ءباسپاسوز بەتىندە ءجيى جاريالانىپ جۇرگەن ولەڭدەرى مەن جارىق كورگەن سوڭعى ون بەس, جيىرما جىلدىڭ بەدەرىندەگى جىر جيناقتارى ارقىلى رافاەل نيازبەك ءوز وقىرمانىنىڭ جۇرەگىنە جول تابا بىلگەن اقىن.
ەڭ الدىمەن ول ءداۋىر تالابىنىڭ اۋقىمىندا بولا ءبىلىپ, ءوزىنىڭ اقىندىق ءجىتى كوزىمەن, جىلى سەزىمىمەن وتانى, ەلى, حالقى تاريحىنداعى كۇردەلى وقيعالارعا ءوز كوزقاراسىن ءبىلدىرىپ وتىردى, ءوز زامانداستارىنىڭ سىرلارىن جىرلادى. وسىنداي ومىرمەن بەرىك بايلانىس اقىن ءۇنىن ەسەيتىپ, ونى زامان مەن ادام جايلى ويلارىن بار داۋىسپەن ايتار بەلسەندى كۇيگە كوتەردى.
بوز كويلەكتى ءومىرىم جىرىمدالىپ,
قاي جاۋ مەنى باسىنسىن قىرىنا الىپ.
اۋىزىندا وقتالعان مىلتىقتاردىڭ
تۇرعان جوق پا جۇرەگىم تىعىندالىپ.
ۋاقىتتىڭ كوزىمدە وتى ءورىلىپ,
بولاشاققا كەلەمىن توتە ءجۇرىپ.
رۋحىم اسقاق بولماسىن نەگە مەنىڭ,
رۋحىم كوككە تۇرعاندا كوتەرىلىپ, – دەپ باستالاتىن رافاەل نيازبەكتىڭ جاڭا جىر جيناعى وقىرمانىن سالعان بەتتەن باۋراپ الا جونەلەدى. سىرلى ءسوزدىڭ سيقىرى, تۇلپار تالانتتىڭ تەگەۋرىنى دەگەن دە وسى بولار, ءسىرا!
جاڭا كiتابىندا اقىن ليريكالىق كەيiپكەرi ارقىلى ءوزi جانە ۋاقىت تۋرالى بۇكپەسiز سىر شەرتەدى. پوەزيانىڭ ماحاببات, تابيعات, ءومiر اتتى ماڭگiلiك تاقىرىپتارىمەن بۇگiنگi كۇننiڭ ار-نامىس, ەكولوگيا, بولاشاق الدىنداعى جاۋاپكەرشiلiك سياقتى كوكەيكەستi ماسەلەلەرi استاسادى. ەكى بولiمنەن تۇراتىن جىر كiتابى ادام مەن زامان, جاھان مەن جاھاننام تۋرالى وي-تولعانىستارعا, قايسار مiنەزدi قايرات-جiگەر پوەزياسىنا تولى.
ءومiرiن ولەڭمەن ورنەكتەگەن اقىننىڭ وسىناۋ كىتابى ونىڭ جۇرەكجاردى جىرى, سۇلۋ سوزبەن توگىلگەن جان سىرى دەپ تە ايتۋعا بولادى.
اقىننىڭ قىران قاناتىنان كەم ەمەس قيال قاناتى بار. سول قيال قاناتىن قومدانا قاعىپ-قاعىپ جىبەرەدى دە, اقىن بىردە اتامەكەنى تالاسقا, بىردە گۇل كەشكەن جاس داۋرەنىنىڭ, مۇڭ كەشكەن اعالىق كەزەڭىنىڭ كۋاگەرى الماتىعا, ەندى بىردە كۇرەسكەر ەل – قاپ تاۋىنداعى يچكەريا ەلىنە ساپارعا شىعادى.
كوكىرەگى – شەر, كەۋدەسى – ىزا, وزەگى – ءورت.
نەدەن مەنىڭ كوڭىلىم ۇركەكتەدى,
بالكىم, نۇرلى, شۋاقتى جىر جەتپەدى.
