تاتۋ كورشىلىك پەن تۋىسقاندىق قاتىناستارداعى بەلسەندىلىك قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى رەسمي بايلانىستاردان دا ايقىن كورىنىپ وتىر. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بىلتىرعى قىركۇيەكتىڭ 16-17-ءسى كۇندەرى وزبەكستانعا جاساعان مەملەكەتتىك ساپارى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى جاڭا ساپاداعى بەلەسكە كوتەرگەنى تۋرالى كوپ ايتىلىپ, كوپ جازىلدى. 2018 جىلدىڭ قازاقستانداعى وزبەكستان جىلى بولاتىنى دا سول جولى ايتىلدى. ول تۋرالى ەلباسى ن.نازارباەۆ بىلاي دەگەن ەدى: ء«بىزدىڭ تىعىز مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستارىمىز دوستىق قارىم-قاتىناستارىمىزدىڭ ماڭىزدى فاكتورى بولىپ سانالادى. ءبىز 2018 جىلى قازاقستانداعى وزبەكستان جىلىن وتكىزۋگە ۋاعدالاستىق. كۇن تارتىبىندە وزبەكستانداعى قازاقستان جىلىن وتكىزۋ دە بار». وسىناۋ ايتۋلى شارا وسى جىلعى ناۋرىزدىڭ 15-ىندە سالتاناتتى تۇردە اشىلاتىن بولادى.
مەملەكەت باسشىلىعىنا شاۆكات ميرزيوەۆ كەلگەننەن كەيىن وزبەكستانعا ەڭ العاشقى مەملەكەتتىك ساپاردى قازاقستان باسشىسى جاسادى. «وسى جىلدى ەكى ەلدىڭ قارىم-قاتىناسىنداعى تاريحي جىل دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. مەملەكەتتەرىمىز اراسىندا ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسى بويىنشا ايتارلىقتاي ىلگەرىلەۋشىلىك بايقالۋدا» دەگەن ەدى ءوزىنىڭ سوزىندە ش.ميرزيەەۆ ن.نازارباەۆپەن كەزدەسۋ ءراسىمىن اشاردا. ايتسا ايتقانداي, ن.نازارباەۆ ساپارىنىڭ قارساڭىندا تاشكەنت شاھارىندا وتكىزىلگەن كورمەدە قازاقستاندىق 70 كومپانيا وزدەرىنىڭ ونىمدەرىن كورسەتتى. ەكىجاقتى ساۋدا اينالىمى تەك جارتى جىلدا عانا 35 پايىزعا دەيىن ارتتى. وسىنىڭ ءوزى وزبەك تاراپىنىڭ ءتۇرلى كەدەرگىلەردى الىپ تاستاپ, نارىقتىق اشىق ساۋدا ەرەجەلەرىنە بەت العاندىعىنىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزىلگەن تابىس ەدى. «Kazakh Invest» ۇك باسقارماسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى مەيىرجان مايكەنوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, وزبەكستان ۇكىمەتى سىرتتان كىرەتىن كوپتەگەن تاۋارلارعا سالىناتىن اكتسيزدىك سالىقتىڭ ستاۆكالارىن ءنول پايىزعا تۇسىرگەن. ماسەلەن ۇننىڭ اكتسيزى بۇرىن 11 پايىز بولسا قازىر 0-گە ءتۇسىپ, كۇنباعىس مايىنىكى 5 پايىزعا ازايعان.
وزبەكستان پرەزيدەنتىمەن كەزدەسۋدەگى سوزىندە ەلباسى: ء«سىز از ۋاقىت ىشىندە ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستى تابىستى دامىتۋعا زور ۇلەس قوستىڭىز. ەكىجاقتى كەزدەسۋلەردىڭ ارقاسىندا ءبىز كوپتەگەن تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى شەشە الدىق. ءبىزدىڭ ءتىلىمىز, مادەنيەتىمىز, ءدىنىمىز ورتاق. سوندىقتان بىزدە تىعىز ىنتىماقتاسۋدان باسقا جول جوق. ءوزارا ءىس-قيمىلىمىز ءتيىمدى بولۋ ءۇشىن ناقتى ىستەر اتقارىپ, ءبىر-ءبىرىمىزدى قولداۋىمىز قاجەت», دەگەن ەدى.
