قويبەك ءبيدى جاستايىنان اكەسى مىڭباسى ەل بيلەۋ ىسىنە ارالاستىرىپ, ومىرگە ەرتە باۋلىپ, قاناتىن قاتايتىپ, بيلىك, تورەلىك ايتۋعا قاتىستىرىپ وتىرادى. اكەسى مىڭباسى دا, ەرجەتە كەلە قويبەك ءبيدىڭ دە ءوزى ۇنەمى كوشىپ-قونىپ جۇرەتىن تىرشىلىكتىڭ ءبىر-اق جۇتتىق ەكەنىن تەرەڭىرەك ۇعىنادى, ەلدى وتىرىقشىلىققا, ەگىن سالىپ, باۋ-باقشا ەگىپ, جەردى يگەرۋگە قاراي بەيىمدەمەسە بولمايتىنىنا كوزى جەتە تۇسەدى, وتىرىقشى تىرشىلىككە بەت بۇرۋدى باستى مۇرات تۇتادى.
جەرى قۇنارلى, ءشوبى شۇيگىن, جايلاۋ دەسەڭ الا جازداي مالدى ورىسكە ەركىن ايداپ سالىپ جاتاتىن, سۋى مول, ءاربىر ساي-سالاسىنىڭ وزىنەن ءموپ-ءمولدىر بۇلاقتار جارىسا اعىپ جاتقان, جەرى قۇيقالى, تاۋى ارشالى, ارىق مال مايعا بوگىپ, اۋرۋ مال وڭالاتىن جۇپار شاشقان قاسيەتتى جەر ەكەن دەپ داۋبابا القابىن جايلاپتى. داۋبابا بيىك تاۋلى ايماق ەدى. ونىڭ شىعىسىن اقسۋ-جاباعىلى, ءيىرسۋ الىپ جاتسا, كۇنگەيىندە – ۇزىنماشات, داۋبابا ەتەگىندە كەلتەماشات وزەنى جەردىڭ ءتوسىن ءتىلىپ اعىپ جاتقان مىنا بايتاق, مەڭىرەۋ, مال تۇياعىنان باسقا ەشتەڭە تيمەگەن جەرگە سۋ شىعارىپ ەگىن سالۋ, حالىقتى ديقانشىلىق كاسىپكە ۇيرەتۋ ماسەلەسى مىڭباسىنى دا, قويبەك ءبيدى دە, اعايىن باۋىرلارىن دا كۇنى-ءتۇنى تولعاندىرادى, بۇل وي ءبيدىڭ باستى مۇرات-ارمانىنا, ماقسات-مۇددەسىنە اينالادى.
قويبەك بي قاسىنا اتقوسشىلارى جانە كەڭەسشىلەرىن الىپ, وڭتۇستىك ءوڭىرىن, اۋليەاتا, جەتىسۋ جەرىن ارالاپ, ونداعى كانال قۇرىلىستارىمەن تانىسىپ شىعادى, تالاي-تالاي بىلگىر كىسىلەرمەن, مۇراپتارمەن پىكىر الىسىپ سويلەسەدى, ولاردىڭ تاجىريبەلەرىنە قانىعادى, ءوزى دە, قاسىندا ەرىپ جۇرگەن قوسشىلارى دا ءارتۇرلى كانال قۇرىلىسىن كورىپ, كوپ نارسەنى كوڭىلگە ءتۇيىپ ورالادى. مىقتى-مىقتى دەگەن مۇراپتاردى الدىرىپ, بولاشاقتا جۇرگىزىلەتىن ارىقتىڭ قازىلاتىن جاڭا ارناسىن انىقتاپ, جوباسىن جاسايدى. ءسويتىپ ءوز ءىسىنىڭ ىسمەرلەرى سانالعان, توعان سالىپ, ارىق قازىپ ىسىلعان ازاماتتاردى جۇمىلدىرا وتىرىپ داۋبابا وزەنىن بۇرىنعى ارناسىن بۇرىپ, شاتقالدى جەرلەرمەن كانال قازدىرۋدى اقىرى قولعا الىپ, ىسكە بەل شەشە كىرىسۋ كەرەك دەگەن نىق شەشىمگە كەلەدى.
