق تا. ەسىكتى اشقان قارت انا امان-ساۋلىقتان سوڭ ءبىزدى تورگە وزدىرىپ, قويعان ساۋالدارىمىزعا جاۋاپ بەرە باستادى.
– ماماندىعىم مۇعاليما ەدى قاراعىم, – دەدى اجەي. – وسىنداعى ورتا مەكتەپتە وقۋشىلارعا 41 جىل ماتەماتيكادان ساباق بەردىم. ۇمىتقانىم جوق, وزىڭە جولباسشى بولىپ جۇرگەن مىنا مۇقان دا 1963-1968 جىلدارى مەنەن وقىعان. ال ەندى نەگىزگى اڭگىمەگە كەلسەك, سەندەر قازىر اعىباي باتىردىڭ تىكەلەي ۇرپاقتارىنىڭ ءبىرى اسىل اتتى بابامىزدان تۋعان ماۋلەن اتامنىڭ شاڭىراعىندا وتىرسىڭدار. ول كىسىدەن وتاعاسىم تىلەۋقۇل, ودان بالالارىم تۇرسىنحان, مۇراتحان, التىنحان تارايدى.
وسىلاي دەگەن تيىشكۇل اجە ءبىز دەگبىرسىزدەنە كۇتىپ وتىرعان سۋرەت تاريحىن بايانداۋعا كوشتى. 1973 جىلى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنەن اۋدانعا ەكى مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, اتاقتى شوپان جازىلبەك قۋانىشباەۆتىڭ لەنينگرادقا باراتىندىعى تۋرالى حابار كەلەدى. اقساقالدى ول جەرگە اپارىپ قايتۋعا جاۋاپتى ادام رەتىندە مويىنقۇم اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى اۋەسحان مىرزاحانوۆ بەكىتىلەدى. سول كەزدەگى كۇن كوسەم اتىنداعى قالادا وتەتىن بۇل جيىن حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ سان ءتۇرلى سالالارىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ۇستاز-جەتەكشىلەر مەن تالىمگەرلەردىڭ بۇكىلوداقتىق سلەتى ەكەن. كۋزباستان شاحتەرلەر, ياكۋتيادان بۇعى وسىرۋشىلەر, وزبەكستان مەن گرۋزيادان باعباندار, ال مۋرمانسك مەن ساحاليننەن بالىقشىلار شاقىرىلعان وسى باسقوسۋدا اپپاق كۇمىستەي ساقالى كەۋدەسىن جاۋىپ, ومىراۋىندا قوس التىن جۇلدىزى جارقىراعان شوپاناتا جازىلبەك قۋانىشباەۆ تا وتىرادى. ۇكىمەت ومىردەگى باقىتتارىن ەڭبەكتەن تاپقان وسىنداي اعا ۇرپاق وكىلدەرىن وداقتاس رەسپۋبليكالاردان كەلگەن قىز-جىگىتتەرگە ۇلگى ەتىپ تانىستىرىپ, اقىل-كەڭەستەرىن ايتقىزىپ بولعاننان كەيىن, ولاردى لەنينگراد قالاسىنىڭ كورنەكتى ورىندارىن ارالاتۋعا الىپ شىعادى. سونداي ەكسكۋرسيادا قازاقستاننان بارعان جاسى-جاسامىسى بار 24 ادامدىق دەلەگاتسيا ەرميتاجداعى ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزعا قاتىسى بار جادىگەرلەردەن جاساقتالعان كورمەگە تاپ بولادى. ونداعى قويىلعان پاتشا زامانىنداعى كيىز ءۇي, ەرتوقىم, ساۋكەلە سەكىلدى زاتتاردى جايلاپ كورىپ كەلە جاتقان جازەكەڭنىڭ جانارىنا ءبىر مەزەتتە سارعىش تارتقان كىتاپتاعى جەكە سۋرەت ىلىگەدى. نە ويلاعانىن كىم ءبىلسىن, سودان قاريا الگى جەردەن اينالسوقتاپ شىقپاي قويادى. سويتەدى دە: ء«اي, بالام! – دەيدى اۋەسحانعا. – مىناۋ كىم؟» «بىلمەيمىن اعا». «ەندەشە, تىڭدا! بۇل ءراسىم مىنا جەردە تەگىن تۇرعان جوق. كىم دە بولسا اتاقتى ادام. سۇراشى اتى-ءجونىن».
