ءار كۇنگى جۇمىسىن كورىك ءۇيدىڭ, ۇستالىقتىڭ ءپىرى ءداۋىت پايعامبارعا سىيىنىپ باستاۋ – ۇستا-زەرگەرلەردىڭ جاڭىلماس داعدىسى. شىنىندا دا كورىك تۇرعان ءۇيدىڭ قاسيەتتىلىگىن حالىق باعزىدان بىلگەن. بۇل وتتى قاستەرلەيتىن شاماندىقتىڭ عانا قالدىعى ەمەس. كورشى ورىس حالقىندا جىن قاعىپ, ەسى اۋىسىپ اۋىرعان ادامدى كورىك ۇيگە تۇنەتكىزىپ ەمدەيتىن ءداستۇر بار ەكەن. مۇنداي سالت, ياعني ۇستالىقتى ەرەكشە قادىرلەۋ, ونىڭ اتادان بالاعا ميراس بولار ەرەكشە ونەر ەكەنىنە سەنۋ بىزدە دە بار.
– اكەم راحيمنىڭ اعاسى نۇرتاي ۇستالىق قۇرعان ونەرلى ادام بولعان ەكەن, – دەيدى توكەڭ, – مۇمكىن بۇل كاسىپ بىزگە سول كىسىدەن كەلىپ دارىعان بولار...
توكەڭ وسى اڭگىمەسىن ءوز سوزىنە ءوزى سەنبەيتىندەي قالىپتا, ءبىرتۇرلى قىزىق ايتادى. ءداستۇرلى, ارقالى ءتىرى ۇستانى ءوزى كورىپ, تىكەلەي ءتالىم الماعاسىن با ەكەن؟! زەرگەرلىكتىڭ, مەتالمەن جۇمىس ىستەۋدىڭ الىپپەسىن سوناۋ الىس ۋكراينا جەرىندە ۇيرەنگەنى دە قىزىق. بىراق, جۇماتاي اقىن ايتپاقشى, «قاسوققا اكەلىپ بەرەدى بالىق پەن سۋىن, ىلە وزەنى قىتايدا باستالعانىمەن...». قۇداي بەرگەن قاسيەت پەن ونەرىن شەبەر ءبارىبىر ءوز جۇرتىنا تارتۋ ەتتى.
جاستايىنان قىلقالام ۇستاپ, سۋرەت سالۋعا قۇمار بولعان توكەڭ دە مەكتەپتەن سوڭ يزوستۋديادا وقىپ, بولاشاعىن كوركەمونەرگە ارناۋعا بەل بۋعان ەدى. بىراق الماتى كوركەمسۋرەت ۋچيليششەسىنىڭ قابىلداۋ ەمتيحانىن «بەسكە» تاپسىرعان مۇنى جانە ەكى جىگىتتى وقۋ ورنىنىڭ ديرەكتورى اقىراپ جۇبانوۆ شاقىرىپ الىپ: «1975 جىلى حالىقتىڭ ۇلتتىق قولونەرىن دامىتۋ جونىندە پارتيانىڭ قاۋلىسى شىقتى. قازاقستاندا مەتالدى كوركەمدەپ وڭدەۋدىڭ قىر-سىرىن ۇيرەتەتىن ءبىلىم وشاعى ازىرگە جوق. سوندىقتان سەندەردى باتىس ۋكراينانىڭ كوسوۆ قولونەر تەحنيكۋمىنا جىبەرمەكپىز. قارسى بولماڭدار, بالالار, بۇل ۇلتىمىز ءۇشىن كەرەك!».
شەت جەردە بەس جىل ءجۇرىپ وقىعاندا توكەڭ وسى ونەردىڭ الىپپەسىنە, شيكىزاتپەن جانە قۇرال-جابدىقپەن قالاي جۇمىس ىستەۋگە ماشىقتانعان شىعار. بىراق ۇستالىق, زەرگەرلىك اتتى ونەر الەمىنە اپارار جول ءوز حالقىنىڭ سان عاسىرلىق تاريحى, سالت-ءداستۇرى مەن شەجىرەسى ارقىلى وتەدى ەكەن. سونى سەزگەسىن حالىق اۋىز ادەبيەتىنە, ەسكى اڭگىمەلەرگە, باعزى تاريحقا اڭسارى اۋدى. جىر جاتتادى, ەرتەگى وقىدى. قارتتاردىڭ اۋزىن باقتى. كونەرگەن سوزدەردىڭ «شاڭىن» ءسۇرتتى. مىڭ جىل بۇرىنعى «ارىپتەسىنىڭ» قولىنان شىققان, ارحەولوگتار قازىپ العان بۇيىمنىڭ عاجايىبىنا تاڭداي قاقتى. ءتىپتى سولارمەن ىشتەي جارىسقا ءتۇستى مە ەكەن؟!
قازىر توكەڭ اسىل تاس, ءىنجۋ-مارجاننىڭ قازاقشا اتاۋىن كەز كەلگەن ءتىلشى, ادەبيەتشىدەن ارتىق بىلەدى. ال زەرگەرلىك بۇيىمداردىڭ ىشىندە, مىسالى, «قۇداعي جۇزىكتىڭ» قانداي جاعدايدا, كىمگە, قالاي سىيلاناتىنى دا بۇگىندە كوپ ادامعا بەيماعلۇم ەكەنى راس قوي.
