ەلباسى سوندىقتان اۋىل شارۋاشىلىعىن «ەكونوميكانىڭ درايۆەرى» دەپ اتادى. زاماننىڭ وزگەرىستەرىنە بايلانىستى بۇل سالانىڭ كورگەن قيىندىقتارى, جىعىلىپ-تۇرعان كەزدەرى دە از ەمەس. تاۋەلسىزدىگىمىزدى العان ءولارا جىلدارى ەكونوميكالىق قاتىناستاردىڭ وزگەرۋىنە وراي جۇكتىڭ اۋىر جاعى وسى سالانىڭ موينىنا تۇسكەنىن دە بىلەمىز. ويتكەنى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ءبىر ۇشى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك تۇرمىسىنا دا بايلاۋلى ەدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» اتتى كىتابىندا سول قيىن جىلدارى قاتتى زاقىمدانعان اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ەڭسە كوتەرۋى 2000-جىلداردان باستالعانىن اتاپ وتەدى. «جاڭا ونجىلدىقتىڭ العاشقى جىلدارىندا-اق قازاقستانداعى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ءوسىمى ورتا ەسەپپەن 8 پروتسەنتتەن استى. بۇل شىعىس ەۋروپا جانە تمد ەلدەرىنىڭ اراسىنداعى ەڭ ۇزدىك ءوسىم ەدى. 2003 جىلى استىق ورۋ 1991 جىلمەن سالىستىرعاندا – 1,7 ەسەگە وسسە, كۇنباعىس – 3 ەسە, ءشيتتى ماقتا – ۇشتەن ءبىر بولىگىنەن استام ارتا ءتۇستى», دەيدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. مۇنىڭ ءوزى وراسان ەڭبەكتىڭ ارقاسى ەكەنىن تاريحقا اينالعان جىلدار بىلەدى.
قازاقستانداعى اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جەڭىل ەمەس. تۇتاستاي العاندا بۇكىل ەلىمىزدەگى ەگىن شارۋاشىلىعىنىڭ بارلىعى دەرلىك تاۋەكەلگە نەگىزدەلگەن وڭىرلەردە جۇرگىزىلەدى. اسىرەسە, قازاقستاننىڭ سولتۇستىك وڭىرىندە ءونىم جىلدىڭ جاڭبىرلى نەمەسە قۋاڭ بولۋىنا تىكەلەي بايلانىستى. بۇرىنعى كەڭەس وداعى قۇرامىندا بولعان ەلدەر اراسىندا قازاقستانداعى گەكتارىنان 10 تسەنتنەردەن اينالاتىن ءتۇسىم ەڭ تومەنگى كورسەتكىش دەپ ەسەپتەلدى. مامانداردىڭ ەسەپتەۋىنشە, نارىق جاعدايىندا گەكتار ءتۇسىمى 10 تسەنتنەردەن كەم بولماسا عانا استىقتى الەمدىك باعامەن ساتۋ تيىمدىلىگىن كورسەتەدى. مۇنداي ءونىم بەرەتىن القاپتار قازاقستاندا 16 ميلليون گەكتاردى قۇرايدى, بۇل بارلىق ەگىس القاپتارىنىڭ 65 پايىزى دەگەن ءسوز. قازاقستانداعى اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋداعى باستى قيىندىقتىڭ ءبىرى وسى. مۇنىڭ ءوزى سالانى دامىتۋدا عىلىم جەتىستىكتەرىنە سۇيەنۋدى مەڭزەپ قانا قويمايدى, مىندەتتەيدى.
قوستاناي وبلىسىندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق جاعدايىندا اۋىل- شارۋاشىلىق ءونىمىن ءوندىرۋ, قۋاتىن ارتتىرۋ وتە ماڭىزدى. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, رەسەيدىڭ قوستانايمەن ىرگەلەس كورشى چەليابى, ماگنيتوگور ونىڭ ارعى جاعىندا ەكاتەرينبۋرگ سەكىلدى ءىرى ءوندىرىستى قالالارىنىڭ بارلىعىنا ازىق-ت ۇلىك كەرەك. ونىڭ ىشىندە ەت پەن ەت ونىمدەرىنە دەگەن سۇرانىس ءوندىرىستى قالالاردىڭ بارلىعىندا جوعارى.
