«قاراوتكەل – الاشتىڭ ورتاسى»
تاياۋدا قاراعاندى وبلىسىنىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق قۇجاتتاما جونىندەگى مەملەكەتتىك ءارحيۆى استانانىڭ 20 جىلدىعىنا وراي «ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى جاڭا استانا» اتتى دوڭگەلەك ۇستەل ۇيىمداستىردى. باسقوسۋعا قاتىسقان تاريحشى عالىمدار الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحاننىڭ تاقىرىپپەن استاسىپ جاتقان ۇلى ارمانىن ەسكە الىستى. «قازاقتى اۆتونوميا قىلساق, قاراوتكەل – الاشتىڭ ورتاسى, سوندا ۋنيۆەرسيتەت سالىپ, قازاقتىڭ ۇل-قىزىن وقىتساق, «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋدى» شىعارعان, شوقان, اباي, احمەت, مىرجاقىپتى تاپقان قازاقتىڭ كىم ەكەنىن ەۋروپا سوندا بىلەر ەدى-اۋ», دەگەن ەكەن وتكەن عاسىردىڭ باسىندا قايران دا قايراتكەر تۇلعا.
شارا بارىسىندا قاراعاندى وبلىسىنىڭ ءوزىنىڭ جيىرماسىنشى بەلەسىن باعىندىرۋعا قادام جاساعان استانانىڭ اياعىنان قاز تۇرۋىنا قوماقتى ۇلەس قوسقانى اڭگىمەگە ارقاۋ بولدى. مىسالى, ءبىر عانا «يمستالكون» قاراعاندى مەتالل قۇراستىرۋ زاۋىتى» جشس-ءنىڭ ءوزى استاناداعى «سپورت سارايىنىڭ», «بايتەرەكتىڭ», استانا اۋەجايىنىڭ, جاڭا تەمىر جول ۆوكزالىنىڭ, «قازاق ەلى», «ماڭگىلىك ەل» مونۋمەنتتەرىنىڭ, حالىقارالىق ەكسپو-2017 كورمەسى نىسانىنىڭ جانە تاعى باسقا قۇرىلىس ورىندارىنىڭ مەتالل قۇراستىرماسىن جاساپ شىعارعان ەكەن. بۇل جونىندە دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسۋشى اتالعان فيرمانىڭ باس ينجەنەرى رينات نۇرعاليەۆ ايتىپ بەردى. استاناداعى ءزاۋلىم عيماراتتار مەن تۇرعىن ۇيلەر ىرگەتاستارىنىڭ تاباندى بەرىك تىرەۋىنە «كارگيز ي ك» جشس-ءنىڭ دە سىڭىرگەن ەڭبەگى زور. فيرما ديرەكتورى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ۆيكتور پوپوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلورداداعى 80-گە جۋىق ءىرى عيماراتتىڭ گەودەزيالىق جوسپارىن ازىرلەۋ وسى مەكەمەنىڭ ەنشىسىنە ءتيىپتى.
اڭگىمە بارىسىندا وسى پوپوۆ بولماسا, ايگىلى «حان شاتىر», ءتىپتى مينيسترلىكتەر ءۇيى عيماراتى تۇتاسىمەن باتپاققا باتىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن ەدى دەگەن دە اڭگىمەنى ەستىدىك. مىسالى, عالىم «حان شاتىر» سالىنباقشى جەردە ەسىلدىڭ جەراستى سۋلارى وتەتىنىن, ول جەرگە قادا قاققانمەن, كەيىن ونىڭ قاۋقارسىز بولاتىنىن عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەپ بەرگەن. سونىڭ ارقاسىندا عاجايىپ عيماراتتىڭ ءاۋ باستاعى ورنىنان 100 مەتر الىستاپ بارىپ بوي كوتەرگەنىن قازىر بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيدى دە...
«بايتەرەك» تۇرعان جەردە كارتوپ وسكەن
الەم تاريحىندا مەملەكەت استاناسىن جاڭادان تۇرعىزۋ مىسالدارى تىم از. ارينە, بۇل جەردىڭ بۇرىن دا قالا اتالعانىن جوققا شىعارمايمىز. دەسەك تە, بۇرىنعى تسەلينوگراد دۇنيەنىڭ كەز كەلگەن تۇكپىرىندە بار شاعىن عانا ەڭبەكقور قالا ەدى. قازىر سوعان سەنۋدىڭ ءوزى قيىن. بۇگىندە «بايتەرەك» تۇرعان جەردە ءبىر كەزدە كارتوپ الاڭى بولعان. 1960 جىلداردىڭ اياعىنداعى تسەلينوگرادتا ءزاۋلىم عيماراتتار بىلاي تۇرسىن, بەس قاباتتى ۇيلەردىڭ ءوزى ساناۋلى عانا ەدى. قالا نەگىزىنەن جەر ۇيلەردەن قۇرالدى. جەرگىلىكتى تۇرعىندار قوي-ەشكى, قاز-ۇيرەك ۇستادى. بايىرعى تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنشا, ول كەزدە ورتالىق تىڭ يگەرۋشىلەر داڭعىلىندا (قازىرگى رەسپۋبليكا داڭعىلى) تۇراتىنداردىڭ ءوزى مال ۇستاعان ەكەن.