اقساقالدىڭ مىنا سوزىنەن كەيىن اۋەسحان ەكسكۋرسوۆود كەلىنشەكتى قۋىپ جەتەدى. ول مۋزەيدەگى ءار ەكسپوناتتىڭ جەكە پاسپورتى بولاتىنىن, سوندا ءبارى جازىلىپ قويىلاتىنىن ايتىپ, جازەكەڭنىڭ كومەكشىسىن كورمە اكىمشىلىگىنە جىبەرەدى. «جاقسى, – دەيدى ونداعى ماماندار. – اتاي زالدى ارالاي بەرسىن. شارشاسا اناۋ مۇيىستەگى ورىندىققا وتىرىپ دەمالسىن. سول ارادا ءبىز دە سىزدەرگە مۇنىڭ ءبىر حابارىن بەرىپ قالارمىز».
جارتى ساعات ۋاقىتتان سوڭ, ءيا, سونداي مەزگىل مولشەرىندە مۋزەي قىزمەتكەرى اۋەسحانعا سۋرەتتەگى ادامنىڭ كىم ەكەنىن ايتادى. «ول اعىباي قوڭىرباەۆ دەگەن كىسى ەكەن اتا, – دەيدى بۇل جازەكەڭە كەلىپ. – انىقتامادا پاتشالىق سامودەرجاۆيەگە قارسى شىققان كەنەسارى قاسىموۆتىڭ اسكەر باسشىسى بولعان ادام دەگەن تۇسىنىك بار ەكەن». شالدىڭ «سامودەرجاۆيەدە» نە شارۋاسى بار, اعىباي باتىر اتىن ەستىگەندە تولقىپ كەتەدى. كوز الدىنا مويىنقۇم مەن بەتپاقدالانىڭ تۇيىسەر تۇسىنداعى بيىك مازار تۇرعان اڭعار, جاز شىعا ەكى وبلىستاعى شەت پەن ۇلانبەل مالشىلارىنىڭ سول جەردى جايلايتىن جايلاۋى ەلەستەيدى. ويىنا جىل سايىن سوندا بارعاندا ءبىرىن-ءبىرى ەرۋلىككە شاقىرعان شوپاندارمەن بىرگە باتىر بەيىتىنە بارىپ بەت سيپاپ, بۇلاق باسىنداعى بابا تۋرالى ايتىلعان اڭگىمەلەر ورالادى. ء«اپ, باسە! – دەيدى وسى جايتتەر ەسىنە ءتۇسىپ, جانارى جاساۋراعان جازەكەڭ. – مىنا جەردە بۇل جارىقتىققا قۇداي مەنى تەگىن جولىقتىرىپ تۇرعان جوق. بەرەر مە ەكەن؟.. سۇراپ كورشى باستىقتارىنان... ەلگە اكەتەيىن!»
اقساقالدىڭ ءوتىنىشىن ەستىگەن مۋزەي باسشىلىعى الدىمەن بۇعان كەلىسپەيدى. بىراق قاريانىڭ: «الماي كەتپەيمىن», دەگەن ءسوزى مەن كەۋدەسىندەگى قوس التىن جۇلدىزىن كورىپ يلىگەدى. «كوشىرمەسىن بەرەيىك, – دەيدى. – ول ءۇشىن قازاقستاننىڭ ماسكەۋدەگى تۇراقتى وكىلدىگى كەپىلدەمە قاعاز جىبەرسىن». مۇنى ەستىگەن اۋەسحان بولعان جاعداي جونىندە جامبىل وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنە تەلەفون سوعادى. ولار ءوز كەزەگىندە ماسكەۋگە... ءسويتىپ ەكى الدە ءۇش كۇن دەگەندە تۇراقتى وكىلدىكتەن ءتيىستى قاعاز كەلەدى. ول قۇجات قولدارىنا تيگەن مۋزەي ادامدارى قوناقۇيگە كەلىپ, سىرتى اعاش رامامەن قورشالىپ, بەتىنە اينەك سالىنعان كوشىرمە پورترەتتى قارياعا تابىس ەتەدى.
