– زۇلقيا اجە, ءسىز قازاق تەلەديدارىنىڭ تابالدىرىعىن العاش اتتاعانىڭىزدا قازاق ونەرىنىڭ قارا نارى شاكەن ايمانوۆ قابىلداپ, زاڭعار جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ باتاسىن بەرگەنىن بىلەمىز. وسى تۋرالى ءوز اۋزىڭىزدان ەستىسەك. جالپى قازاق تەلەۆيزياسىنا قالاي كەلدىڭىز؟
– مەنىڭ قازاق تەلەۆيزياسىنا كەلۋىمنىڭ ءوزى ءبىر ۇلكەن اڭگىمەگە جۇك بولارلىق وقيعا.1958 جىلى ەلىمىزگە ءبارىمىزدى ەرەكشە قۋانىشقا بولەگەن جاقسى حابار كەلدى. گازەتتەن, راديودان «ۇيلەرىڭىزدە تەلەديدار بولادى, جەر-جاھانداعى بارلىق جاڭالىقتاردى كورىپ, تىڭداي الاسىزدار, كينوفيلمدەر كورەسىزدەر, ادەبيەت پەن مادەنيەت جايلى مول ماعلۇماتقا قانىعاسىزدار» دەگەن حابارلار تاراتىلدى. باستاپقىدا مەن بۇل جاڭالىقتى اسا ەلەگەن جوقپىن. بىرەر كۇننەن كەيىن تەلەۆيدەنيەنىڭ اشىلۋىنا بايلانىستى ديكتور تاڭدايمىز, سوعان بايقاۋ جاريالانادى دەگەندى قۇلاعىم شالدى. ول كەزدە مەنىڭ ولەڭ جازىپ, از-كەم اۋدارمامەن اينالىساتىنىم بار ەدى. ۇيدە جاس بالالارىم بولدى. ارتىنان ويلانىپ وتىرىپ تەلەارنا بولعان سوڭ ول جەردە شىعارماشىلىق رەداكتسيا بولادى. ءوزىم بالالار تۋرالى ولەڭدەر جازام, بالالار باعدارلامالارىنىڭ بىرىنە حابار دايىندايتىن رەداكتور كەرەك شىعار, بالكىم, جۇمىسقا تۇرىپ جولداسىما قولعابىس بولارمىن دەپ سوندا باردىم. الايدا ديكتور بولام دەگەن وي تۇسىمە دە كىرگەن ەمەس. ول كەزدە جاسىم وتىزدىڭ ۇستىندە ەدى. بارسام, اۋلا تولى بايقاۋعا باعىن سىناۋعا كەلگەن مىڭعا تارتا قىز-كەلىنشەك. ءبارى ادەمى, ءبارى جاس. سول جەردىڭ ءتارتىبىن قاداعالاپ جۇرگەن جاس جىگىتتى شاقىرىپ, «قالقام, مەن وسىندا جۇمىسقا تۇرسام» دەپ ەدىم, «كىمگە جولىقسام بولادى» دەپ سۇرادىم. «وي اپاي, مىنا ديكتورلار بايقاۋى بىتپەي ەشكىمدى قابىلدامايدى, بارلىعى سونىڭ جۇمىستارىمەن ءجۇر» دەدى. مەن قاراپ تۇرىپ تەلەۆيدەنيەگە قىزىعىپ كەتتىم. سودان ءبىر بۇرىشتا تەلەديدار تۇر ەكەن. قاراما-قارسى تۇرساڭ ءوزىڭدى كورسەتەدى. مەن قالاي كورىنەدى ەكەنمىن دەپ تەلەديدار الدىنا تۇرا قالدىم. كەنەت ۇستىڭگى قاباتتاعى پۋلتتان ء«سىز كىم بولاسىز, فاميلياڭىز كىم؟» دەگەن ەر ادامنىڭ داۋسى ەستىلدى. مەن ەش ساسپاستان «اتىم زۇلقيا. تەگىم جۇماتوۆا» دەپ جاۋاپ قاتتىم. الگى كىسى «قايدا جۇمىس ىستەيسىز, نەمەن شۇعىلداناسىز دەپ؟» قايىرا سۇراق قويدى. مەن ءوزىمنىڭ اۋدارمامەن اينالىساتىنىمدى, كوڭىلدىڭ كەيبىر ساتتەرىندە ولەڭ جازاتىنىمدى, «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە جارىق كورگەن العاشقى ولەڭىمە باقىتجان بايقاداموۆ ءان جازعانىن, ونى جامال وماروۆا ورىندايتىنىن, سەگىز بالانىڭ اناسى ەكەنىمدى, جولداسىم اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىندا جۇمىس ىستەيتىنىن ايتتىم. «ەندەشە ءوز شىعارماشىلىعىڭىزدان ءبىر ولەڭ وقىپ بەرىڭىزشى» دەدى. مەن ىركىلمەستەن:
انام مەنىڭ بارعاندا ءبىر كىر جۋا,
بۇرقاپ جاتقان دولى ەرتىستىڭ سۋىنا.