بۇلت كەتپەسە باسىنان قاراتاۋدىڭ,
اۋىلىمنىڭ كوزىنەن مۇڭ كەتپەدى...
جاقسىلاردىڭ جولىندا كىم تۇرمادى,
اي تۇتىلىپ, كوگىندە كۇن تۋلادى.
اۋىلىمنىڭ جاتىرى توزدى بىلەم,
ۇلتقا تۇتقا بولاتىن ۇل تۋمادى.
قۋانىشقا جۇرگەسىن ولەڭ بولەپ,
باقىتىمدى ايتا المان تومەندە دەپ.
اۋىلىمدى تەگىندە ويلادىم با,
جىرتىق شەكپەن ىشىنەن كورەم بە دەپ, – ەگىلەدى-اي كەپ كوشەسىندە قۇم سۋىرىپ جۇگىرگەن تۋعان اۋىلىن, اكەسىنىڭ كوزىن كورگەن قارتتاردىڭ ءبارىنىڭ قۇلپىتاسقا اينالىپ ۇلگەرگەنىن كورىپ.
قۇداي-اۋ, اقىن الاتاۋ اسپانىندا سامعاپ ۇشىپ, قۇتحانا-قۇجىراسىنا كەلسە, «جامان قارعا سەكىلدى جامان نەمە» حالقىنىڭ ايبارى بولعان, بارشا قازاق بيىگىنەن شىرقاعان اسقار تاۋعا ءتىل تيگىزەدى! كەرەناۋ باسىپ, كەكىرىگى ازىپ, شەكەسىنەن قارايدى.
بۇعان اقىن جۇرەك قالاي شىداپ تۇرا الار؟ قۇداي قولداپ, ارۋاق القاپ, جىر جولدارىمەن ء«جيى كۇلگەن جىلىمنىڭ» تاۋبەسىن كەلتىرەدى.
داۋىل بوپ تا كەي-كەيدە بۇرقانا الماي,
ءبارىن باعىپ قۇزىڭدا تۇر قاراعاي.
كوز جانارىم نۇرلانا تۇسەر دەمە,
الاتاۋدىڭ باسىنا ءبىر قاراماي.
سۇم تاعدىردىڭ شەكەڭە تاسى تيمەي,
تىلەكتەسپىن,
كىمنەن دە باسىم جۇرگەي.
الاتاۋداي ازامات بولام دەمە,
الاتاۋعا تابىنىپ باسىڭدى يمەي.
اقىن – حالىقتىڭ ەلشىسى. حالقىنىڭ مۇڭىن مۇڭداپ, جوعىن جوقتاي بىلمەگەن, حالىقتىڭ تابانىنا كىرگەن شوگىر ماڭدايىنا قادالعانداي بولماعان اقىننىڭ ءوزى – قۇنسىز, ءسوزى – پۇلسىز! ءدالدۇرىش اقىنداردىڭ ءوتى جارىلىپ كەتسە دە وسى سوزىمنەن تانباسىم حاق!
ال حالىقتىڭ مۇڭىن رافاەل اعا قالاي جىرلايدى؟ مىنا ولەڭ جولدارىنا كوز سالىپ كورىڭىزدەر:
دۇنيەنىڭ تۇرعاندا ءسانى كىرمەي,
ادامداردىڭ تومسارعان جانى كۇلمەي.
ۇلتقا تۇتقا بولاتىن ازامات پا,
ات ۇستىندە جۇرگەننىڭ ءبارى بىردەي.
ز ۇلىمدىقتىڭ كوزىنە سان اتىلعان,
اقيقاتتان جان بار ما جاراتىلعان.
ءبارى بىردەي اق جۇرەك ازامات پا,
سويلەگەننىڭ ءبارى دە ار اتىنان.
ەلدىڭ نەگە تىرلىكتە باعى تومەن,
تىزگىن ۇستار جوق پا ءالى جالىندى ورەن.
