اڭگىمە, وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىنىڭ سوڭى مەن ۇلى وتان سوعىسى جىلدارى ارالىعىندا, ەل سولاردىڭ ءسال الدىنداعى جاپپاي اشتىق – اۋىرتپالىعىنا تاپ بولعان تۇستا شولەيت ويىل دالاسىنىڭ الاقانداي دەرلىك جەرىن قولدان قۇنارلاندىرىپ تارى داقىلىن وسىرۋدە دۇنيەدە بۇرىن-سوڭدى بولماعان, ونى اگروعىلىمنىڭ ءوزى كورسەتكىشتى «تەورياداعى بولجامنان اسىپ كەتتى» دەپ مويىنداعان, ەڭبەكتەگى ۇلگى-ونەگەسىمەن ءداندى داقىل وسىرۋدە بۇكىل ەلدى قوزعالىسقا تۇسىرگەن, ەندى مىنە, مىنا تويىنعان ۋاقىتتا جۇرتىنىڭ ەسىنەن كەتىپ, ەسكەرتكىشتە ەلەنبەگەن, شاعىن قاراسۋدىڭ بويىندا قازاقتىڭ حالىق رەتىندەگى قادىرىن ايداي الەمگە ايقىنداعان اتاقتى شىعاناق تۋرالى.ء بىز ونىڭ رەكوردىن بىلەمىز دەيىك, ال ول ءومىر كەشىپ, ەڭبەك ەتكەن, كەرەمەتتەي كوپ ءونىم العان جىلدارىنداعى جالپى ەلدەگى جاعدايدى بۇگىنگى ۇرپاق بىلە مە؟
ونىڭ بوزبالالىق, جىگىتتىك شاقتارى جازىلىپ ەڭبەك ەتىپ, جارقىراپ كورىنەتىن ۋاقىت ەمەس-ءتى. 1917 جىلدان باستاپ, ومىردەن وتكەن 1944 جىلعا دەيىنگى ارالىقتىڭ جىلناماسى ەلدە ءبىر عانا ءتۇس – قانمەن جازىلعان قيلى كەزەڭدەر ەدى عوي. قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن ودان دا بەتەر اۋىرتپالىققا ۇشىراتقان ازامات سوعىسى, وعان ىلە-شالا جالعاسقان 1921 جىلدان باستالعان جاپپاي اشارشىلىق, ەلدى توز-توز ەتكەن كوللەكتيۆتەندىرۋ مەن حالىقتىڭ سۇيەگىنە تۇرعىزىلعان يندۋستريالاندىرۋ, 1937 جىلدان 1954 جىلعا دەيىن سوزىلعان رەپرەسسيا ادامنان ادامدىقتى كەتىرىپ, ەلدىڭ ەسىن العان قارالى, ۇزاق جىلدار بولدى. ءبىر عانا 1921 جىلعى اشارشىلىقتا قازاقتىڭ سانى ۇشتەن بىرگە ازايدى, 1930-1933 جىلدار اراسىندا تاعى دا 2 ملن 200 مىڭ ادام اشتىقتان قازاعا ۇشىراپ, 1 ملن ادام بوسقىن بولدى.
شىعاناق ناق وسى كەزدە ءومىر ءسۇرىپ, ەڭبەك ەتتى, ناق وسى كەزدە ايداي الەمگە ءوزىنىڭ, اۋىلىنىڭ, قازاق حالقىنىڭ, كسرو مەملەكەتىنىڭ داڭقىن شىعاردى.