استاناعا گەوگرافيالىق جاقىندىعى مەن ءوڭىردىڭ جوعارى يندۋستريالىق الەۋەتىنىڭ ارقاسىندا قاراعاندىلىقتار ەلوردانىڭ قۇرىلىسىنا بەلسەنە اتسالىستى. پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ جاڭا استاناعا كوشۋ تۋرالى مالىمدەمە جاساعاننان كەيىن كوپ ۇزاماي, «كاراگاندا گيز ي ك» جشس باس قالادان بولاشاق قۇرىلىس ورىندارىن سايلاي باستادى. زاماناۋي تەحنيكالار مەن جاڭا تەحنولوگيالاردى پايدالانا وتىرىپ توپىراق قاباتتارىن زەرتتەۋگە كىرىستى. استانانىڭ باس جوسپارى دا وسى نەگىزدە جاسالدى.
ول كەزدە قالا قۇرىلىسى ەسىلدىڭ تەك وڭ جاعالاۋىندا عانا جۇرگىزىلدى. ال سول جاعالاۋدا ساياجايلاردان باسقا ەشتەڭە بولعان جوق. ونىڭ ۇستىنە, ساز-باتپاق جەرلەر كوپ ەدى. سوندىقتان ماماندار قالانى الدىمەن قىزىل سۋدان قاۋىپسىزدەندىرۋدى ۇسىندى. بۇگىنگى استاناداعى ەڭ ءبىر كورىكتى جەرلەردىڭ باسىم بولىگى قاراعاندىلىق مامانداردىڭ الدىن الا زەرتتەۋلەرى مەن ۇسىنىستارىنىڭ ناتيجەسىندە دۇنيەگە كەلگەن. اتاپ ايتقاندا, ولار بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم سارايىنىڭ, «استانا تريۋمفى» جانە «بايتەرەك» تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىنىڭ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرىلىستارى ءۇشىن جان-جاقتى ينجەنەرلىك زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى.
قاراعاندىلىقتاردىڭ قولى تيگەن قۇرىلىستار
«قاراعاندىتۇرعىنۇيقۇرىلىس» ترەسى ەسىل جاعالاۋىنداعى قۇرىلىس جۇمىستارىنا استانا استانا بولعان العاشقى كۇندەردەن باستاپ-اق كىرىستى. ءبىزدىڭ قۇرىلىسشىلارىمىز الدىمەن بولاشاق استانانىڭ باسشىلارى ءۇشىن بۇرىنعى بالاباقشانى سەگىز پاتەرلى ءۇي ەتىپ قايتا جاڭعىرتتى. ودان كەيىن قالانىڭ 9-شى شاعىن اۋدانىندا قىزىل كىرپىشتەن زامان تالابىنا ساي كوپ قاباتتى ءۇي تۇرعىزدى. تەمىرتاۋلىق «زاۆودستروي» كاسىپورنىنىڭ قۇرىلىسشىلارى «مەملەكەت باسشىلارى» اللەياسىن جاساپ, 9-شى شاعىن اۋداندا بەس قاباتتى, 20 پاتەرلى ءۇي سالدى. ءبىزدىڭ كاسىپورىندارىمىز سونىمەن قاتار قازاقستاننىڭ سيمۆولىنا اينالعان «بايتەرەك», مۇز سارايى, «قازاق ەلى» ستەلاسى, وقۋشىلار سارايى ءتارىزدى بىرەگەي عيمراتتاردىڭ قۇرىلىستارىنا بەلسەنە اتسالىستى. قاراعاندىلىق جوبالاۋشىلار جالپى اۋماعى 200 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتاماسىن جاسادى. بۇعان قوسا قاراعاندىلىق 30 قۇرىلىس ۇيىمى تۇتاس تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىن, ونداعان مەكتەپتەر مەن بالاباقشالار, اۋرۋحانالار سالدى. جانە سولاردىڭ ءبارىنىڭ دە ساپاسى اسا جوعارى. وبلىستاعى قۇرىلىس يندۋسترياسىنىڭ كاسىپورىندارى تۇرعىن ۇيلەر مەن باسقا دا نىساندار تۇرعىزۋ ءۇشىن استاناعا مىڭداعان توننا تسەمەنت, پلاستماسسا جانە مەتالل قۇبىرلار, سانيتارلىق-تەحنيكالىق ونىمدەر, جىلۋ رادياتورلارىن, تەمىر-بەتون بۇيىمدار, باسقا دا قۇرىلىس ماتەريالدارىن جەتكىزىپ وتىردى.