– حالقىم! – دەپ سويلەگەننىڭ ءبارى بىردەي,
ازامات پا حالىقتىڭ قامىن جەگەن...
رافاەل نيازبەك – پوەزيانىڭ ماڭگىلىك تاقىرىپتارىن ء(ومىر, ماحاببات, تابيعات) مولىنان قامتي الاتىن ءونىمدى اقىن. وعان وسى كىتاپقا ەنگەن «بولاشاقتىڭ تورىنەن كورەم سەنى» پوەماسى مەن «اقتاۋدان ءبىر بۇلت كورسەڭ, مەن دەپ ويلا», «ماحابباتتىڭ اتتاندىم جورىعىنا», ء«دۇريا-جىر, دۇنيە-سىر» دەپ اتالاتىن ولەڭدەر توپتامالارىن مىسال رەتىندە كەلتىرۋگە بولادى.
ليريكانى بارلىق پوەزيانىڭ ءومىرى مەن جانىنا تەڭەپ, پوەزيانىڭ پوەزياسىنا بالاعان بەلينسكي: «... اقىن – رۋحتىڭ قاسيەتتى شولمەگى, جاراتىلىستىڭ تاڭداۋلى سۇيىكتىسى, تابيعات سىرىن ساقتاۋشى, سەزىم كۇيشىسى, الەمدىك ءومىردىڭ التىن دومبىراسى. ول ءسابي شاعىنان-اق ءوزىن باسقالاردان گورى الەممەن تۋىس, قانداس كورەدى; بالاۋسا جىگىت شاعىندا-اق سول الەمنىڭ ءتىلسىز سوزدەرىن, قۇپيا سىرلارىن ۇعىمدى تىلگە اۋدارا باستايدى», دەپ تۇجىرىمداسا, ولەڭنەن ورنەك, سوزدەن سۋرەت سالۋ اۋىردىڭ اۋىرى ەكەنى اقيقات. مىنە, وسى اۋىر جولدان ءاردايىم ابىرويمەن وتكەن رافاەل نيازبەكتى ەلدىڭ ليريك ءارى ەپيك اقىن (ەلباسى تۋرالى «ايبوزىم مەنىڭ» ولەڭ-رومانى مەن كۇرەسكەر تاۋ حالقىنىڭ تراگەدياسى تۋرالى «شەشەندەر» پوەماسىن ايتساق تا جەتكىلىكتى) دەپ ءبىلۋى دە داۋ-دابىراسىز شىندىق. ول قاي تاقىرىپقا قالام تەربەسە دە, وزىنشە كورىنۋدى, وزىنشە بايلام جاساپ, تىڭنان تەڭەۋ تابۋدى, وي قورىتىندىلاۋدى اقىندىق مۇرات دەپ بىلگەن.
اقىن ولەڭدەرىنەن قازىرگى ۋاقىتتىڭ, ءومىردىڭ تىنىسىن, جۇرەك ءدۇرسىلىن, ارشىندى قادامى مەن ۇدەمەلى ەكپىنىن ناقتى سەزىنەسىڭ, كوز الدىڭا ەلەستەتە الاسىڭ, سول اقىننىڭ وزىمەن بىرگە باستان كەشىرەسىڭ.
تۋعان جەردى قورعاۋ جولىندا اتا جاۋلارىمەن ارپالىسىپ وتكەن باتىرلارعا («حان كەنەنىڭ باسى», «ساڭىرىق باتىر»), بولتىرىك شەشەن سياقتى اۋزى دۋالى بيلەردىڭ, دىنمۇحامەد قوناەۆ, اسانباي اسقاروۆ, زامانبەك نۇرقادىلوۆ سياقتى اتاقتى مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ رۋحىنا ارنالعان تۋىندىلاردىڭ بارلىعى دا جاس ۇرپاقتى وتاندى سۇيۋگە, حالىقتىڭ ارداقتى ازاماتتارىن باعالاي بىلۋگە ۇندەيدى.