شىعاناق – قازاق ەلىنىڭ ەڭبەك پاسپورتى. كەشەگى كەرى كەتكەن كەزەڭنىڭ وزىندە 40-جىلدارى شىعاناق كوزى تىرىسىندە دە ومىردەن وتكەننەن كەيىن ءبىرشاما رەسمي قۇرمەتتەلدى. الگىدەي الاساپىران ومىردە جۇرتىنا قىزمەت ەتىپ, ەمەندەي يىلمەي قالعان ونى «قىتىمىر» ۋاقىتتىڭ ءوزى مويىنداپ, يلىكتى. ول تارى ەگىسىن العاش باستاعان 1938 جىلى ءار گەكتاردان 37 تسەنتنەردەن ءونىم السا, كەلەسى جىلى – 69, 1940 جىلى 125 تسەنتنەردەن ءونىم الىپ, وداق بويىنشا ۇزدىك كورسەتكىشكە جەتكەن. وسى تابىسى ءۇشىن ديحانعا ەلدىڭ ەڭ جوعارعى ناگراداسى – لەنين وردەنى بەرىلدى. ال 1941 جىلى الگى كورسەتكىش – 150 تسەنتنەر, 1942 جىلى – 175 تسەنتنەرگە جەتكىزىلىپ, 1943 جىلى بۇكىل بيولوگيا عىلىمىن تاڭعالدىرعان 204 تسەنتنەر جينالدى. نەمىس فاشيستەرىمەن شايقاستاعى قىزىل اسكەردىڭ قورىنا تەك ءوز ەسەبىنەن 350 پۇت تارى, 50 مىڭ سوم اقشا تاپسىرعان تارى ءوسىرۋشىنى ستالين: «قۇرمان» كولحوزى. زۆەنو بريگاديرى بەرسيەۆ شىعاناق جولداسقا. قىزىل ارمياعا ىستەگەن قامقورلىعىڭىز ءۇشىن, بەرسيەۆ جولداس, سىزگە راحمەت! ءبىزدىڭ ارميانى ەشبىر كۇش جەڭە المايدى» دەگەن تەلەگراممامەن قۇتتىقتادى. سول سىيلىقتارىن مايدانداعى سولداتتارعا جەتكىزۋ ساپارىمەن ماسكەۋگە بارعاندا ونى ورتالىق كوميتەتتىڭ حاتشىسى مالەنكوۆ تىكەلەي ءوزى باستاپ ءجۇرىپ, كرەملدىڭ كورنەكتى ورىندارىن ارالاتتى.
ديقاننىڭ تابىستى تاجىريبەسىنەن كەيىن تارى ەگىسىنىڭ كولەمى ەلدىڭ كوپتەگەن ايماقتارىندا شۇعىل ۇلعايدى. شىعاناققا العىس حاتتار ۇرىس دالالارىنداعى اسكەري قۇرامالاردان, جەكە سولداتتاردان, اتاقتى مالىك عابدۋلليننەن… ۇزدىكسىز اعىلىپ, كەڭەس وداعىنىڭ ەگىنشىلىكپەن اينالىساتىن كوپتەگەن وڭىرلەرىنەن داقىلدى ءوسىرۋ مەن باپتاۋدىڭ ءادىس-تاسىلدەرىن سۇراعان حاتتار كەلىپ جاتتى. ولاردىڭ بىرقاتارى اقتوبە وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىندا ساقتاۋلى.
ديقان ءومىر ءسۇرىپ, ەڭبەك ەتكەن ويىل اۋدانىندا عانا سوعىستىڭ اياعىنا تامان تارى وسىرەتىن 23 زۆەنو جۇمىس ىستەدى. رەسپۋبليكا بويىنشا داقىلدىڭ جالپى ەگىنشىلىكتەگى ۇلەسى 1945 جىلى 50,3 پايىزدى قۇراۋى – قاتال جىلدارداعى نەگىزگى قورەكتىڭ قايدان كەلگەنىنەن حابار بەرگەندەي. ءبىر عانا اقتوبە وبلىسىندا 1947 جىلى وسى ىسپەن 700 زۆەنو اينالىستى. اش قۇرساقتى تويىندىرعان «كەسپە كوجە كۇن باتقانشا, بيداي كوجە ەل جاتقانشا, تارى كوجە تاڭ اتقانشا» دەگەن قاناتتى ءسوز سول ۋاقىتتىڭ اڭگىمەسى.
بۇگىندە شىعاناقتى ۇمىتتىق, تارىنى بىلە بەرمەيمىز, ەرەن ەڭبەگى ۇلگىسىمەن سوڭىنا جۇزدەگەن ءىزباسارلاردى ەرتىپ ەلدى قارق قىلعان شىعاناقتىڭ سول رەكوردى 1920 جىلى اشتىق باستالىپ, ءوزى كۇنكورىس ماقساتىمەن الىس قاراقالپاق ەلىنە كەتەردە مەكەن قىلعان ءۇيىنىڭ ىشىنەن ۇرا قازىپ, ەكى بولەك كەسپەك بوشكەگە سالۋمەن كومىپ كەتكەن نەبارى ءۇش پۇتتىق, شامامەن, ەلۋ كيلو تۇقىمدى 1937 جىلى قايتا ورالعاندا, قازىپ الىپ, سەپكەن تۇقىمنان باستالعان. سوندا سول تارى ون جەتى جىل بويى بۇزىلماي جاتقان.