مەن دە باردىم كوپكە دەيىن بىراق تا,
تۇسىنە الماي تۇردىم تولقىن شۋىنا,
دەپ باستالاتىن ولەڭىمدى وقي جونەلدىم.
كىمنىڭ ءسوزى ماقسات نە ول جىرداعى,
تۇسىنبەپ ەم جاس ەدىم ول جىلدارى.
اباي اتام پۋشكين بولىپ جىرلاعان,
تاتيانانىڭ ءانى ەكەن ول قىرداعى,
دەپ سوڭعى شۋماعىن وقىعانىمدا ساتىرلاعان شاپالاق ءۇنى ەستىلدى. ريزا بولعان ۇنمەن ء«سىزدىڭ ورىسشاڭىز قالاي؟» دەپ سۇرادى. مەن بولسام جاڭاعى ولەڭىمنىڭ ءوزىم اۋدارعان ورىسشا نۇسقاسىن جاتقا وقىپ بەردىم. كەنەت ءسال ۇنسىزدىك ورنادى دا, مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ وكىلدەرى باستاعان كوميسسيا مۇشەلەرى اقىلداسقان بولۋى كەرەك, ء«سىز ءبىراۋىزدان قابىلداندىڭىز» دەدى. ارتىنان بىلگەنىمدەي باعانادان بەرى مەنىمەن تىلدەسىپ تۇرعان اتاقتى شاكەن ايمانوۆ ەكەن. قاسىما كەلىپ ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. مىنە, ءدال وسىلايشا, قازاق تەلەديدارىنداعى تۇڭعىش ديكتور بولۋ باقىتى مەنىڭ ماڭدايىما بۇيىردى.
– بار ءومىرىڭىزدى تەلەۆيزيا سالاسىنا ارنادىڭىز. قازىرگىدەي تەحنيكا دامىماعان كەزدەگى جۇمىس بارىسى قالاي ەدى؟
– ءيا, ول كەزەڭدەرمەن قازىرگى كۇندى سالىستىرۋعا كەلمەيدى. ونداعى جاعداي مۇلدە باسقاشا-تۇعىن. ەفيردە ءبىزدى اۋىستىراتىن ادام بولعان جوق. بالالار باعدارلاماسىنان باستاپ جاڭالىقتار, تانىمدىق حابارلار دەيسىز بە, ءبارىن-ءبارىن نەللي ەكەۋمىز تاڭنان كەشكە دەيىن جۇرگىزە بەرەتىنبىز. ارىپتەسىم نەللي وماروۆا ورىس تىلىندە, مەن قازاق تىلىندە حابار جۇرگىزەم. قازىرگىدەي سۋفلەر دەگەن جوق. ءبارىن ءبىر پاراق قاعازعا جازىپ الىپ شىعامىز. جانە ءوزىمىزدى ەكراننان كورە دە المايمىز. بارلىق حابارلار تىكەلەي ەفيردە وتەتىن. جۇمىسىمىزعا اسقان جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىنبىز. قاپتاعان اقپارات ارنالارى, عالامتور جەلىلەرى اتىمەن بولعان جوق. سوندىقتان جۇرتتىڭ ءبارى ءار باعدارلامانى جىبەرمەي كورەتىن. اسا جوعارى تالعاممەن