اقىننىڭ ءار جيناق سايىن وزىنە-ءوزى قويعان تالابى قاتاڭدانىپ, بيىكتەپ كەلەدى. رافاەل ويشىل, بىراق ونىڭ جاقسى قاسيەتى ويلىلىعىن پايدالانىپ, اقىل ايتا باستامايدى. ويدى جالاڭاش دىردەكتەگەن كۇيىندە تاقپاقتاپ ايتا دا سالمايدى. ونىڭ ليريكالىق كەيىپكەرى ماقساتسىز ەمەس. اقىن اينالاسىنان ادەمى ءومىر ىزدەيدى, ءتاتتى سىر تارتادى. ويعا سەزىم سۇلۋلىعى كوسىلادى, اردىڭ تازالىعىنداي تازا بوياۋ ارالاسادى. سونىڭ جەمىسىندە پاراساتتى پوەزيا پايدا بولادى.
ماسەلەن, اقىننىڭ «تاعدىرمەن جاعالاسىپ كۇن كەشكەندە» توپتاماسىن الايىق. وسى جىر شوعىرىن وقىعاندا اڭعاراتىنىمىز, اقىن تىنىمسىز. بوس قول قۋسىرىپ وتىرىس جوق. بىردەڭەنى ءتۇرتىنىپ, ىزدەپ وتىرادى. زامان مەن ادام دەگەن ەكى ءسوزدىڭ ماڭايىندا, كىم مىنانداي سەزىممەن وي دۇنيەسىن دىرىلدەتكەن, مولدىرەگەن ولەڭ جازا سالادى. مۋزىكا مەن ليريكانىڭ مۇمكىندىگىن پايدالانىپ, جىرداعى سەزىم لوگيكاسىنىڭ اڭعارىندا اداسىپ قالماي, ءوز ماقساتىن مۇلتىكسىز ورىنداپ شىققان. اقىن از نارسەدەن كوپ ءمان, ۇساق نارسەدەن ءىرى قاسيەت ىزدەپ تابادى. ول سۋرەتكەرلىك كرەدوسى. ءاربىر ولەڭى ناقتىلىعىمەن, دالدىگىمەن, شىنشىلدىعىمەن قۇندى.
ر.نيازبەك – ولەڭدەرىن ءار قىرىنان جارقىراتىپ كورسەتە الاتىن اقىن. سوعان قاراعاندا, ءاربىر سۋرەتكەر عاسىرمەن, زىرلاعان ۋاقىتپەن قاتار وتىرۋدى ماقسات ەتەتىن بولۋى كەرەك. ءتىپتى وزىپ تا كەتكىسى كەلەر. بىراق سونىڭ بارىنە تالانت سەزىمى ارقىلى قازىلىق ەتەدى. «وتىز جەتىنشى جىل» دەگەن ولەڭىندە اقىن ويلى فيلوسوف بولىپ كورىنەدى:
ج ۇلىمىرداي جاۋ ساناعان جاقىنىن,
نەگە جۇرتقا جاماندايسىڭ اقىنىن؟
قاراقشى وتىز جەتىنشى جىل سەنبىسىڭ,
اباقتىعا جاپقان ەلدىڭ اقىلىن؟!
كورمەگەن ەم اڭعا شىعىپ, قۇس تا اتىپ,
جۇرەگىمدى قارىدىڭ-اۋ مۇزداتىپ.
وتىز جەتى قايتا اينالىپ كەلسە ەگەر,
جىبەرەتىن سىڭايىڭ بار ۇستاتىپ.
ءولىم سەۋىپ بايتاق ولكە, قالاعا,
ز ۇلىمدىقتى كوپ سىڭىرگەن ساناعا
ۋلى ستالين –
پايدا بولعان شىعارسىڭ –
كوز الارتىپ تۇشكىرگەندە دالاعا.
وسى تاماشا شۋماقتارمەن اقىن وقىرمان جۇرەگىنە كوپتى كورگەن فيلوسوف رەتىندە ۇستەمدىك جۇرگىزەدى. ولەڭدە سەرگەك, ويلى اعىس بار. ىشكى سەزىم دراماسى بار. ال درامانىڭ ءوزى ليريكاعا قوسىمشا داۋىس قوسادى, قاسيەت بەرەدى.