تارى ەگىسى رەسپۋبليكادا سودان 1960 جىلدارى 1105 مىڭ گەكتارعا دەيىن جەتكىزىلگەن-ءدى. ومىرشەڭ قۇبىلىسقا سۇم زامان, قاتال ۋاقىت تا جەڭىلىپ يلىكتى دەدىك. ديحان ومىردەن وتكەننەن كەيىن ونىڭ ەسىمىن قۇرمەتتەۋدىڭ بىرقاتار شارالارى قولعا الىندى. سول 1944 جىلعى قاراشانىڭ 24-ءى كۇنى قازاق كسر حالىق كوميسسارلارى سوۆەتىنىڭ توراعاسى ن.وڭداسىنوۆ پەن قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ ءىس باسقارۋشىسى د.سىرتسوۆ «ايگىلى تارى ءوسىرۋشى – كولحوزشى شىعاناق بەرسيەۆتىڭ ەسىمىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ جانە ونىڭ جوعارى ءونىمدى ەگىن ءوسىرۋ ادىستەرىن ناسيحاتتاۋ تۋرالى» ۇكىمەتتىك №666 قاۋلىعا قول قويدى. التى باپتان تۇراتىن بۇل قاۋلىدا: «1. اقتوبە وبلىسىنىڭ «قۇرمان» كولحوزىندا «وسى جەردە شىعاناق بەرسيەۆ 1943 جىلى تارىدان گەكتارىنان 1232 پۇتتان الىپ, الەمدىك رەكورد جاسادى» دەگەن جازۋى بار پيراميدا ورناتىلسىن. (پيراميدا قازاق ساۋلەت ونەرىنىڭ كوشباسشىسى, 34 جاستاعى باسەنوۆتىڭ جوباسىمەن 1944 جىلى تار ۋاقىتتا باسقا مۇمكىندىكتىڭ جوقتىعىنان ويىل سەلوسىندا ءحىح عاسىردا سالىنعان تاريحي عيماراتىنىڭ قازان توڭكەرىسى تۇسىندا قيراتىلعان قىزىل كىرپىشتەرىنەن سالىندى. – ي.ا.). 2. كسرو حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنەن 1945-1946 جىلداردان باستاپ, اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتى ستۋدەنتتەرى ءۇشىن 3 ستيپەنديا تاعايىنداۋ سۇرالسىن. 3. قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنا ول تۋرالى پوۆەست جانە ءان جازىلسىن. (عابيدەن مۇستافين «شىعاناق» رومانىن 1946 جىلى جارىققا شىعاردى. ءان جازىلعان جوق. – ي.ا.). 4. سۋرەتشىلەر وداعىنا رەسپۋبليكا مۇراجايى مەن سۋرەت گالەرەياسى ءۇشىن بەرسيەۆ زۆەنوسى مەن بەرسيەۆتىڭ پورترەتىن سالۋ تاپسىرىلسىن (ورىندالماي قالدى. – ي.ا.). 5. كسرو حالىق كوميسسارلار سوۆەتىنەن ديحاننىڭ جۇمىس ءادىسى تۋرالى كينوفيلم شىعارۋ سۇرالسىن (جوق. – ي.ا.). 6. ديقان ەسىمىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ جونىندەگى ۇكىمەتتىك شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن مىنا قۇرامداعى كوميسسيا بەكىتىلسىن: رەسپۋبليكا حالىق كوميسسارلار كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى شنىرەەۆ (توراعا), قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتى اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى مەلنيك, ەگىنشىلىك جونىندەگى حالىق كوميسسارى داۋىلباەۆ, ۆاسحنيل قازاق فيليالىنىڭ توراعاسى مىڭباەۆ, اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى جۇماتوۆ» دەلىنگەن. ۇكىمەت, كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا, ەلدىڭ اتاقتى پەرزەنتى ەسىمىن لايىعىمەن ەستە قالدىرۋدىڭ شارالارىن تەك وسىلارمەن عانا شەكتەمەگەن سەكىلدى. باتىستا ەر-ازاماتتار قىرعىن سوعىستا شايقاسىپ, شىعىستا – ەلدەگى ەڭبەككە جارايتىن دەيتىندەي بالا-شاعا, قاريالار اۋرۋ-سىرقاۋلىققا قاراماستان كۇنى-ءتۇنى بەل جازباي جۇمىس ىستەگەن قاتال, قاسىرەتتى شاقتا دا بيلىك ءسويتىپ قادىرلى پەرزەنتىن قۇرمەتتەۋدىڭ امالىن ىزدەستىرگەن. الايدا سوعىس جاعدايىندا ويعا العاندارىن تۇگەل ورىنداۋ مۇمكىن بولمادى.