باقىلايتىن. سوزىمىزدەن كىشكەنتاي قاتە كەتسە سوگىس الىپ قالۋىمىز ابدەن مۇمكىن. سول قيىن كەزەڭدەردە ءجۇرىپ ىسىلدىق. تەلەۆيزيا ۇجىمدىق جۇمىس. ۇلكەن شىعارماشىلىق توپتىڭ ەڭبەگىن قاجەت ەتەدى. تەرەڭ ىزدەنىستەر جاسادىق, كوپ ەڭبەكتەندىك. مۇحتار اۋەزوۆ سياقتى زاڭعار تۇلعالاردان سۇحبات الۋ باقىتى بۇيىردى. ول كىسىمەن ديدارلاسقانىم ءالى ەسىمدە. حابار اياقتالعاننان كەيىن مۇحاڭ «اسىلكەش» دەپ مەنىڭ قولىمنان ءسۇيدى. اسىلىڭىزدى ءتۇسىندىم, كەش دەگەنىڭىزدى تۇسىنبەدىم دەپ مۇحاڭا قارادىم. ول كىسى بولسا جايدارى ۇنمەن: «اسىلكەش دەگەنىم, اسىل جان دەگەن ءسوز. سەندەر اسىل جانسىڭدار» دەپ ك ۇلىمسىرەي قارادى. ءبىزدىڭ قازاقشانى قايماقتاپ سويلەگەنىمىزگە, قازاقشا حابارلار اشىلعانىنا جازۋشىنىڭ قاتتى قۋانعانىن بايقادىم. ول كۇندەردىڭ بارلىعى مەنىڭ كوز الدىمدا ءالى كۇنگە دەيىن ءدال بۇگىنگىدەي جاڭعىرىپ تۇر.
– تەلەۆيزيادا جاساعان ەڭبەكتەرىڭىزدى حالىق قالاي باعالايتىن ەدى؟ بۇل سالانى ارنايى وقۋىن بىتىرمەي-اق مەڭگەرىپ كەتتىڭىز. كىمدەردەن ءتالىم الدىڭىز؟
– بىزگە ءبارىن ءومىردىڭ ءوزى ۇيرەتتى. اشارشىلىق جىلدارى اكە-شەشەم دۇنيەدەن ءوتىپ جاستايىمنان جەتىمدىكتى كوردىم. بار مەن جوقتىڭ, جاقسى مەن جاماننىڭ پارقىن ءبىر كىسىدەي ءبىلىپ ءوستىم. كوپ ارماندارىم جەلگە ۇشتى. بىراق مويىعان جوقپىن. تەحنيكۋمدا ءبىلىم الىپ, ينستيتۋت ءبىتىردىم. 1958 جىلى سول كەزدەگى مادەنيەت ءمينيسترى ءامىر قاناپيننىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن ماسكەۋدە وتكەن «قازاقستان ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ» ونكۇندىگىنە بارۋ ءساتى ءتۇستى. سول كەزدە ماسكەۋ تەلەۆيزياسىندا ون كۇننەن اسا جۇمىس ىستەدىم. سوندا ءجۇرىپ يۋري لەۆيتان, نينا كوندراتوۆا سياقتى وداققا بەلگىلى ديكتورلارمەن تاجىريبە الماستىم. ول كەزدەرى تەلەارنا ديكتورلارىن حالىق جاقسى تانيتىن. قوعامدىق ورىنداردا, جيىن-دۋمانداردا كورە قالسا ىلتيپاتپەن قارسى الىپ, ءتور ۇسىناتىن.