قاراعاندىلىقتار مەملەكەت باسشىسىنىڭ رەزيندەنتسياسىن – ەڭسەسى بيىك اقوردانى تۇرعىزۋعا دا مول ۇلەس قوستى. ەلىمىزدىڭ تۇرلەنۋى مەن گۇلدەنۋىنە باستاۋ بولعان تالاي يگى شەشىمدەر وسىناۋ شاڭىراقتان شىعىپ جاتىر. ەلىمىزدىڭ الەمدىك قوعامداستىقتاعى ۇستانىمىن نىعايتىپ, دامۋدىڭ جاڭا ساتىسىنا باستاعان «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى دا اقوردادا جاسالدى.
مەرەيتويعا – تولىمدى تارتۋ
جەرلەستەرىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ءوز قولىمەن تۇسىرگەن ەسكيز بويىنشا جاساعان «وتان-انا» مونۋمەنتى بۇل كۇندە ەل ماقتانىشىنا اينالعان. ال ەلوردا تسيركىنىڭ الدىنداعى اسەم سۋبۇرقاقتى قاراعاندىلىقتار استانانىڭ ون جىلدىق مەرەيتويىنا تارتۋ ەتكەن بولاتىن. 60 مەترلىك, ءتورت دەڭگەيلى سۋبۇرقاقتىڭ اينالاسىنا تسيرك ونەرىنىڭ ءار جانرىنان ەكى مەترلىك ون ءمۇسىن, ال ورتاسىنا ەكۆيليبريست بالانىڭ التى مەترلىك ءمۇسىنى ورناتىلعان. بۇل كەشەننىڭ قۇرامىندا, سونىمەن قاتار كىرەبەرىس قاقپا, قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعى قاراعاندى بولىمشەسىنىڭ كوركەمونەر-ءوندىرىس كومبيناتىندا قولادان قۇيىلعان قازاق حالىق ەرتەگىلەرىنىڭ كەيىپكەرلەرى اللەياسى, جۇزشاقتى گەيزەر بار. جوبانىڭ اۋقىمى دا, كوركەمدىك شەشىمى دە كورگەن جاندى ەرىكسىز سۇيسىندىرەدى.
قاراعاندىلىقتاردىڭ استاناعا تارتۋلارى مۇنىمەن تۇگەسىلمەيدى. استانانىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى تۇجىرىمداماسىنىڭ شەڭبەرىندە وبلىس ەلوردانى اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. جاڭا استاناعا بىلىكتى ماماندار قاجەت. مىڭداعان قاراعاندىلىقتار استاناعا قونىس اۋدارىپ, بارلىق سالالاردا جەمىستى ەڭبەك ەتۋدە. ولار باس قالامىزدى دامىتۋعا ۇلەس قوسىپ ءجۇر.
استانانىڭ 20 جىلدىق تويىنا دەگەن قاراعاندى وبلىسىنىڭ تارتۋى دا تولىمدى بولماق. كەندى ولكە قۇرىلىسشىلارىنىڭ قولىمەن ەلوردانىڭ تورىندە «قازاق ەلىنە مىڭ العىس» اتتى مونۋمەنت بوي كوتەرمەك. وعان قوسا سول ماڭداعى اۋماق اباتتاندىرىلادى. بۇل اۋقىمدى جوبانىڭ بار جۇمىسى 2018 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنە دەيىن اياقتالۋى ءتيىس دەپ جوسپارلانعان.
ەلباسى ەڭبەك جولى مەن ساياسي قىزمەتىن باستاعان قاراعاندى ءوڭىرىنىڭ حالقى ءوز مارتەبەسى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن جاقسى تۇسىنەدى جانە ءاردايىم سەنىمدى اقتاپ, ابىروي بيىگىنەن كورىنۋگە ءازىر!
قايرات ءابىلدا,
«ەگەمەن قازاقستان»
قاراعاندى