ەلۋىنشى جىلدارى ماسكەۋدە كسرو حالىق شارۋاشىلىعى جەتىستىكتەرىنىڭ كورمەسى اشىلىپ, ءار رەسپۋبليكا وزدەرى تۇرعىزعان عيماراتتا پاۆيلوندارىمەن ورنالاسقاندا, قازاقستاندىق عيماراتتىڭ كىرەبەرىسىنەن دۇنيەجۇزىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرلەرىنەن كەلىپ قىزىقتاۋشىلاردى, ۇيرەنۋشىلەردى, تاجىريبە الۋشىلاردى تۇتاس قازاق ەلىنىڭ ەڭبەك جانە ونەر سيمۆولىن بەينەلەيتىن شىعاناق پەن جامبىلدىڭ مونۋمەنت مۇسىندەرى قارسى الاتىن.
ەلگە ازىق-ت ۇلىك كەرەك بولعاندا عانا حرۋششەۆ 1963 جىلى ۋكرايناداعى كەڭەستە ەسىنە العان شىعاناق ەپتەپ توقتىق كىرگەسىن, سوۆەتتىك يدەولوگيانىڭ جاعدايى بەلگىلى, قايتا ۇمىتىلا بەردى. سودان كەيىن اتاقتى ديحان ەكىنشى رەت اراعا ون بەس جىل سالىپ, 1978 جىلى ەسكە تۇسكەن. شىنىنا كەلگەندە, ەسكە تۇسكەن ەمەس, ەسكە تۇسىرىلگەن ەدى. اتا-بابامىزعا ء«دان ەگىپ تەرلەپ», كۇنكورىستىڭ جولدارىن كورسەتكەن ديقاندى ءبىز ۇمىتقانمەن ۋكراينادا حالىقتىڭ ءالى جادىدان كەتپەگەن ەكەن. تارى ءوسىرۋشىنىڭ قادىرىن, ءسىرا, قىرقىنشى جىلداردان بەرى جادىدان شىعارماي جۇرسە كەرەك, «وسىنداي اتاقتى ادام بولىپ ەدى, ونىڭ كەيىنگى ءومىرى مەن ءىسى نە بولدى» دەگەن سۇراقپەن سول ەلدىڭ ءبىر تۇرعىنى «پراۆدا» گازەتىنە حات جازعان.
سول «پراۆدانىڭ» الگى حاتقا نازار اۋدارۋى, ءسىرا, تەگىن ەمەس, كوپ ۇزاماي حات ىزىمەن گازەت ءتىلشىسى ا.پلاتوشكين اقتوبەگە, ويىل وڭىرىنە, باياعى رەكورد بەرگەن قاراسۋدىڭ بويىنا جەتكەن. «پراۆدانىڭ» ءتىلشىسى, ارينە, نەگە كەلگەنىن بىلەتىن, نە كورگەنىن پايىمدايتىن مامان جۋرناليست, كەيىن رەسپۋبليكادا بەرسيەۆتىڭ دە, بەرسيەۆشىلدىكتىڭ دە ۇمىتىلىپ بارا جاتقانى تۋرالى كولەمدى ماتەريال جازدى. ەسكە ءتۇسىردى دەۋىم – وسى.