– جازەكەڭ لەنينگرادتان كەلگەننەن كەيىن, – دەدى تيىشكۇل اپاي. – ماۋلەن اتامدى شاقىرىپ جاتىر دەپ ەستىدىك. بارسا: ء«سۇيىنشى! باباڭنىڭ سۋرەتىن تاۋىپ الىپ كەلدىم. كوشىرمەسىن جاساتىپ ال دا مىنانى وزىمە قايتار», – دەپتى. قۋانىشتان كوزىنە جاس العان اتام: «ا, قۇداي! – دەپ ۇيگە سۇرىنە-قابىنا كىرگەنى ەسىمدە. سول كۇنى وتاعاسىم تىلەۋقۇلدى الماتىداعى سامبەت دەگەن دارىگەر تۋىسىمىزعا اتتاندىرىپ, بابا سۋرەتىنەن ءۇش دانا كوشىرمە جاساپ اكەلۋگە جىبەردى. ول تاپسىرما ورىندالعان سوڭ, مويىنقۇمداعى بۇكىل شۇبىرتپالى رۋىنىڭ ۇلكەندەرىن شاقىرىپ, ارۋاققا قۇران وقىتتى. ءسويتتى دە سول جيىن ۇستىندە الگى ءۇش كوشىرمە پورترەتتەردىڭ ءبىرى ءوزىنىڭ تورىندە, قالعاندارى ەكى باۋىرى دوقتىرحان مەن يمانقۇلدىڭ ۇيلەرىندە تۇراتىنىن ايتتى.
– اعىباي باتىردىڭ قازىرگى ءبىز كورىپ جۇرگەن سۋرەتى وسى فوتو ەكەن عوي.
– ءيا. بىراق تاۋەلسىزدىككە دەيىن بۇل بەينەنى ەلگە كوپ كورسەتپەي, ەلەۋسىزدەۋ ۇستادىق. ءبىر تۋىسقانىمىز ونى كوبەيتىپ پايدا تاپپاق بولعاندا, 1948-1952 جىلداردىڭ زاردابىن باستان كەشكەن ماۋلەن اتام ونى «كامپەسكەلەپ», سول دانالاردى جاساعان تۇرمىس قاجەتىن وتەۋ كومبيناتىنداعى ورىس كەلىنشەكتەن نەگاتيۆىن جويعىزىپ جىبەردى. ال ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاندا بۇرىنعى باتىرلار مەن بيلەردىڭ اتتارى اتالا باستادى ەمەس پە؟! مىنە, سوندا وسىنداعى قوعامدىق قوزعالىس وكىلدەرى: ء«بىزدىڭ اۋىلدا كەنەسارىنىڭ باس ساردارى بولعان اعىباي قوڭىرباي ۇلىنىڭ ۇرپاقتارى بار. ولار تۇراتىن كوشەگە باتىردىڭ اتىن بەرىپ, مەرەيتويىن اتاپ وتەيىك», دەگەن باستاما كوتەردى. حالىقتىڭ سول ۇنىنەن كەيىن گازەت-جۋرنالدارعا سۋرەتى جاريالانىپ, «3-ءشى ورام» دەپ اتالىپ كەلگەن مىنا كوشە ءبىزدىڭ بابامىزدىڭ ەسىمىنە يە بولعانى بار.
تيىشكۇل اجەنىڭ بۇدان كەيىنگى اڭگىمەسىنەن مىنانى ۇقتىق. 2012 جىلى باتىر باباعا بايلانىستى مويىنقۇمدا ايماقتىق عىلىمي كونفەرەنتسيا وتەدى. مىنە, سوندا وعان قاتىسۋعا الماتىدان, تارازدان كەلگەن ەكى-ءۇش جاس عالىم باتىردىڭ سۋرەتىن رەسەي مۇراعاتتارىنان تاۋىپ اكەلگەن ءبىز ەدىك دەگەن ىڭعايداعى ءسوزدى جانامالاپ ايتا باستايدى. مۇنى ەستىپ وتىرعان اۋىل اقساقالدارى اڭ-تاڭ قالىپ: «شىندىعىن ءسىز بىلەسىز عوي», دەگەندەي وسى باسقوسۋعا قۇرمەتتى قوناق رەتىندە شاقىرىلعان تيىشكۇل اجەيگە قارايدى. سوندا ورنىنان تۇرىپ, ميكروفوندى قولىنا العان بۇل كىسى: «ول اڭگىمەنى مەنەن سۇراڭدار», دەپ بولعان جاعدايدى ناقپا-ناق ايتىپ بەرەدى.