– قازىرگى قازاق تەلەۆيزياسى تۋرالى, ديكتورلار جايلى نە ايتاسىز؟ ءىزباسارلارىڭىزدىڭ جۇمىسىنا كوڭىلىڭىز تولا ما؟
– كەزىندە ءبىز ماسكەۋدىڭ تەلەارناسىنا بارعانىمىزدا تەلەۆيزيانىڭ تەحنيكالىق الەۋەتىن, اسەم ستۋديالاردى كورىپ, مىناۋ نە دەگەن جۇماق, شىركىن, ءبىز دە وسى جۇماققا جەتەمىز بە, جەتپەيمىز بە دەپ تاڭعالىپ كەلگەن ەدىك. بۇگىنگى قازاق تەلەۆيزياسى كەڭگە قانات جايىپ, تاڭىردەن تالەيىمىزگە بۇيىرعان تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ارقاسىندا ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتتى. ءوڭىمىز تۇگىلى تۇسىمىزگە كىرمەگەن تەحنيكالار بار. وقيمىن, ىزدەنەمىن دەگەن جانعا بارلىق جاعداي جاسالعان. جۋرناليستەر دايارلايتىن قانشاما وقۋ ورىندارى اشىلدى. ءبىلىمدى دە بىلىكتى ماماندار كوپ. جاسىم ۇلعايدى. كۇندەلىكتى تەلەديدار كورەم دەپ ايتا المايمىن. دەگەنمەن, وسى سالانىڭ مامانى بولعان سوڭ كەز كەلگەن جاڭالىققا ەلەڭدەپ, تەلەارنالاردان جاقسى حابارلار بەرىلىپ, باسىلىمداردا وتتى ماقالالار جارىق كورىپ جاتسا ءسۇيسىنىپ وتىرام. قازىرگى وتاندىق ارنالارداعى تەلەباعدارلامالاردى تىزگىندەپ جۇرگەن ديكتورلارعا كوڭىلىم تولادى. ولار تىڭ تالپىنىستارعا بارادى. ءسوز ساپتاۋلارى نىق, داۋىس مانەرلەرى ىرعاقتى, ەڭ باستىسى يدەيالارى ۇشقىر. دەگەنمەن, تەلەۆيزيا دەگەن تۇنىق ايدىن. حالىقتى, ءبۇتىن ءبىر ۇرپاقتى تاربيەلەيتىن ۇلى قۇرال. سوندىقتان ونى كىرلەتىپ الۋعا, ارزانداتىپ جىبەرۋگە بولمايدى. تەلەارنا باسشىلىعىندا جۇرگەن ازاماتتار وسىنى قاپەرىندە ۇستاسا دەيمىن.
– جاڭا ءوزىڭىز ايتقانداي, ومىردەن جاقسىنى دا جاماندى دا كوردىڭىز. قازاق تەلەۆيزياسىنىڭ قارلىعاشى اتانىپ, ەڭ قيىن كەزدەردە ەلگە ەلەۋلى ەڭبەك ەتتىڭىز. بۇگىندە, ۇرپاعىمىزدىڭ راحاتىن كورىپ, اجە اتانىپ وتىرسىز. قاراپ وتىرساق ءسوزىڭىز مىعىم, ءوزىڭىز دە ادەمىسىز. ادەمى قارتايۋىڭىزدىڭ سىرى نەدە؟
– ەڭ الدىمەن ادام بالاسىنىڭ جانى سۇلۋ بولۋى كەرەك. جاننىڭ سۇلۋلىعى دەگەن ىشكى تازالىق, جاقسى مىنەز. جان بالاسىن جاتىرقاماي, جان دۇنيەسىنە ۇڭىلسەڭ كەز كەلگەن پەندەنىڭ جاقسى قاسيەتى بولادى. ويى تازا ادامنىڭ ءوزى تازا. ءوزى تازا كىسىنىڭ ءسوزى تازا. ءاربىر ادام جايىندا جاقسى پىكىردە بولىپ, جاقسىلىقتى كورە ءبىلۋ كەرەك. ءوزى جاقسى جانعا جۇرت تا ءۇيىر كەلەدى. ادال ەڭبەك ەتىپ, ءوز ىسىڭە ادال بول. ادامدىقتان بيىك اتاق جوق. «قۇدايسىز قۋراي دا سىنبايدى» دەگەن ءسوز بار ەمەس پە. اركىمنىڭ ءوز جولى, ءوز تاعدىرى بار. ەڭ باستىسى, وسى قاعيدالاردى جادىنا بەرىك توقىعان جانعا ەش وكىنىش جوق. وسى جاسقا جەتكەنىم ەڭ الدىمەن اللانىڭ قالاۋى, ودان كەيىن كەشەگى مۇحاڭداردىڭ, ۇلكەن اتا-اجەلەرىمىزدىڭ بەرگەن اق باتاسىنىڭ شاراپاتى دەپ بىلەم. «باتالى جان ارىماس» دەگەن. ۇلكەندەردىڭ باتاسىن الىپ جۇرگەن جاقسى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت. امان بولىڭىز.
اڭگىمەلەسكەن
ارمان وكتيابر,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