شاماسى كەلگەننىڭ ءبارى دە مىنا قۇرىلىس جۇمىسىنان شەت قالماپتى, كومەكتەسۋگە تىرىسىپتى. ارىق قازىپ, توعان سالىپ, توسپا جاساپ, سۋارمالى جەرلەرگە سۋ شىعارۋ ارقىلى ەل-جۇرت جاپپاي جاڭا كاسىپتى يگەرەتىن بولادى.
قويبەك بي تاۋلى جەردە ارنا سۋىنىڭ اعىسىنىڭ ىركىلىپ, سۋدىڭ اعۋ ۇيكەلىسىنىڭ جەڭىل بولۋى ءۇشىن ەنى 3-4 مەتر, تەرەڭدىگى 2-3 مەتر ارنانىڭ تابانىن ۇشكىل ەتىپ قازدىرىپتى, ياعني ۇشكىل بۇرىش – كونۋس ءپىشىندى ەتىپ قازىلعان. كانالدىڭ تابانى جالپاق بولسا, سۋدىڭ اعىسى باياۋلايدى, ال تابانى ۇشكىل ەتىپ قازىلسا, سۋ جىلدامىراق اعادى, ۇيكەلىس تە ازايادى, سۋدىڭ شىعىنى دا كەميدى. قويبەك بي قازدىرعان ارىق قورالاس ارىعى اتالىنىپ كەتكەن, بۇل كانال شىن مانىندە كۇردەلى يرريگاتسيالىق قۇرىلىس, جاڭا شەشىممەن جاسالىنعان ەگىستىك جەرلەردى تولىقتاي پايدالانۋدىڭ جۇيەسى دەرلىك.
قويبەك بي ساۋىن ايتىپ جيناعان ءتورت جۇزدەن استام شاڭىراقتى داۋبابا وڭىرىنە, قورالاس ارىعى بويىنا قونىستاندىرادى. ەل جاپپاي قام كىرپىشتەن ىرگەسىن تاستان قالاپ ءۇي تۇرعىزادى. قىر توسىندە جاعالاي قونىستانعان اۋىلدار پايدا بولا باستايدى. قورالاس ارىعى قازىلىپ بىتكەن كەزدە مىڭداعان گەكتار القاپ سۋارمالى جەرگە اينالىپ, بيداي, تارى, قوناق, جۇگەرى, ءۇش-ءتورت رەت ورىپ الاتىن جوڭىشقا ەگىلەدى. ەلىن ازىق-ت ۇلىكپەن, ءداندى داقىلدارمەن قامتاماسىز ەتۋدى باستى ماقسات ەتكەن بي بابامىز ويلاعان ءىسىن تولىقتاي ەل-جۇرتتى ۇيىمداستىرىپ جۇزەگە اسىرىپتى. ەڭ الدىمەن سۋسىز جاتقان جەرلەرگە سۋ شىعارىلادى, جەمىس-جيدەك, باۋ-باقشا, الما, شيە, قارا ورىك, ءجۇزىم, قاربىز, پياز, ءسابىز جانە ت.ب.ەگىلەدى, ءسويتىپ بۇگىنگى تىلمەن ايتقاندا, ەلدى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتىپتى.
قويبەك بي نەمەسە قورالاس ارىعى, قويبەك بي شارباعى (تەراسسالى جەرلەر) دەگەن جەر اتتارىنىڭ ساقتالىنىپ قالۋىنىڭ ءوزى كۇنى بۇگىنگە دەيىن قويبەك ءبيدىڭ ەڭبەگىنىڭ تاريحي كۋاسىندەي ەتىپ ايتىلاتىن. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, تۇلكىباس اۋدانى, داۋبابا وڭىرىندەگى ءبىر ەلدى مەكەن اتى, قويبەك ءبيدىڭ سۇيەگى جاتقان شاعىن اۋىل كەزىندە قويبەك بي اۋىلى دەپ اتالىنعان. كەڭەس وكىمەتى جىلدارى بۇل اتاۋ «كونچاست» دەپ وزگەرتىلىپ, بولىمشە وسىلاي اتالىپ كەلدى.