ادام جانىنىڭ قۇدىرەتتىلىگى تىلسىم دۇنيەنىڭ قۇپياسىن قۇنىعا زەرتتەپ, بەتكە سوققان بوگەتتەردەن قايمىقپاي ءوتىپ, جاسىماعان جىگەرمەن تىرشىلىك وشاعىن جالىنداتا جارقىن دا جاسامپاز عۇمىر كەشۋىندە ەمەس پە؟ وسى ويدى اقىن بىلاي ورنەكتەيدى:
كۇمىستەن قۇيعان تاي تۇياقتانىپ,
نايزاعاي وتتارىنان
جۇرەك-اككۋمۋلياتور زاريادتالىپ
شابىتتانسا
ءاپ-ساتتە ۇلگەرەدى,
جىردان تەلەگەي داريا اقتارىپ...
قانداي قۇشتارلىق! ءسىزدى دە ەلىتتىرىپ الادى. اقىن قولىنا قىلقالام ۇستاپ, ۇلكەن پولوتنونىڭ الدىندا تۇرعان ءوزىنىڭ اداسى – رافاەل سانتي سياقتى ءبىر مەزەت ءوزىن-ءوزى ۇمىتقان. ولەڭنىڭ اتى «شابىت». جىردا شابىت شاقىرعان شامىرقانىس قانا ەمەس, سونىمەن بىرگە تىڭ تەڭەۋ, بەدەرلى مەتافورا ارقىلى سالىنعان جاندى سۋرەت تە بار.
كوزىمدى مەنىڭ شەل باستى –
قيلى-قيلى جويقىنمەن قارىققاندا.
كوكىرەگىمدى شەر باستى –
ەل كۇيزەلىپ اشىعىپ, تارىققاندا.
بۇتىندەلىپ سوم تۇياق كەتىلگەندە,
جەتىلمەي مە تىرلىكتە جەتىم پەندە.
كوزىمدەگى شەلدى
سىلىپ تاستايدى ءپىسىپ جەتىلگەندە.
مۇناراداي مورىعان قىر باسىندا,
ەلىم ازىپ جوعالتقان تۇلعاسىن دا.
كوكىرەكتەگى شەرىمدى كىم جازادى؟
ديۋ, پەرى, جىن-ويناق بۇل عاسىردا.
ءبىز «شەر مەن شەلدى» وقىپ, ءومىر, ۋاقىت, ءداۋىر تولعاۋىن سەزگەندەي بولدىق. ادامدار تولعاۋىن, وتكەن مەن بۇگىن, بولاشاق, باقىت, بەيبىتشىلىك, تىنىشتىق تولعاۋىن تىڭدادىق. جىر جۇرەگىمىزگە جەتتى, كوكەيىمىزگە وي سالدى. ەگەر بايرون «پوەزيا دەگەنىمىز – وتكەندى ءتۇيسىنۋ, بولاشاقتى سەزىنۋ» دەسە, ر.نيازبەك سونى سەزە بىلگەن سەكىلدى.
ازاماتتىق پافوستا جازىلعان, ءوز مىندەتىن بارشاعا ادەمى جەتكىزىپ, جان سارايىڭىزدى تەرىس ويلاردان تازارتۋعا كومەكتەسەتىن وسى ءبىر شابىتتى, تازا ولەڭگە ىستىق ىقىلاسىمىزدى بىلدىرمەۋگە بولمايدى. كوكىرەگىڭىز جاڭبىردان سوڭعى اۋانى جۇتىپ تازارعانداي اسەردە قالاسىز. جىردا ديناميكالىك قوزعالىس بار. ءاربىر ءسوز ءوز مىندەتىن اتقارىپ تۇر. بوس تۇرعانى جوق, سىنا قاعا المايسىز.
