اسىرەسە شاپسا اتتىڭ تۇياعى قايىرىلاتىن, ۇشسا قىراننىڭ قاناتى تالاتىن ۇلان-بايتاق جەرىمىز باردا ءبىزدىڭ قارامىزدىڭ قالىڭ بولۋى جان-جاعىمىزعا جالتاقتاماي الاڭسىز ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن اسا ءبىر قاجەتتىلىك بولىپ تابىلادى. سول سياقتى كۇندەردىڭ كۇنىندە ساننىڭ ساپاعا اينالاتىنىن ەسكەرسەك, ەل ەكونوميكاسىن ورگە باستىراتىن ءبىلىمدى دە بىلىكتى ازاماتتاردىڭ كوپتىڭ ىشىنەن شىعاتىنى دا ەجەلدەن بەلگىلى جايت. سوندىقتان قازاقستاندا تۇراتىن حالىق سانىنىڭ ارتۋىنا دەگەن مۇددەلىلىك ەشقاشان باسەڭسۋى ءتيىس ەمەس.
ولاي بولسا ءدال قازىرگى تاڭداعى جاعداي قانداي؟
ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا ۇستىمىزدەگى 2018 جىلدىڭ قاڭتارىندا قازاقستانداعى حالىق سانى 18 177,7 مىڭ ادامدى قۇراعان. وسىلايشا رەسپۋبليكا حالقىنىڭ سانى 2017 جىلدىڭ قاڭتار ايىمەن سالىستىرعاندا 1,3 پايىزعا كوبەيگەن. بۇل جاعداي, ياعني ەل تۇرعىندارى سانىنىڭ 18 ميلليوننان اسۋى جانە از دا بولسا ءوسىم كورسەتۋى كوڭىل كونشىتەرلىك كورىنىس سياقتى. بىراق وسى كورسەتكىشتەردى ءارى قاراي قازبالاي تۇسسەڭ, الاڭداتارلىق احۋالدىڭ بار ەكەنىن دە اڭعاراسىڭ. ول قانداي احۋال؟
وتكەن جىلى ەلىمىزگە 1497 ادام كوشىپ كەلگەن بولسا, سىرتقا قونىس اۋدارعاندار سانى 1674 ادامدى قۇرعان. ايىرما – 177 ادام. ال بيىل 1360 ادام قازاقستانعا كەلسە, وزگە ەلدەرگە كوشكەندەر سانى 2258 ادامعا جەتكەن. ياعني كەتكەندەر سانى كەلگەندەرگە قاراعاندا 898 ادامعا ارتىق بولىپ وتىر. ەگەر جىلدىڭ جاڭا عانا باستالعانىن ەسكەرسەك, بۇل وتە ۇلكەن كورسەتكىش. سىرتقا كەتكەندەردىڭ 1471-ءى تمد ەلدەرىن قالاسا, قالعان 203-ءى وزدەرى ءۇشىن الىس شەتەلدەردە ءومىر ءسۇرۋدى قولاي كورگەن. «ارقادا كۇن جىلى بولسا, ارقار اۋىپ نەسى بار» دەگەن ماتەل دە وسىندايدا ەسكە ورالادى. «الاڭداتارلىق احۋال بار» دەۋىمىزدىڭ دە ءبىر ۇشى وسىندا جاتىر.
ابىروي بولعاندا, ەلدەگى بالا تۋ كورسەتكىشى وڭ سيپاتىمەن ەرەكشەلەنىپ تۇر. ماسەلەن, 2018 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا دۇنيەگە كەلگەن سابيلەر سانى 33,3 مىڭ ادام بولعان. بۇل الدىنداعى 2017 جىلدىڭ قاڭتار ايىنداعى جاعدايعا قاراعاندا 4,4 پايىزعا كوپ. سونىڭ ارقاسىندا رەسپۋبليكا حالقىنىڭ تابيعي ءوسىمى 2018 جىلدىڭ قاڭتارىندا وتكەن جىلدىڭ ءتيىستى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 2,5 مىڭ ادامعا نەمەسە 13,1 پايىزعا ارتىپ, 21,5 مىڭ ادامدى قۇراعان. تابيعي ءوسىمنىڭ جالپى كوەففيتسيەنتى 1000 ادامعا شاققاندا 13,83 ادامدى قۇراپ وتىرعانىن دا ايتا كەتكەن ءجون.
ال قاراستىرىلىپ وتىرعان كەزەڭدە قايتىس بولعاندار سانى 11,8 مىڭ ادام بولعان. بۇل 2017 جىلدىڭ قاڭتار ايىنداعى كورسەتكىشتەن 8,4 پايىزعا از.