وسىعان بايلانىستى وبلىس كەمشىلىكتى تۇزەتۋگە شۇعىل كىرىسىپ, وڭىردە تارى ەگىسىنىڭ كولەمىن كەڭەيتتى. داقىلدى وسىرۋشىلەر اراسىندا سوتسياليستىك جارىس ۇيىمداستىرىلىپ, شىعاناق بەرسيەۆ اتىنداعى جۇلدە تاعايىندالدى. وزاتتار كەزەكسىز اۆتوكولىكتەر الىپ, ومىراۋلاردا وردەندەر مەن مەدالدار, بەلگىلەر ءتىزىلدى. «پراۆدا» ءسويتىپ بۇل ماسەلەنىڭ ماڭىزىن جالپىرەسپۋبليكالىق, جالپىمەملەكەتتىك دەڭگەيدە كوتەرگەنمەن, ول سوندا دا تەك وبلىستىڭ ورەسىنەن شىقپاي قالدى. دەگەنمەن, وبلىس باسشىلىعى اتاقتى تارى داقىلىن ءوسىرۋشى ەسىمىن ەستە قالدىرۋ جونىندەگى قىرقىنشى جىلدارداعى ۇكىمەتتىك, مەملەكەتتىك ءىرى شارالاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ ورىندالماي قالعاندىعىن ەسكەرىپ, وسى تۇستا وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ بيۋروسى مەن كەڭەستىك اتقارۋ كوميتەتى 1981 جىلى 14 شىلدەدە: «اقتوبە قالاسىندا شىعاناق بەرسيەۆكە ەسكەرتكىش ءمۇسىن ورناتۋ تۋرالى» №349 بىرىككەن قاۋلى شىعاردى. وسى قۇجاتقا سايكەس اقتوبە قالاسىندا 1946 جىلى شاعىن پاركتىڭ تاسالاۋ بۇرىشىندا جەرگىلىكتى اۋەسقوي ءمۇسىنشى كروشيننىڭ قولىنان شىققان كەسكىنسىز, ۇگىلگىش شويتاس بەتوننان ەسكەرتكىش ءمۇسىن تۇرعىزىلعان بۇل كۇندە ب ۇلىنۋدە, ەندى ونى جوندەۋ مەن قالپىنا كەلتىرۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگى ەسكەرىلىپ, وبلىس بيۋدجەتىنە كىرىستەردىڭ ەسەبىنەن اقتوبە قالاسىنا, ويىل اۋدانى ورتالىعىنا جانە تۋعان اۋىلىنا ءۇش بيۋست-ءمۇسىن ورناتىلسىن دەلىنگەن قاۋلى جاسالدى. سونىمەن بىرگە اگروتەحنيكتەر مەن مالشىلاردىڭ جۇرىن مەكتەبىنە, التىقاراسۋ قازاق ورتا مەكتەبىنە ديحان ەسىمىن بەرۋ مىندەتتەلگەن ەدى.
كەزىندە ءوڭىردىڭ ەكونوميكاسى مەن شارۋاسىن, مادەني-الەۋمەتتىك جاعدايىن كوتەرۋدە ەلەۋلى ەڭبەك سىڭىرگەن وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ۆاسيلي ليۆەنتسوۆ پەن اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ورازالى قوزىباەۆ قولعا العان وسى يگى ىقىلاس, كوپ ۇزاماي, ءبىرى زەينەتكەرلىككە جىبەرىلىپ, ەكىنشىسى ومىردەن وتكەننەن سوڭ اياقسىز قالدى.
وبلىستىڭ بۇدان كەيىنگى باسشىلىعى 1986 جىلدىڭ بەلگىلى دۇربەلەڭىنە سايكەس كەلىپ «قازاق ۇلتشىلدىعى» دەگەن جالامەن جابىرقاعان شاقتا ەلگە كەرتارتپا مەتروپوليالىق قىرىمەن قاراپ, قازاق اتاۋلىنىڭ قاندايىنان دا قارالىق ىزدەدى. مىنە, وسى كەزدە شىعاناق ءوزى تۋعان وڭىردە تاعى دا ون جىل بويى ۇمىتىلىپ, ءبىر دە ءبىر رەت ەسكە الىنعان جوق.