قاي اقىننىڭ بولماسىن الەۋمەتتىك كۇشىن, يدەيالىق ءوسۋ دارەجەسىن تانىتاتىن ليريكانىڭ ءبىر سالاسى – ازاماتتىق نەمەسە ساياسي ليريكا بولىپ تابىلادى. اقىننىڭ كوپتەگەن ولەڭدەرىنەن وتانعا, ەلگە, جەرگە دەگەن ىستىق ماحابباتى, كەلەشەككە ارتار ءۇمىتى, حالقىن قادىرلەۋى, ز ۇلىمدىق اتاۋلىعا قارسى كۇرەسكە ازىرلىگى انىق اڭعارىلادى. ماسەلەن, «بولاشاققا ۇڭىلەم» دەگەن ولەڭنەن ونىڭ اقىندىق قۋاتىن بىردەن تانۋعا بولادى:
قاناتىمدى جايعاندا ورگە كەرىپ,
تۋعان ەلىم جايعاسقان تورگە كەلىپ.
ۇشىپ بارا جاتادى بولاشاققا
جانارىمدا دۇنيە دوڭگەلەنىپ.
نايزاعايلار ويناسا توبەمدە كوپ,
قاجىعاندا جۇگىنەم ولەڭگە كەپ.
بولاشاقتىڭ كوزىنە ۇڭىلەمىن
تۋعان ەلدى تورىنەن كورەم بە دەپ.
ءيا, ناعىز اقىننىڭ قىزىعى دا, قىمباتى دا – جىرى. ناعىز اقىننىڭ باقىتى دا, ۋاقىتى دا – جىرى. ناعىز اقىننىڭ اڭسارى دا, مانسابى دا – جىرى. ناعىز اقىننىڭ مىنگەن اتى دا, ماحابباتى دا – جىرى. ناعىز اقىننىڭ كورىگى دە, كولىگى دە – جىرى. ناعىز اقىننىڭ اناسى دا, بالاسى دا – جىرى. اقىن جىردى ولىمگە عانا قيمايدى.
شۇباتىلىپ سوڭىندا شاڭى قالعان,
جۇيرىكتەر كوپ دەسەك تە باعى جانعان.
قۇلاگەردىڭ ق ۇلىنى – ولەڭ ەدى,
تاعدىرىمنىڭ قۇرساعىن جارىپ العان.
كوڭىلىمنىڭ كولىنە تۇنعان اراي,
كوكتەم بولىپ ەسەدى قىرعا قاراي.
قۇلاگەردىڭ ق ۇلىنى وسە كەلە
اينالماسىن قۇلاگەر جىرعا قالاي.
بۇل – اقىننىڭ شىعارماشىلىق باعدارلاماسى ءتارىزدى ءسوز.
توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنىن ايتار بولساق, بۇعان دەيىن وتىز شاقتى كىتابى جارىق كورگەن ر.نيازبەكتىڭ «قۇلاگەردىڭ ق ۇلىنى» دەپ اتالاتىن جاڭا جىر جيناعى ونىڭ كەزەكتى شىعارماشىلىق ءبىر جەتىستىگى دەپ باعالاۋعا لايىق, وقىرمان قاۋىمنىڭ كوزايىمى بولارلىق شىرايلى شىعارما بولىپ شىققان.
دۇنيەنى بار جانىمەن سۇيەتىن, ءسال نارسەگە قۋانىپ, ءسال نارسەدەن سەكەم الاتىن رافاەل اقىن تۋرالى كوپ ايتۋعا بولادى, كوسىلىپ ايتۋعا بولادى. ونىڭ ولەڭ, پوەمالارى قازىرگى داۋىردەگى قازاق پوەزياسىنىڭ وزىندىك ورنى بار بولىگى. اقىننىڭ بۇل سالاداعى تابىستارى داۋ تۋدىرمايدى. ونىڭ اقىندىق جولى ءالى دە مول جەمىس اكەلەتىنى كۇمانسىز.
ءسابيت بەكسەيىت,
اقىن