تاۋەلسىزدىگىمىزدى العاننان كەيىنگى كەزەڭدە اتتارى ۇمىتىلىپ بارا جاتقان ۇلى تۇلعالار ەسىمى حالىققا قايتا ورالدى. قويبەك ءبيدىڭ ەسىمىن دە ەل بىلە بەرمەيتىن, سەبەبى ايتىلمايتىن, كەڭەستىك يدەولوگيا جول بەرمەيتىن. العاش رەت ن.تورەقۇلوۆ پەن م.قازبەكوۆتىڭ «قازاقتىڭ بي شەشەندەرى» (1993), ن.تورەقۇلوۆتىڭ «قازاقتىڭ 100 بي-شەشەنى» دەگەن كىتاپتارىندا قويبەك بي تۋرالى مالىمەت ەنگىزىلدى. سونىمەن قاتار مەملەكەت قايراتكەرى, زاڭگەر م.نارىكباەۆتىڭ « ۇلى بيلەرىمىزدەن جوعارعى سوتقا دەيىن» (1999) اتتى ەڭبەگىندە, قويبەك بيگە توقتالعان. قويبەك بي تۋرالى فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور س.ەرماتوۆ, ولكەتانۋشى-گەولوگ م.سەرىكباەۆ, بەلگىلى جازۋشى س.اقتاەۆتىڭ ەڭبەكتەرى جاريالاندى, اۋداندىق, وبلىستىق گازەتتەردە ارنايى ماقالالار جارىق كوردى. جاقىندا قويبەك بي مىڭباس ۇلى تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق كىتاپحاناسىنىڭ سيرەك باسىلىمدار قورىنان تاعى دا ءبىر تىڭ دەرەك تابىلىپ, بيگە قاتىستى بۇرىن-سوڭدى بەلگىسىز, بەيمالىم مالىمەتتەر قولىمىزعا ءتيدى.
ءحىح عاسىردىڭ 30-40-شى جىلدارىندا كانال بويىن جاعالاي ەل قونعان جەرلەردىڭ تاستان قالانعان ىرگە تاستارى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ۇشىراسادى. قويبەك بي قازدىرعان قورالاس ارىعى ءجۇز جىلدان استام ۋاقىت بويى ەلگە, حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە, قاجەتىنە بارىنشا قىزمەت ەتىپ كەلدى. ەل-جۇرت جايىلىمنان دا, استىقتان دا, سۋدان دا تارىقپادى. مولشىلىققا, داۋلەتكە كەنەلدى, كۇزدە قامبا-قامبا استىق الدى. قورالاس ارىعىنىڭ بويىنا تال-تەرەك, قاراعاش, ءتىپتى ارشا دا وتىرعىزىلىپتى. جاپپاي قونىستانىپ, بايتاق دالادا بەرەكەلى تىرشىلىك ەتىپ جاتقان حالىق كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا كيروۆ كانالىن (وڭتۇستىكتەگى ەڭ ءىرى كانال) قازدىرۋعا جاپپاي كوشىرىپ, مىڭداعان گەكتار سۋارمالى جەرلەردى يگەرىپ, پايدالانىپ كەلگەن ەل-جۇرت امالسىز تۋعان, باۋىر باسقان جەرىنەن كوشىرىلدى. ەل كۇشتەپ كوشىرىلگەننەن كەيىن قورالاس ارىعىمەن اعىپ جاتقان داۋبابا وزەنى ەندى باستاپقى ارناسىنا قايتا قۇلادى. قويبەك بي سۋلاندىرعان مىڭداعان گەكتار جەر جايىلىمعا, جاڭبىر سۋىمەن شىعاتىن ەگىستىككە اينالدى.