شىنىندا, اينالاسى ءبىر جىلدان ءسال عانا ارتىق ۋاقىتتا قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىنداعى قارىم-قاتىناستارى سەرپىندى دامۋ جولىنا ءتۇستى دەپ ايتۋعا بولادى. ماسەلەن الماتى مەن تاشكەنت اراسىندا اپتاسىنا ەكى رەت «تۇلپار-تالگو» جۇردەك پويىزى قاتىناي باستادى. ۇلتتىق اۋە تاسىمالداۋشىلارىمىز ەكى ەلدىڭ استانالارى اراسىندا قوسىمشا رەيستەر اشتى, الداعى ۋاقىتتا باسقا دا قالالارىمىز اراسىندا اۋە قاتىناسى ورنايدى. تۇراقتى اۆتوبۋس قاتىناسى بۇرىنعىدان ارتتى. ەكى ەلدىڭ پارلامەنتتەرى 2009 جىلى قول قويىلعان حالىقارالىق اۆتوموبيل قاتىناسى بويىنشا كەلىسىمگە ەنگىزىلگەن حاتتامانى راتيفيكاتسيالاپ, بۇرىنعى التى وتكىزۋ بەكەتىنە تاعى دا ەكى بەكەت قوسىلىپ, ەكى ەلدىڭ ءىرى قالالارى اراسىندا جاڭا اۆتوبۋس مارشرۋتتارى اشىلىپ, حالىقتىڭ بارىس-كەلىسى ارتىپ جاتىر.
ەكى ەلدىڭ مەملەكەت باسشىلارى 2020 جىلعا دەيىنگى مەرزىمدە ەكىجاقتى ساۋدا اينالىمىن 5 ملرد اقش دوللارى كولەمىنە دەيىن جەتكىزۋ جونىندە ەل ۇكىمەتتەرىنىڭ الدىنا مىندەت قويىپ, قولدانىلماي وتىرعان رەزەرۆتەردى ىسكە قوسۋ جونىندە تاپسىرمالار بەردى. ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ينۆەستيتسيالىق سەرىكتەستىك پەن ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ قاجەتتىگى ەسكەرىلىپ, ورتا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا 2-3 بىرلەسكەن ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبانى ىسكە اسىرۋعا ۋاعدالاستىق جاسالدى. گاز سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ەكىجاققا ءتيىمدى جولمەن دامىتۋ قاراستىرىلىپ, ەل ۇكىمەتتەرىنە جاڭا گاز جوبالارىن پىسىقتاۋ تاپسىرىلدى.
ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى شەشىمىن تولىق تاپپاي كەلە جاتقان ماسەلەنىڭ ءبىرى سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ ەدى. ساپار بارىسىندا مەملەكەت باسشىلارى بۇل ماسەلەنىڭ دە ەكى جاققا ءتيىمدى بولاتىن جولدارىن تالقىلاپ, كەلىسىم جاساعانى ايتىلدى. ماسەلەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ سوزىندە: «بۇل ماسەلە بۇكىل ورتالىق ازيا ءوڭىرىنىڭ ودان ءارى دامۋى ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزعا يە. ورتالىق ازيانىڭ شەكاراارالىق سۋ رەسۋرستارى وڭىردەگى بارلىق حالىقتاردىڭ ورتاق مۇراسى مەن يگىلىگى بولىپ تابىلاتىنىن اتاپ وتكەن ءجون», دەدى. ال ارال تەڭىزىنىڭ پروبلەماسىنا قاتىستى: «كەلەسى جىلى حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنا 25 جىل تولادى. قازىر ول ارال ماسەلەسى جونىندەگى بىردەن-ءبىر مەملەكەتارالىق تەتىك بولىپ تابىلادى. وسىعان وراي ءبىز قوردىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ قاجەتتىگى جونىندەگى ۇستانىمدارىمىز ورتاق ەكەنىن راستادىق. اتاپ ايتقاندا, ءبىز 2018 جىلى جوعارى دەڭگەيدە كەزدەسۋ وتكىزىپ, ارىپتەستەرىمىزبەن بىرگە بارشامىزعا ورتاق وسى ماسەلەنى شەشۋدىڭ ءوزارا ءتيىمدى جولدارىن تالقىلاۋعا نيەتتى ەكەنىمىزدى بىلدىردىك», دەدى ول.
جوعارى دەڭگەيدەگى كەلىسسوزدەر اياسىندا ەكىجاقتى 10 ماڭىزدى قۇجاتقا قول قويىلعان. قازىر سول قۇجاتتاردىڭ تالاپتارى ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. ولاردىڭ ورىندالۋى مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ نازارىندا بولىپ وتىر. تاراپتار تەلەفون ارقىلى سويلەسكەندە كەلىسىمدەردىڭ ورىندالۋىن قاداعالاپ وتىراتىندىعى ايتىلادى. ماسەلەن وتكەن جىلعى قاراشانىڭ سوڭىندا تەلەفون ارقىلى سويلەسكەندەرىندە پرەزيدەنتتەردىڭ ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرىن تالقىلاپ, كەلىسىمدەردىڭ ورىندالۋ بارىسى تۋرالى ايتقاندارىن اقوردانىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى حابارلادى.
قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى اسكەري سالاداعى ىنتىماقتاستىق جوسپارلارىنا وتكەن جىلدىڭ تامىز ايىندا قول قويىلعان. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ تاشكەنتكە جاساعان ساپارى بارىسىندا ول رەسمي كەلىسىممەن بەكىتىلدى. وسى كەلىسىمنىڭ نەگىزىندە قازاقستاندىق ميناعا قارسى قورعانىسى بار «ارلان» بروندى ترانسپورتەرلەرىنىڭ ءبىر پارتياسىن ساتۋ جوسپارلانعان. سونداي-اق بروندى كەۋدەشەلەر, وپتيكالىق كوزدەگىشتەرى بار قارۋلار, ارناۋلى اسكەري ماشينالار جانە ت.ب. وزبەكستان جاعىنا ساتىلادى. سونىمەن قاتار قازاقستان وزىندە شىعاتىن عارىشتىق جەرسەرىكتەرىن الۋدى دا ۇسىنعان.
ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتاردىڭ تاعى ءبىر پەرسپەكتيۆالى سالاسى – فارماتسەۆتيكا مەن ماشينا جاساۋ سالاسىنداعى ساۋدا اينالىمىن ارتتىرۋ. وسى ماقساتپەن قوسىمشا ەكى وكىلدىك اشۋعا كەلىسىم جاسالعان. وزبەكستان باسشىسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, وتكەن جىلدىڭ سەگىز ايىندا عانا وسى سالاداعى ءوسىم 35 پايىز بولىپ, 1,3 ملرد اقش دوللارى كولەمىنە جەتكەن. ء«بىز وسى سالاداعى تاۋار اينالىمىن الداعى ۋاقىتتا 5 ملرد اقش دوللارى كولەمىنە جەتكىزۋ مىندەتىن قويدىق» دەگەن ەدى ش.ميرزيوەۆ.
قازاقستاننىڭ وزبەكستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ەرىك وتەمباەۆ جاقىندا 2017 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەكىجاقتى تاۋار اينالىمىنىڭ 2 ملرد دوللاردان اسقانىن جاريالادى. دەمەك, 5 ملرد دوللاردىڭ دا اۋىلى الىس ەمەس دەگەن ءسوز.
مۇناي-گاز سەكتورىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ پەرسپەكتيۆاسى دا جوعارى. قازاقستان وزبەكستان نارىعىنا 1 ملن توننا شيكى مۇناي شىعارۋعا مىندەتتەمە العان. ول جەرگىلىكتى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىندا وڭدەلەتىن بولادى.
كەلىسىمدەردىڭ ىسكە اسىرىلىپ جاتقانىنا ءبىر مىسالدى اقپان ايىنىڭ اياعىندا وزبەكستاننىڭ ءاندىجان وبلىسىنا بارعان ساپارىندا قازاقستاننىڭ وزبەكستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ەرىك وتەمباەۆ ايتتى. ء«بىز قازىر اۆتوكومپونەنتتىك بازانى دامىتۋدىڭ ەكىنشى كەزەڭىنە شىقتىق. GM Motors Uzbekistan اۆتوزاۋىتىمەن ارىپتەستىكتى ءبىز ۇزاق مەرزىمدى جانە ستراتەگيالىق جوبا رەتىندە قاراستىرامىز» دەدى ول. قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستانمەن ارىپتەستىكتىڭ جاڭا كەزەڭىنىڭ ارقاسىندا وسى زاۋىت ونىمدەرىن قۇراستىرۋ جىلىنا 7 مىڭ داناعا دەيىن وسىرىلگەن ەكەن. سونداي-اق ەلشى باسقا باعىتتارداعى ىنتىماقتاستىقتاردىڭ جەدەل ىسكە اسىرىلىپ جاتقانىن جەتكىزدى. ماسەلەن سامارقاندتا Isuzu ماركالى اۆتوبۋستار شىعاراتىن زاۋىتتىڭ ونىمدەرىن الۋ دا قاراستىرىلعان. جاقىن بولاشاقتا وسى اۆتوبۋستى قازاقستاندا قۇراستىرۋ ماسەلەسى دە جوسپارلانۋدا ەكەن.
ارينە ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ ءالى دە پايدالانىلماي جاتقان رەزەرۆتەرى كوپ. ماسەلەن وزبەكستاندىق تاۋەلسىز ساراپشى باحتيار ەرگاشەۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ورتا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا ەكى مەملەكەت سىرتقى ساۋدا قۇرىلىمىن ءارتاراپتاندىرۋى كەرەك. «ول ءۇشىن, سىرتقى ساۋدا رەجىمىن جەتىلدىرگەن ءجون. ءوزارا ينۆەستيتسيالاردى ىنتالاندىرىپ, سالىق سالۋدى وڭالتۋ كەرەك», دەيدى ساراپشى. جوعارى دەڭگەيدەگى كەلىسىم بولعان سوڭ بۇل ماسەلەلەر دە شەشىلەتىن شىعار. ەڭ باستىسى, سەڭ قوزعالىپ, جۇمىس جۇرە باستادى عوي, ەندەشە, جەتىلدىرۋ ماسەلەسىن شەشۋ دە الىسقا كەتپەس. مىنە, ەكى تۋىسقان ەلدىڭ قازىرگى ەكونوميكالىق ارىپتەستىك قادامدارى وسىنداي.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