1997 جىلى ەل نارىقتىق رەفورمامەن اينالىسىپ جاتقان كۇردەلى شاقتا ەشقانداي قيىندىق, كەدەرگىلەرگە قاراماستان الىس گەرمانيادان ءبىر كەزدە ايگىلى بەرتولت برەحتىڭ «تارى» پوەماسىنا تاقىرىپ بولعان شىعاناق تۋرالى تولىق مالىمەت الۋ ماقساتىمەن جەر اسىپ, سۋ اسىپ, الىس شولەيتتە جاتقان ويىل وڭىرىنە نەمىس ادەبيەتى مەن تەاتر ونەرىنىڭ وكىلدەرى شتەفان مانيتەيفەل مەن يەنس مەەرلە كەلدى. سويتسە, بۇلاردى الەمدەگى قىرقىنشى جىلدارعا دەيىنگى ەكى اسا ءىرى وقيعا ەرەكشە تارتقان ەكەن. ءبىرى – اۆياتسيا ءالى دامىماي تۇرعاندا اتلانتيكا ارقىلى 1928 جىلى قونباي ۇشقان نەمىس ۇشقىشى كيول مەن يرلانديالىق فيتسيموريس, ەكىنشىسى قۇنارى جوق ايدالادا عىلىمسىز, ءبىلىمسىز, قيالدان اسىپ ءونىم العان شىعاناق تۋرالى پەسا جازۋ ماقسات بولعان. ول ۋاقىت باردى بارتەرمەن قۇرتىپ, قالعانىن بولىسە الماي, بىرەۋ تراكتوردىڭ دوڭعالاعىن, بىرەۋ موتورىن الا قاشىپ, ىعى-جىعى بولىپ جاتقان شاق. شىعاناق كەرەك بولسا نەمىستەرگە كەرەك شىعار, بىزگە قاجەتى شامالى دەدى مە, وبلىس باسشىلىعىنىڭ ەكەۋدىڭ قاسىنا اتقوسشىلىققا قوسقانى – وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى مەن اۋدارماشى ەكى جاس قىز. نەمىستەردىڭ بۇل ساپاردان نەندەي «قۇندى مالىمەت» العانىن, ارينە, وسىدان-اق ءتۇسىنۋ قيىن ەمەس شىعار دەيمىن. سودان سول ەكى نەمىستىڭ ماقساتتارى جۇزەگە اسىپ, ۇلى ديحاننىڭ جاسامپاز بەينەسى گەرمانيا ساحناسىنان كورىندى مە, ودان حابار جوق, مەنى تولعاندىراتىنى – ءبىز بۇل جاقتا ولاردى قاراسۋعا ۇيالماي اپارعاندا, ءبىر كەزدە قازاق ساۋلەت ونەرىنىڭ شەبەرى تولەۋ باسەنوۆتىڭ ويى مەن قولىنان شىعاناقتىڭ قۇرمەتىنە تۇرعىزىلعان, قاپتالىمەن اينالىپ كوتەرىلەتىن كۇمبەزدى ۇلگىدەگى پيراميدانىڭ ازىپ, ءبىر كەزدە رەكوردتىق ءونىم بەرگەن اتاقتى ءتورت گەكتارلىق ەگىستىكتىڭ ورنىن تاپاپ جاتقان مالدى باقىلاۋ ءۇشىن كىم بولسا سول كوتەرىلىپ قاراۋىلدايتىن بيىككە اينالعانىن, باياعىدا ۇراسىندا, ون التى جىل جاسىرىن ساقتالىپ, كەيىن الەمدى تاڭداندىرعان ءونىم بەرگەن تۇقىم ساقتالعان ءۇيدىڭ بۇگىندە شي باسقان قوڭىر تومپەشىك جۇرتىن كورگەندە ءبىز قازاقتار تۋرالى, ەل تۋرالى نەندەي تۇسىنىكتە, قانداي ۇعىمدا بولدى ەكەن دەپ نالۋعا تۋرا كەلەدى.
سونىمەن سوعىس الدىندا جانە سوعىس جىلدارىندا, ودان كەيىن دە شىعاناقتىڭ ۇلگىسىمەن تارى داقىلى بۇكىل كەڭەس وداعىنداعى ەگىنشىلىكتىڭ 54 پايىز ۇلەسىن قۇراپ, بۇگىنگە جەتكەن ۇرپاق كەشەگى اتا-بابالارىنىڭ, ارينە, ءبارى دەمەيمىن, بىراق كوپ جەردە ءتىرى قالىپ, وزدەرىن ومىرگە اكەلۋگە سەبەپكەر بولعان شىعاناقتىڭ كورسەتكىشتىك ەمەس, الەۋمەتتىك رەكوردىن ەسكەرتكىش رەتىندە توزدىرىپ, ءوز ءومىرىن ەستەلىك رەتىندە ۇمىتتىق.