قويبەك بي ارىعى سونىمەن قاي جىلى قازىلعان دەگەن سۇراق تۋادى. وعان ناقتىراق جاۋاپتى ءبىز جوعارىدا ۇلتتىق كىتاپحانانىڭ سيرەك قورىندا ساقتالىنىپ قالعان كىتاپتان الا الامىز. ال ءبىز توقتالعالى وتىرعان سىرداريا وبلىسىنا بايلانىستى ەڭبەكتىڭ تولىق اتى بىلاي جازىلعان. «يزدانيە پەرەسەلەنچەسكوگو ۋپراۆلەنيا. ماتەريالى پو كيرگيزسكومۋ زەملەپولزوۆانيۋ. سوبراننىە ي رازرابوتاننىە سىر-دارينسكوي ستاتيچەسكوي پارتيەي. سىر-دارينسكايا وبلاست. چيمكەنتسكي ۋەزد. توم 1. تاشكەنت. تيپوگرافيا شتابا تۋركەستانسكوگو ۆوەننوگو وكرۋگا. 1908 گ.» بۇل كىتاپتىڭ كولەمى 520 بەتتەي, كەستەسى, كارتاسى قوسا بەرىلگەن. كىتاپ ماتەريالى 6 تاراۋعا ءبولىنىپ بەرىلگەن. سىرداريا وبلىسىنىڭ سىرداريا ستاتيستيكالىق پارتياسى 1906 جىلى قۇرىلعان. ستاتيستيكالىق پارتيانىڭ مىندەتى ستاتيستيكالىق, اگرونوميالىق جانە گيدروگەولوگيالىق مالىمەتتەردى زەرتتەپ جيناۋ بولاتىن. تۇركىستان گەنەرال-گۋبەرناتورى فون-كاۋفماننىڭ 1867-1881 جىلدار ۋاقىتىنداعى ەسەبىندە سىرداريا وبلىسى تاشكەنت ۋەزى قازاقتارىنىڭ (كيرگيز دەپ جازادى) 80% پايىزى وتىرىقشى دەپ كورسەتىلگەن. وسى ستاتيستيكالىق پارتيانىڭ مالىمەتى شىمكەنت ۋەزىنىڭ وزىندە جەردى پايدالانۋ جاعدايى ءارتۇرلى ەكەنىن كورسەتكەن: جەرمەن اينالىسۋعا قولايلى جەرلەردە ەگىن شارۋاشىلىعى جاقسى دامىعان بولسا, ەندى كەيبىر اۋداندارى كوشىپ-قونىپ تىرشىلىك ەتەتىنىن جازادى, بۇل ءشولدى, شولەيتتى جەرلەر. سىرداريا وبلىسىنىڭ شىمكەنت, اۋليەاتا, تاشكەنت ۋەزدەرىنىڭ اۋىلشارۋاشىلىق كاسىبىن دامىتۋعا قولايلى اۋداندارىندا قازاق جۇرتىنىڭ ەگىنشىلىك پەن جەر شارۋاشىلىعى جاقسى دامىعانىنا نازار اۋدارىپتى. سۋارمالى جەرلەر, جاۋىن كوپ, ىلعال مول تۇسەتىن جەرلەر, جەردىڭ توپىراق-گەولوگيالىق ساپاسىنىڭ قولايلى بولىپ كەلەتىن اۋداندارعا بولگەن.
سىرداريا قونىستاندىرۋ اۋدانىنىڭ قاراماعىنا سىرداريا, سامارقاند, فەرعانا وبلىستارى كىرگەن, بۇل جەر كولەمى وتە ۇلكەن ايماق. وسى وبلىستاردىڭ ىشىنەن ەڭ الدىمەن شارۋاشىلىق-ستاتيستيكالىق زەرتتەۋ جۇمىسىن سىرداريا وبلىسىنان باستاۋ كوزدەلىنگەن ەكەن. بۇل وبلىستىڭ جەر كولەمى 443 442 شارشى شاقىرىم اۋماقتى الىپ جاتتى. پاتشا ۇكىمەتىنىڭ شارۋاشىلىق-ستاتيستيكالىق زەرتتەۋ جۇمىسى قاتاڭ تۇردە وتارلاۋ ماقساتىندا جۇرگىزىلدى. وسىعان وراي قونىس اۋدارۋ ۋچاسكەلەرىن قۇرۋعا تابيعي-تاريحي جاعىنان كەدەرگى بولمايتىن اۋدانداردى تاڭداۋ قاجەت بولعاندىعىن اشىق جازادى. ياعني سىرداريا ستاتيستيكالىق پارتياسىنىڭ الدىندا شارۋاشىلىق, ستاتيستيكالىق زەرتتەۋ جۇرگىزۋ ءۇشىن وتارلاۋ ماقساتى تۇرعىسىنان قولايلى اۋدانداردى تاڭداۋ تۇردى. ونداي اۋدان الدىمەن شىمكەنت ۋەزى بولدى. بۇل ۋەزدىڭ جەرى وتە شۇرايلى, سۋلى, تاۋلى, شابىندىقتى بولىپ كەلەدى ءارى ەگىن شارۋاشىلىعى جاقسى دامىعان وڭىرگە جاتاتىن. ارىس, بالىقتى, جىلاندى, اقسۋ, ال تاۋلى ايماقتان داۋبابا, ماشات, كەلتەماشات سياقتى سۋى مول ارنالى وزەندەرى مەن باستاۋ, بۇلاقتارى كوپ سۋلى ايماق بولاتىن. سىرداريا ستاتيستيكالىق پارتياسىنىڭ نازارىنىڭ مۇنداي جەرى قۇيقالى, شۇرايلى, تابيعاتى كوركەم, سۋلى جەرلەرگە اۋى زاڭدى دا ەدى.