– «قۇداعي جۇزىك» ەكى ساۋساققا كيىلەدى, بىراق «كوزى», ياعني بەتى بىرەۋ عانا. بۇل ەكى ءۇيدىڭ بالاسىنىڭ بىرىگىپ, ءبىر شاڭىراق كوتەرگەنىن تۇسپالداپ تا تۇر. ول ءتۇرلى اسىل تاسپەن, كوبىنە قىزىل اقىقپەن كومكەرىلەدى. ال وسى جۇزىكتى قىزدىڭ شەشەسى كەلىنىن ءوز بالاسىنداي كورىپ قادىرلەگەن, ەلگە سىيلى قۇداعايىنا, ەل اناسىنا سىيلايتىن بولعان. مۇنداي قۇداعايلار بىرەن-ساران بولسا دا قازىر دە بار ەكەن. مۇنى ماعان وسى جۇزىكتى جاساۋعا تاپسىرىس بەرگەن جانداردىڭ اڭگىمەسىنەن بايقادىم, – دەيدى توكەڭ.
– قازىر تەحنولوگيا ابدەن جەتىلدى. كومپيۋتەر بارىنە ارالاستى. «سولاقايدىڭ» بۇرگەنى تاعالاعانى قازىر ويىنشىق سەكىلدى. بۇگىندە ءبىر تال شاشتىڭ كولدەنەڭ قيماسىنا كۇردەلى تسيكلدى سۋرەت سالۋ تۇك ەمەس. بىراق باعزى زاماننىڭ شەبەرلەرى قالدىرعان ستيليزاتسيا ءالى كۇنگە تاڭداي قاقتىرادى. نە دەگەن ونەر, نەتكەن ەڭبەك! ولاردىڭ ناقىشى بولەك. ەگەر قازىرگى تەحنولوگيا, جەتىلگەن قۇرال-جابدىق ولاردىڭ قولىنا تيسە نە بولار ەدى؟! ساق-سارمات قورعاندارىنان ارحەولوگتار تاپقان بۇيىمدارداعى جان-جانۋار بەينەلەرىنە قارايمىن دا باسىمدى شايقايمىن...
جان-جانۋار دەمەكشى, ءتورت ت ۇلىك مال مەن حايۋانات بەينەسى ۇلى دالانى مەكەندەگەن بارلىق قولونەرشىنىڭ ورتاق تاقىرىبى بولىپتى. قازاق بالاسى ودان قالاي قالسىن؟! سارمانبەكوۆتىڭ قيالىنان تۋعان سوڭعى جۇمىستىڭ ءبىرى – «تۇياق» دەپ اتالادى.
تۇياق – مالدىڭ سيمۆولى. بىراق بۇل جىلقىنىڭ تۇياعى ەمەس. قامبار اتانىڭ قاتتى تۇياعى اگرەسسيانىڭ, باتىرلىقتىڭ, كۇشتىڭ بەلگىسى سيياق-
تى عوي. سوندىقتان بۇل بەيبىت, جايباراقات, باقۋاتتى ەلدىڭ بەلگىسىندەي اشا تۇياق. قوي مەن ەشكىنىڭ, ياكي زەڭگى بابانىڭ وكىلى. توكەڭنىڭ ارمانى – وسى تۇياق بەينەسى قالانىڭ كورنەكى جەرىنە ورناتىلسا. بىزگە قازاقى مەنتاليتەتتى كورسەتەتىن, ىمبالدىق-يشارالىق مانگە يە ەسكەرتكىشتەر جەتىسپەيدى...
– كوكتەمنىڭ كەرەمەت مەرەكەسى كەلىپ قالدى. ارۋلارعا ارنالعان تاپسىرىستاردان قولىڭىز تيمەي جاتقان بولار, تولەپبەرگەن اعا! – دەيمىن التىن-كۇمىستەن ءتۇيىن ءتۇيىپ, قامشى ءورىپ جۇرگەن زەرگەرگە.
– تاپسىرىس كەيدە كوپ, كەيدە جوق قوي. ءوز باسىم تازا شىعارماشىلىق ادامى بولعان سوڭ با, كەيدە ءبىر ءىستىڭ سوڭىنا ءتۇسىپ الىپ, «تاپسىرىس بولماسا ەكەن» دەپ تىلەپ جۇرەتىن كەزىم كوپ, دەيدى اعامىز اعىنان جارىلىپ.
ومىردە نە بولمايدى؟ ونەردى جالعاستىرۋشى تابىلماي, يەسىز قالعان كورىك ۇيلەر دە كوپ. بەلگىلى ۇستا دۇنيەدەن وتكەسىن دە ودان قالعان كورىك كەيدە كۇرىلدەپ دىبىس شىعارىپ, بالعانىڭ سوققىسى, ءتوستىڭ شىڭىلى ەستىلگەنى جايلى اڭىزدار ءجيى ايتىلادى عوي. بىراق ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز ونداي قاۋىپتەن اۋلاق. توكەڭ قازىر الپىستىڭ اسقارىندا. قاسىندا قاۋمالاپ شاكىرتتەرى ءجۇر. بىرنەشە جىلدان بەرى ءوزى باۋلىپ, زەرگەرلىكتىڭ قىر-سىرىن ۇيرەتىپ جۇرگەن شاكىرتتەرى قۋانىش زاينۋشەۆ پەن ءوز ۇلى سامات سارمانبەكوۆ جاقىندا قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى اتاندى. ەندەشە كورىك ءۇي يەسىز قالمايدى.
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
ورال