شىعاناق وسى دەپ ەرتەرەكتە ورناتىلعان ەكى ەسكەرتكىش بيۋست-ءمۇسىننىڭ نە كۇيدە ەكەنى ايتىلدى. 1944 جىلى سالىنعان ەسكەرتكىش-پيراميدا يەن دالادا يەسىز قالعان مازار سەكىلدى. ول مازار ەمەس, بەيىت ەمەس, مادەني-ەسكەرتكىشتىك عيباداتحانا. قالىڭ شي اراسىندا جاتقان ءۇي ورنى تەك ايتەۋىر تومپەشىك ەمەس. بىراق مىنا جەر – تىم ەرەكشە تومپەشىك, الەمدىك رەكورد ءبىر كەزدە وسى ءۇيدىڭ كومبەسىنەن الىنعان تۇقىمىنان وسىرىلگەن. شىعاناقتىڭ «كەڭ سارايداي بوز ءۇيى» بولعان. ول سىرقاتقا ۇشىراپ, توسەك تارتىپ جاتىپ قالعاندا, ماسكەۋدىڭ بۇيرىعىمەن شىققان اەروۇشاق ۇشۋ, قونۋ الاڭى جوق وسى جەرگە زورلىقپەن قوندىرىلىپ, «بايلاۋلى» تۇرعان. باسقا باسقا, اۆتوماشينانى كورىپ قالۋدىڭ ءوزى ۇلكەن جاڭالىق ۋاقىتتا بۇل وقيعاعا كەزىگۋ اۋىل ادامدارىنا ەرتەگىنىڭ وزىمەن كەزىككەندەي اسەر قالدىرعان عوي.
2006 جىلى ۇلى ديحاننىڭ تۋعانىنا 125 جىل تويلانىپ ەدى, وسىعان بايلانىستى ەلدىڭ باس گازەتى «ەگەمەن قازاقستان» سودان ءبىر جىل بۇرىن سول ايتۋلى دانانى ەلدىڭ ەسىنە سالۋ ءۇشىن, 2005 جىلعى 24 تامىز كۇنگى سانىندا «شىعاناق – قازاق ەلىنىڭ ەڭبەك پاسپورتى» دەپ اتالعان كولەمدى ماتەريال جاريالاپ, وبلىستا ءبىرشاما ورلەۋ تۋدىردى, كەلەسى جىلى ول شارا رەتىندە ويىل اۋدانى ورتالىعى مەن رەكوردتىق ءونىم تۋعان جەر – ونشاقتى ءۇيلى قاراسۋ مەكەنىندە عانا اتاپ ءوتىلدى.
سول مەرەكەدە كىشكەنتاي قاراسۋ اۋىلىندا باستاۋىش مەكتەپ, اقتوبە قالاسىنان 20 شاقىرىم قاشىقتاعى اۋىل شارۋاشىلىعى كوللەدجىنە ەسىمى بەرىلەدى, كوللەدج الدىنا ەسكەرتكىش-ءمۇسىن ورناتىلادى دەلىندى. سودان باستاۋىش مەكتەپ پايدالانۋعا بەرىلدى, كوللەدجگە ەسىمىن بەرۋ شەشىمى بەكەر بولىپ شىقتى, بيۋست-ءمۇسىن جاسالدى, ول قازىر كوللەدج اعاشتارىنىڭ تاساسىندا تۇر.
وتكەن جىلى تاعى ءبىر بيۋست-ءمۇسىن قاشالىپ ەدى, وعان دا قالانىڭ كورنەكى جەرلەرىنەن ءجوندى ورىن تابىلماي, شاھاردىڭ ىلديعا تىرەلەتىن شىعىس جاعىنداعى نە كوشە ەمەس, نە الاڭ ەمەس ەلەۋسىز قۋىسىنا قويىلدى.
ۇلى ديقاننىڭ ەلىندەگى وعان دەگەن ەسكەرتكىشتىڭ جايى, ول ومىردەن وتكەن جەتپىس ءتورت جىلدان بەرى, مىنە وسىنداي كۇيدە.
يدوش اسقار
اقتوبە