ال داۋبابا شىمكەنت ۋەزىنىڭ ماشات بولىسىنا قارايتىن. 1906 جىلدىڭ باسىندا سىرداريا ستاتيستيكالىق پارتياسى ءوز جۇمىسىن باستايدى, وتارلاۋ ماقساتىندا قويىلعان مىندەتتى ۋاقىت جاعىنان قىسقا مەرزىمدە زەرتتەپ, انىقتاپ, جيناقتالعان ماتەريالداردى 1908 جىلى ارنايى كىتاپ ەتىپ باستىرىپ شىعارادى. ءبىز بىلە بەرمەيتىن, ۋاقىت وتە كەلە ۇمىتىلۋعا اينالعان مالىمەتتەر مەن دەرەكتەر, ەلدىڭ تىرشىلىگى, شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ ءادىس-تاسىلدەرى, جەردى جايىلىمدىق, سۋارمالى, ەگىستىك جەرلەردىڭ مال-جان باسىنىڭ ەسەبى, ءتۇتىن سانى ت.ب. زەرتتەلىنىپ, جيناقتالىنىپ, قورىتىندىلانعان مول ماعلۇماتتار توپتاستىرىلعان ەڭبەك. بۇل ستاتيستيكالىق پارتيانىڭ جۇرگىزگەن زەرتتەۋ جۇمىسى تىكەلەي وتارلىق ماقساتتا جاسالىنعانىمەن, تاريحىمىزعا قاتىستى كوپتەگەن قۇندى دەرەكتەرى زەرتتەۋشىلەردىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىنە پايدالانۋىنا وتە قاجەت.
ءبىز توقتالىپ وتىرعان سىرداريا وبلىسى, سىرداريا ستاتيستيكالىق پارتياسىنىڭ قىرعىزداردىڭ (قازاقتاردىڭ) جەردى پايدالانۋى جونىندەگى ماتەريالدارىندا قويبەك بيگە بايلانىستى بىلاي دەپ جازىلىپتى:
«...سۋارمالى جەرلەردى پايدالانۋ قازىلعان الگى ارىق جۇيەلەرىنىڭ سۋىن پايدالانۋمەن تىعىز بايلانىستى. سۋارۋ ءۇشىن سۋ ادەتتەگىدەي باس ارىقتان نەمەسە وزەننەن بولماسا تاۋلى جەردە ءجيى كەزدەسەتىن بۇلاقتان الىنادى, مۇنداي جاعداي دالالى ايماقتا ءجيى كەزدەسەدى. ارىقتاردى قازاقتار كوپ قيىندىقپەن, تۇتاس ءبىر رۋدىڭ, ءتىپتى بىرنەشە رۋدىڭ بىرىككەن كۇشىمەن جۇرگىزەدى. مىسالىعا, ماشات بولىسىنداعى داۋبابا ارىعىن قورالاس رۋى بۇدان 70 جىلداي بۇرىن شانشار دەگەن كىسىنىڭ باسشىلىعىمەن قازا باستاعان, بىراق ءىس ءساتسىز بولدى, سۋ شىقپادى. شانشاردان كەيىن ارىق قۇرىلىسىن باقباسار جالعاستىرعان, اقىرىندا ول سۋدى شىعارا العان, بىراق تۇپتەپ كەلگەندە داۋبابا ارىعىن ونىڭ قۇرىلىسى باستالعاننان كەيىن ون جىل وتكەن سوڭ بارىپ قويبەك بي عانا قايتا قولعا الىپ, ارىق قازۋ جۇمىسىن اقىرىنا دەيىن جەتكىزەدى. وسى كەزدەن باستاپ قورالاس رۋى جەردى يگەرىپ پايدالانا باستايدى. الايدا ارىق قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ اياقتالعاننان كەيىن دە ۇنەمى ارىقتى قاراپ, تۇزەپ, جوندەپ وتىرۋ قاجەت. ول ءۇشىن ادەتتە ەرەكشە باقىلاۋشى «ارىق اقساقالىن» جانە مۇراپتى سايلايدى. مۇراپقا ەڭبەگى ءۇشىن قاۋىمنان اقى, كوبىنەسە مال-م ۇلىك تۇرىندە تولەنگەن. ونىڭ مىندەتىنە ارىقتىڭ دۇرىس جۇمىس ىستەۋى مەن جەكەلەگەن ءۇي يەلەرىنىڭ ارالارىندا بىردەي مولشەردە سۋدى ءبولۋدى قاداعالاۋ كىرگەن. كوكتەم ايىندا ارىقتاردىڭ تابانى ۇيىقتان, باسقا دا جينالعان ءشوپ-شالامداردان مۇقيات تازارتىلادى. ارىق تازالاۋ جۇمىسىنا ءاربىر ءۇي ءبىر جۇمىسشىدان شىعارىپ وتىرعان, سونىڭ ناتيجەسىندە بىرنەشە كۇننىڭ ىشىندە-اق ارىق تازالانىپ وتىرعان...».
قورالاس ارىعى پاتشالى رەسەي وڭتۇستىك ءوڭىرىن 1864 جىلى جاۋلاپ العانعا دەيىن قازىلىپ, پايدالانۋعا بەرىلگەن. شانشار ارىق قازۋدى 1836-1837 جىلدارى باستاعان بولىپ شىعادى. ول سۋ شىعارا الماعان سوڭ, قويبەك ءبيدىڭ اكەسى مىڭباسىنىڭ ءىنىسى تىشقانبايدىڭ بالاسى باقباسار شانشار باستاعان ءىستى جالعاستىرىپ, ءبىراز جەرگە دەيىن سۋدى شىعارا العان, ءارى قاراي سۋ جۇرمەي ىركىلىپ قالعان. سودان قويبەك بي الدىنداعى باۋىرلارىنىڭ جىبەرگەن قاتەلىكتەرىن تەكسەرىپ, ەكشەپ, مۇراپتارمەن قايتا ەسەپتەپ بارىپ, ارىق ارناسىن باسقا باعىتپەن كولبەي جۇرگىزىپ, قيىن قىسىلتاڭ جەرلەردەن جول تاۋىپ ارىق قازۋ جۇمىسىن ناتيجەلى اياقتاعان. بۇل ستاتيستيكالىق پارتيانىڭ دەرەگىمەن ەسەپتەپ شىققاندا 1847-1848 جىلدار شاماسى بولىپ شىعادى. ستاتيستيكالىق پارتيانىڭ 520 بەتتەي ماتەريالىنان داۋبابا ارىعىن قازۋعا اتسالىسقان وسى ءۇش-اق كىسىنىڭ اتتارى عانا اتالادى, ال فاميلياسى كەلتىرىلمەيدى. ال ونى تاريحي ەلەسىندە قالعان اڭىز-اڭگىمەلەر, ءاپسانالاردىڭ ارقاسىندا عانا ءبىز ءبىلىپ كەلگەن ەدىك.
