قوڭىر ماندوكيدىڭ تاريح پەن مادەنيەت سالاسىنداعى ەڭبەكتەرىن مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سوناۋ 1992 جىلدىڭ وزىندە ەرەكشە باعالاپ, وعان قازاق-ماجار قاتىناستارىنىڭ التىن كوپىرىن سالۋشى رەتىندە قۇرمەت بىلدىرگەن.
عالىم ماجارستاننىڭ ۇلى قىپشاق ايماعىنا قاراستى قارساق قالاسىندا تۋىپ وسكەن. اتاسى سول ءوڭىردى باسقارىپ, اكەسى مىڭعىرتىپ جىلقى ايداعان بايلاردىڭ ءبىرى بولعان. الايدا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان سوڭ كەڭەس وداعىنىڭ پارمەنىمەن قۋدالانىپ, بار مالىنان ايىرىلعان. جاسىنان زەرەك قوڭىر ەسەيە كەلە اۋىل اقساقالدارىنىڭ ءوزارا اڭگىمەدە تۇسىنىكسىز سوزدەردى قولداناتىنىن اڭعارىپ, سۇراستىرا وتىرىپ قىپشاق ءتىلى, اتاجۇرتى جايىنداعى اقيقاتتى ءبىلىپ الادى. سول ساتتەن قىپشاق دالاسىنا, ءتىلى مەن دىلىنە قىزىعۋشىلىعى ويانعان قارشاداي بالانىڭ ىزدەنىسى باستالادى. ءساتى تۋىپ, قىستاققا جاقىن قونىس تەپكەن كسرو اسكەري بولىمدەرىنىڭ بىرىنەن قازاق جاۋىنگەرىمەن تانىسىپ, ءوزىنىڭ ءتۇپ تامىرى قىپشاق – قازاق دالاسىنان باستاۋ العاندىعىن ۇعىنادى.
– قازاقستاندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قابىلدانعان «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ ءوزى اسا كورەگەندىلىك, بولاشاقتىڭ قامى ءۇشىن جاسالعان يگىلىكتى ءىس دەپ سانايمىن. وتكەننەن ساباق الىپ, وشكەنىن جاندىرۋ ۇلت بولاشاعىنا الاڭداۋشىلىق دەپ بىلەمىن. ەۋروپانىڭ ورتاسىندا ورتا عاسىردا ۇدەرە كوشكەن قىپشاق جۇرتى سەگىز عاسىردا تىلىنەن دە, دىلىنەن دە, دىنىنەن دە ايىرىلىپ تىندى. سول كومەسكى ءىزدى جاڭعىرتۋعا تالپىنعان قوڭىر قانداستارىنىڭ اراسىندا قازاق تاريحى مەن مادەنيەتىن تىنباستان دارىپتەدى, – دەيدى وڭايشا ماندوكي.
بۋداپەشت ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسكەن قوڭىر ماندوكي جوعارى ءبىلىم وشاعى قابىرعاسىندا ءجۇرىپ تۇركىتانۋ سالاسىنا دەن قويىپ, ەجەلگى ماديار تاريحىن زەردەلەي باستايدى. اراب فيلولوگياسى, موڭعولتانۋ مەن قىتاي ىلىمدەرىنە قاتىستى ايگىلى عالىمداردان ءدارىس الادى. اسىرەسە ەۋروپاداعى تۇركى حالىقتارىنا قاتىستى ەتنوگرافيالىق مالىمەتتەر جيناقتاپ, زەرتتەۋلەرىن تولىقتىرا تۇسەدى.
الپىسىنشى جىلداردىڭ اياعىنا تاياۋ الماتىعا ارنايى كەلىپ, سول ساتتەن باستاپ قازاق ەلىمەن بايلانىسى نىعايا باستاعان. «قىپشاق ءتىلى – قازاق ءتىلى» دەپ سۇحبات بەرۋى دە سول تەرەڭدىكتەگى تەبىرەنگەن ويلاردىڭ ساراسى بولسا كەرەك.
عالىم تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ تاريحىن زەرتتەي كەلە, وتىزدان اسا ءتىلدى ەركىن مەڭگەرگەن. عىلىمي-زەرتتەۋلەرى بۇگىندە تۇركى دۇنيەسى ءۇشىن مول مۇرالاردىڭ قاتارىنا قوسىلدى.
سەرىك ابدىبەك,
«ەگەمەن قازاقستان»