– قازىر شىندىق ەشكىمدى قىزىقتىرمايدى. ونىڭ وبال-ساۋابىنا ەشكىم قارامايدى قاراعىم, – دەدى جوعارىداعى جاعدايدى ەسىنە العان قارت انا. – ايتپەسە الگىندەي سوزدەرگە نە جورىق؟ ولاردىڭ قايتا شاتاسىپ, مۇنى وسى مويىنقۇمدا, اتالمىش وقيعانى بىلەتىن اۋىل ادامدارى الدىندا ايتقانى جاقسى بولدى. ال باسقا جەردە ءسوز ەتسە شە؟ ەستىگەن جۇرت سولاي ەكەن دەپ سەنىپ قالادى عوي. وسىدان ءىش جيعان بىزدەر, باتىر بابانىڭ قارا شاڭىراعىن ۇستاپ وتىرعان ۇرپاقتارى اقىلداسا كەلىپ ءبىر قۇجات جاسادىق. وندا وقيعانىڭ قاي جىلى بولعانى, وعان قاتىسقان ادامداردىڭ كىمدەر ەكەندىگى باياندالعان. سونىڭ ءبىر داناسىن وزىڭە بەرەيىن. جاراي ما؟
وسى سوزدەردى ايتقان اجەي قولىمىزعا ءماتىنى كومپيۋتەردە تەرىلگەن ءبىر پاراق قاعازدى ۇسىندى. بىرەۋ كۇماندانسا نەمەسە داۋلاسسا كورسەت دەگەن يشاراتى عوي جارىقتىقتىڭ. سودان سوڭ ول كىسى ءبىزدىڭ ءوتىنۋىمىز بويىنشا توردە تۇرعان اعىباي باتىردىڭ پورترەتىن اكەپ الدىمىزعا قويدى. سۋرەتكە ءتۇسىرىپ جاتىپ بىردەن بىلدىك. 70-80-جىلدارداعى قازاقستان استاناسىنىڭ فوتوستۋديالارىنداعى وزىمىزگە تانىس قولتاڭبا. ستۋدەنت كەزىمىزدە اكە-شەشەلەرىمىزدىڭ بەينەلەرىن وسىلاي جاساتىپ, اۋىلداعى ۇيلەرىمىزگە تالاي اپارعانبىز. سولار وندا ءالى دە بار. جيەگى كارتون قاعازعا قۇرساۋلانىپ, ورتاداعى كىسى سۇلباسىنا قوڭىرقاي فون بەرىلگەن, بەتى سۋ مەن كۇن ساۋلەسىنەن ب ۇلىنبەسىن دەپ ءتۇسسىز پلەنكامەن كومكەرىلگەن پورترەتتەر. سونىڭ ءبىرى ارادا 30-40 جىل وتكەن سوڭ مويىنقۇمداعى اجە ۇيىنەن شىعىپ وتىر. ول 1973 جىلى كوبەيتىلگەن 3 فوتونىڭ ءبىرى – اعىباي باتىردىڭ بەينەسى.
– باتىر كەلبەتىنىڭ قاشان, قانداي جاعدايدا سۋرەتكە سالىنعانى نەمەسە فوتوعا تۇسىرىلگەنى تۋرالى دەرەك جوق پا؟ – دەدىك كەتەرىمىزدە.
– كوتەرىلىس باسىلىپ, اعىباي باتىر ارقاعا قايتىپ كەلگەن 5-6 جىلدان سوڭ, – دەپ جاۋاپ بەردى اجەي. – ول كىسى اقمولا بەكىنىسىنە شاقىرىلىپ, سۇراققا الىنىپ, قايتا قويا بەرىلىپتى. جەر ولشەۋشى زەملەمەرلەر, توپوگرافتار جازدا بابا اۋىلىنا ءجيى كەلىپ اقىل-كەڭەس سۇرايدى ەكەن. سول ەكى جاعدايدان قالعان بەلگى مە دەگەن بولجام بار.
جانبولات اۋپباەۆ
جامبىل وبلىسى,
مويىنقۇم اۋدانى