شىمكەنت ۋەزىنىڭ ماشات بولىسىنداعى داۋبابا ارىعى, ياعني قورالاس ارىعىنىڭ ءحىح عاسىردىڭ 40-شى جىلدارىنىڭ سوڭىندا قازىلىپ, قۇرىلىسى ءبىتىپ, وسى ارىق داۋبابا وزەنىنىڭ سۋى تاۋلى قىراتقا كوتەرىلگەنىن تاريحي قۇجات ناقتىلاي ءتۇستى. قورالاس ارىعىنىڭ تاۋلى جەردە قازىلىپ ىسكە اسىرىلۋى, ونىڭ قۇرىلىس جۇيەسى, ينجەنەرلىك-گەولوگيالىق شەشىمى, يرريگاتسيالىق جوبا-جۇيەسى ستاتيستيكالىق پارتيا زەرتتەۋشىلەرىن قاتتى قىزىقتىرعانى انىق. سوندىقتان دا قويبەك ءبيدىڭ ەڭبەگىنە ارنايى توقتالىپ وتىر. بۇل دەرەك, مالىمەتتەردى داۋبابا ءوڭىرىن ارنايى ارالاپ, قورالاس ارىعىنىڭ قۇرىلىس جۇيەسىمەن تانىسقان ستاتيستيكالىق پارتيانىڭ زەرتتەۋشىلەرى قورالاس ارىعىنا قاتىستى مالىمەتتەردى قويبەك ءبيدىڭ تىكەلەي وزىنەن الۋى ابدەن مۇمكىن دەپ بولجايمىز, سەبەبى بۇل كەزدە قويبەك بي مىڭباس ۇلى ءالى دۇنيەدە بار بولاتىن. ول كەزدە شىمكەنت ۋەزى تۇركىستان گەنەرال-گۋبەرناتورلىعىنىڭ قۇرامىنداعى سىرداريا وبلىسىنا قارايتىن. قويبەك بي ىقپالدى بي, قايراتكەر تۇلعا رەتىندە سىرداريا وبلىسىنا عانا ەمەس, تۇركىستان گەنەرال-گۋبەرناتورلىعىنا دا ەسىمى بەلگىلى بي, قايراتكەر بولعانىن وسى مالىمەتتەر ايعاقتاي تۇسسە كەرەك. قونىستاندىرۋ باسقارماسىنىڭ جۇمىسىنا بايلانىستى كوپ ۇزاماي وڭتۇستىك وڭىرىنە ىشكى رەسەيدەن, سىبىردەن مۇجىقتار, قارا شەكپەندىلەر, كازاكتار ۇكىمەتتىك جاردەم الىپ, قاپتاپ كوشىرىلىپ, اكەلىنىپ قونىستاندىرۋ ۋچاسكەلەرىنە ورنالاستىرىلا باستادى. ەڭ شەتكەرى جاتقان ءوڭىر دەپ ەسەپتەلىنەتىن داۋبابا جەرىنە دە رەسەيدەن كەلگەن قونىستانۋشىلار كوشىپ كەلىپ ورنىعا باستايدى. «سوسلاۆينو» دەگەن ەلدى مەكەن پايدا بولادى, تۇلكىباس وڭىرىندە انتونوۆكا, ديميتروۆكا, سەرگەەۆكا, كورنيلوۆكا, ۆوزنەسەنوۆكا, يلينكا, ۆاننوۆكا سياقتى وتارلىق توپونيمدەر قاپتايدى. مۇنىڭ بارلىعى وتارلاۋ ساياساتىنىڭ سالدارى بولاتىن.
قويبەك ءبيدىڭ رەسەي جاۋلاپ العاننان كەيىنگى ءومىرى مەن قىزمەتى, ەلى مەن حالقىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن كەزەڭىمەن ەتەنە تىعىز بايلانىستا ءوتتى. ول حالقىنىڭ, ەلىنىڭ ماقسات-مۇددەسى مەن ارمان- تىلەگىن ىسكە اسىرۋ جولىندا ءوز مۇمكىندىگى شەگىندە شەكسىز قىزمەت ەتتى. حاق جولىنان, اقيقاتتان اينىماي, بيلىگىندە بايلىققا باس ۇرماي تۋرا جولدان تايماي وتكەن تۇلعا بولدى. قازاق قاۋىمىنا ۇلى بيلەردىڭ ونەگەسىن, داستۇرلەرىن ءىس-تاجىريبەسىمەن ناسيحاتتاپ, قىلمىسسىز قوعام, قاۋىم ورنىقتىرۋ جولىندا ۇشان-تەڭىز ەڭبەك سىڭىرگەن بيلەردىڭ ءبىرى وسى قويبەك بي مىڭباسى ۇلى. بي بابامىزدىڭ قازدىرعان ارىعىنىڭ ورنى كۇنى بۇگىنگە دەيىن سول باياعى قالپىندا ساقتالىنىپ قالعان. قايتا قولعا الاتىن كۇن تۋسا, ءالى دە قىزمەت ەتۋگە تولىق جارايدى.
مۇحتار قازىبەك,
جازۋشى
الماتى