تاياۋ جىلدارى اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن ءوندىرۋ, وڭدەۋ, ساتۋ ىسىندە ءبىز اگرارلىق الەۋەتىمىزدى ارتتىرا بەرۋىمىز قاجەت. ەلىمىزدەگى وندىرىلگەن استىقتىڭ تورتتەن ءبىرىن بەرەتىن قوستاناي وبلىسىندا وعان تولىق جاعداي بار. بۇگىندە قازاقستان الەمدەگى استىق جانە ۇن ەكسپورتىمەن اينالىساتىن جەتى ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلدى. ازىق-ت ۇلىك ءونىمى حالىقارالىق نارىقتا قاشاندا ماڭىزدى بولىپ سانالادى. سوندىقتان قازاقستاننىڭ ەكولوگيالىق تازا ءونىمى سىرتقى-ىشكى نارىقتا قاشاندا سۇرانىسقا يە بولاتىندىقتان, قوستاناي ءوڭىرى دە اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا بار مۇمكىندىكتى قاراستىرا بەرەدى. بۇل ورايدا, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن تەرەڭ وڭدەۋ ءىسىن جىلدامداتا دامىتۋ ءلازىم. بۇل تەك قوستاناي وبلىسىندا عانا ەمەس, جالپى قازاقستاندا وسى سالانىڭ ءالى دە ءالسىز تۇسى بولىپ سانالادى. قازىر وبلىستاعى كورسەتكىشتەردە جالپى وڭدەۋ سالاسى شيكىزات ءوندىرۋدىڭ الدىنا شىقتى, ول بىلتىر 52,3 پايىزدى كورسەتتى. دەگەنمەن, ونىڭ بارلىعى بىردەي اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمىن وڭدەۋگە قاتىستى ەمەس.
وتاندىق وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ الدە دە باسەكەگە ىلەسۋى تومەن بولعاندىقتان, قازاقستان يمپورتتىق ونىمدەرگە جىل سايىن 1,9 ملرد تەڭگە قارجى جۇمسايدى. وڭدەۋ كاسىپورىندارىنداعى جابدىقتاردىڭ توزۋى قازىر 50 پايىزدان كەم ەمەس. ال ونى جاڭارتۋ قوماقتى قارجىنى قاجەت ەتەدى. ءونىمدى وڭدەۋ ءوندىرىسى كولەمىنىڭ ءوسۋى حالىقتىڭ سۇرانىسى مەن تابىسىنىڭ ءوسىمى ىرعاعىنان كەيىن قالىپ وتىرعاندىقتان, يمپورتتىڭ ءباسى دە ءازىر الاساردى دەپ ايتا المايمىز.
وبلىستا بۇل ءىستى العا جىلجىتۋ ءۇشىن قولعا الىنعان شارۋا دا از ەمەس. مىسالى, 2009-2016 جىلدار ارالىعىندا قۇنى 73,6 ملرد تەڭگە بولاتىن 186 ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلدى. سونىڭ 87 جوباسى – مال شارۋاشىلىعىندا, 56 جوباسى – ەگىن شارۋاشىلىعىندا, ال ءونىم وڭدەۋ سالاسىندا 43 جوبا ومىرگە جولداما الدى. ازىق-ت ۇلىك مولشىلىعىن, جاساعان مەملەكەتىمىز ىشكى جانە سىرتقى جاعدايلارعا قاراماي حالىقتىڭ ازىق-ت ۇلىككە جانە اۋىز سۋعا دەگەن سۇرانىسىن تولىق قامتاماسىز ەتەدى. حالىقتىڭ دەنساۋلىعى, جاس ۇرپاقتىڭ فيزيكالىق جانە الەۋمەتتىك جاعىنان جەتىلۋى, دامۋى ەڭ الدىمەن ونىڭ تاماعى مەن ىشكەن سۋىنا بايلانىستى. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, ادام جىلىنا اۋىز سۋدى قوسقاندا 959,7 كيلو تاماق جەۋى كەرەك. اتالارىمىز كورگەن اشتىقتىڭ اۋىلىن الىس ەتسىن. بىزدە نان دا, ەت تە, ءسۇت تە جەتەدى. دەگەنمەن, ويلاناتىن جايلار جوق ەمەس مەملەكەت بەكىتكەن ازىق-ت ۇلىك كارزەڭكەسى 43 اتالىمنان تۇرادى. ال بازار باعاسىنىڭ توقتاماي ءوسۋى ولاردىڭ تۇرعىندارعا قولجەتىمدىلىگىن دە قيىنداتاتىنى راس. وكىنىشكە قاراي, ەتتىڭ باعاسى تومەندەگەن نەمەسە تۇراقتانعان ەمەس. وتكەن جىلى تامىز ايىنىڭ قورىتىندىسىن تالداۋ ماتەريالدارى كورسەتكەندەي, قازاقستانداعى ەڭ جوعارى باعا استانا قالاسىنىڭ بازارىندا تىركەلدى. سيىر ەتىنىڭ ءبىر كيلوسى 1641 تەڭگە تۇردى. بۇل ەلىمىزدەگى ورتاشا باعادان 17,2 پايىز جوعارى-تۇعىن. قازىرگى باعا دا مۇنان كەم ەمەس.
ءسوز جوق, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا باسەكە ارتاتىن بولادى. بۇل ەكونوميكالىق زاڭدىلىقتاردىڭ ارەكەت ەتۋىنەن عانا ەمەس, وداققا كىرگەن ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق دامۋ باعىتىنا دا بايلانىستى. 2014 جىلى كۇزدە قوستاناي قالاسىندا وتكەن «بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىك اۋماعىندا باسەكەگە تەڭ جاعداي جاساۋدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ قۇقىقتىق اسپەكتىلەرى» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا بۇل ۇدەرىستى ناقتىلاي وتىرىپ, بەك ىشىندە ءوزارا ماڭىزدى قايشىلىقتار دا بولاتىنى ايتىلعان ەدى. مىسالى, سول كونفەرەنتسيادا ءبىر تسەنتنەر ءسۇتتىڭ وزىندىك قۇنىندا مەملەكەتتىك دوتاتسيانىڭ پايىزى رەسەي ءۇشىن – 6,9, بەلورۋسسيا ءۇشىن –18,9, قازاقستان ءۇشىن 4,9 پايىز بولاتىنى دا ايتىلعان. قازاقستان الەمدىك قوعامداستىققا مۇشە بولعاندىقتان, ونىڭ وزىنە ىقپال-اسەرىن سەزىنبەي تۇرا المايدى. سوندىقتان ەلىمىز الەمدىك نارىق جاعدايىنا تاۋەلدى. ءازىر ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى شيكىزات ەكسپورتى سيپاتىندا ەكەنىن جاسىرۋدىڭ قاجەتى جوق.
اۋىل شارۋاشىلىعىندا وندىرىلەتىن ءونىمدى تەرەڭ وڭدەۋ كاسىپورىندارىن كوپتەپ قۇرعاندا, سالانى وسىعان باعىتتاعاندا عانا ونىڭ تيىمدىلىگى ەلدىڭ يگىلىگىنە اينالادى. وبلىستا ەت وڭدەيتىن جانە كونسەرۆىلەيتىن, ەت ونىمدەرىن وندىرەتىن ءىرى كومبيناتتار جوقتىڭ قاسى. ۇن تارتاتىن, نان ونىمدەرى مەن كونديتەر بۇيىمدارىن وندىرەتىن ءىرى ءوندىرىس ورنى دا ەكەۋ عانا. مۇنداي ءىرى ءوندىرىس ورىندارىن سالۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيا كەرەك. سونىمەن قاتار شەتەلدىك وزىق تەحنولوگيالاردى پايدالانىپ, ەت, ءسۇت وڭدەيتىن ۇساق زاۋىتتار اشىلسا قۇبا-قۇپ. قوستانايمەن ىرگەلەس رەسەيدىڭ قورعان وبلىسىندا ءداندى جانە بۇرشاق-ءداندى داقىلداردى گەكتارىنا 42,4 تسەنتنەردەن جينايدى. وبلىستا 229 اۋىلشارۋاشىلىق كاسىپورنى جانە 270 ازىق-ت ۇلىك وندىرەتىن ورىندار بار.
وسى ۋاقىتقا دەيىن مال شارۋاشىلىعىنان تۇسەتىن شيكىزاتتىڭ بارلىعى شاشىلىپ جاتىر. قاتار جاتقان اقمولا وبلىسىمەن ەكى ورتاعا قوي, ءىرى قارا تەرىلەرىن وڭدەيتىن زاۋىت سالىناتىن كەز جەتتى. تەك اقمولا مەن قوستاناي وبلىسىندا عانا جىلىنا 700 مىڭ قوي, 130 مىڭ ءىرى قارا سويىلادى. بۇل زاۋىتتى شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتە الماي ما؟! ءبىر سيىردىڭ تەرىسى شەتەلگە ەڭ تومەن دەگەندە 150 دوللارعا كەتەدى. ال ونى وڭدەگەندە باعاسى 280 ەسە ارتىپ, 42 مىڭ دوللاردىڭ بۇيىمدارى بولىپ قايتا ورالادى. وزىمىزدە وڭدەۋدى دامىتۋ ءۇشىن اگرارلىق سەكتورعا قىزمەت كورسەتەتىن, اۋىل شارۋاشىلىعىن, ءونىم وندىرۋشىلەردى جەڭىلدىكتەرمەن قارجىلاندىراتىن ارنايى بانك كەرەك. گەرمانيانىڭ رايف فايزەن بانكىنىڭ تاجىريبەسىنەن ۇيرەنسە ارتىقتىعى جوق دەر ەدىم.
حالقىمىزدىڭ برەندىنە اينالعان قىمىز, قۇرت سەكىلدى ەكولوگيالىق تازا ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىنىڭ جارناماسىن جولعا قويىپ, سىرتقا تانىتۋ ىسىنە ءالى دە نەمقۇرايدى قاراپ كەلەمىز. ولاردى زاماناۋي تەحنولوگيالارمەن وندىرەتىن كەز جەتتى. مىسالى, حالىقارالىق نارىقتا ۇلكەن سۇرانىسقا يە قىمىزدىڭ ۇنتاعىن نەگە وندىرمەسكە؟! مۇنىڭ بارلىعى دا شيكىزاتپەن بىرگە وڭدەۋ ونەركاسىبىنە تۇتاس بەتبۇرۋعا يتەرمەلەيدى. ءونىمدى وڭدەپ ۇسىنباي, باسەكەدە ءباسىمىز بيىكتەمەيدى.
سانسىزباي جيەنتاەۆ,
قازاقستاننىڭ جانە رەسەيدىڭ ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
قوستاناي