سونىمەن بىرگە سوڭعى جىلى نارەستەلەر ءولىمىنىڭ كوبەيە ءتۇسۋى دە تىركەلىپ وتىر. ايتالىق, 2018 جىلدىڭ قاڭتارىندا 1 جاسقا دەيىنگى 317 نارەستە ءولىمى تىركەلسە, مۇنىڭ ءوزى 2017 جىلدىڭ قاڭتارىنداعى كورسەتكىشتەن 7,1 پايىزعا كوپ. ەڭ وكىنىشتىسى, نارەستەلەردىڭ ءولىم-جىتىمىنە نەگىزىنەن پەريناتالدىق جاعدايلار سەبەپ بولادى ەكەن. مۇنىڭ ءوزى مەديتسينا جەتىلگەن, پەرزەنتحانالار زاماناۋي تەحنيكامەن مۇمكىندىگىنشە قامتاماسىز ەتىلگەن ءححى عاسىردا دا ايەلدى امان-ەسەن بوساندىرىپ الۋ, جاڭا تۋعان شاقالاقتىڭ دۇرىس جەتىلىپ كەتۋىنە ءتيىستى جاعداي تۋعىزۋ ماسەلەسى تولىق شەشىمىن تاپقان جوق دەگەندى بىلدىرەتىن سياقتى.
ەلدەگى دەموگرافيالىق جاعداي تۋرالى ءسوز قوزعاي وتىرىپ, مىناداي ءبىر نازار اۋدارارلىق دەرەكتەردى كەلتىرە كەتۋدىڭ دە قيسىنى كەلىپ تۇر. قازاقستاندى مەكەن ەتكەن حالىقتىڭ سانى قازىرگى تاڭدا, جوعارىدا كەلتىرگەنىمىزدەي, 18 177, 7 مىڭ ادامدى قۇراسا, سونىڭ 48,4 پايىزى ەرلەر دە, 51,6 پايىزى ايەلدەر ەكەن. ال اۋىل تۇرعىندارىنىڭ سانى 42,6 پايىزدى قۇراسا, قالالىقتار 57,4 پايىزعا جەتىپ وتىر. ياعني اۋىل حالقىنىڭ ازايىپ بارا جاتقاندىعى ايقىن اڭعارىلادى.
بۇل دا ناقا قۋانارلىقتاي قۇبىلىس ەمەس. ويتكەنى قاي زاماندا دا ۇلتتىڭ دەموگرافيالىق ءوسىمى اۋىل حالقى ەسەبىنەن بولىپ كەلگەن. ونى اۋىل حالقى قالا حالقىنان الدەقايدا كوپ بولعان كەڭەستىك زامانداعى حالىق ساناعىنىڭ قورىتىندىلارىنان دا انىق بايقاۋعا بولادى. ەگەر بولاشاقتا دا اۋىلدا تۇراتىندار سانى قىسقارا بەرەر بولسا, حالىق سانىنىڭ ءبىز كۇتكەندەي وسەتىنىنە دەگەن سەنىم دە ازايا تۇسپەك.
ءسوز ورايىندا مىناداي ءبىر جايتتى دا ايتا كەتۋ ارتىق بولمايدى. كەيبىرەۋلەردىڭ وزگە ۇلت وكىلدەرى وزدەرىنىڭ وتاندارىنا ورالىپ جاتقان شىعار, سوعان بولا تۇيمەدەيدى تۇيەدەي ەتۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ ويلاۋى مۇمكىن. بۇل ارينە, قاتە پىكىر. ەگەر قازاقستاننىڭ حالقى كوبەيسىن دەسەك, ءبىز ۇلتقا ءبولۋدى, جالپى ءبولىنۋدى ۇمىتۋىمىز كەرەك. ويتكەنى قازىرگى بار قازاقتى ەكى ەسەلەگەننىڭ وزىندە (ولاي بولۋى ارينە, ەكىتالاي) ءجۇز ميلليون ادام ەركىن سىياتىنداي كەڭ-بايتاق تەرريتورياعا يە ەلىمىز ءۇشىن ول حالىقتىڭ ءوزى ازدىق ەتەدى. ونىڭ سىرتىندا, جۇزدەگەن جىلدار بويى قويان-قولتىق قاتار ءومىر ءسۇرىپ, ءبىر-بىرىمىزگە بويلارىمىز ۇيرەنىپ, ابدەن سىرالعى بولىپ كەتكەن حالىقتار سىرتقا كەتەر بولسا, ولاردىڭ ورنىن ءىس-ارەكەتتەرى ءبىز ءۇشىن مۇلدە جات بەيتانىس بىرەۋلەردىڭ باسپاسىنا كىم كەپىل؟..
سەيفوللا شايىنعازى,
«ەگەمەن قازاقستان»
