جامبىل وبلىسى اقىن اتىندا بولعاندىقتان, ءبىرىنشى كەزەكتە بۇل جەردە رۋحاني يگىلىكتىڭ, مادەني بولمىستىڭ سالتانات قۇرۋ كەرەك ەكەنى حاق. دەگەنمەن تۇتاس ءوڭىردى ايتپاعاندا, تاراز قالاسىنىڭ وزىندە جامبىل جاباەۆقا قاتىستى رۋحاني دۇنيە قات بولاتىن. اقىن اتىنداعى مەكتەپتە كابينەت بار, كىتاپحانالاردا ارنايى بۇرىشتار بار. ايتەۋىر حالىق تولە بي كوشەسىنىڭ بويىنداعى اقىن ەسكەرتكىشىنە گۇل شوقتارىن قويىپ, جىل سايىن اقپان ايىنىڭ سوڭىندا بابا رۋحىنا تاعزىم ەتىپ كەلەدى. جاس اقىندار ولەڭ وقىپ, ونەرپازدار ءان سالادى.
ەندى تاريحي تۇلعا اتىن يەلەنگەن وبلىسقا زيالى قاۋىم باس قوساتىن, پىكىر بولىسەتىن, جاستار ءوزارا شىعارماشىلىقتارىن تالقىلاپ, ءبىر-بىرىنە باعىت بەرەتىن ورتالىق كەرەك ەدى. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ شيرەك عاسىرلىق مەرەيتويىنا وراي تاراز قالاسىنان جامبىل اتىنداعى «رۋحانيات» ورتالىعى دا اشىلدى. بۇل جەردە بۇگىندە اۋليەاتا وڭىرىنەن شىققان تانىمال تۇلعالاردىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان كابينەتتەر مەن كىتاپحانا جۇمىس ىستەيدى. جامبىل جاباەۆتىڭ مۇراسىنا ارنالعان ارنايى بۇرىش تا ۇيىمداستىرىلعان. ءوڭىر تاريحىمەن, مادەنيەتى, ادەبيەتىمەن تانىسۋعا دا مۇمكىندىك جەتەدى. ءتىپتى كەڭەسە وتىرىپ كەلەلى اڭگىمە تيەگىن اعىتۋعا قولايلى ءماجىلىس زالى دا بار. جامبىل اتىنداعى ورتالىققا وبلىسقا ءىسساپارى كەزىندە ەلىمىزگە ەلەۋلى ءبىراز قايراتكەرلەر كەلىپ, تىنىس-تىرشىلىگىمەن دە تانىسقان.
بۇگىندە سول ورتالىق جامبىل وبلىستىق مادەنيەت, ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنا قاراستى وبلىستىق حالىق شىعارماشىلىعى ورتالىعىنىڭ ءبىر ءبولىمى رەتىندە جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ءوز الدىنا مەكەمە ەمەس. بىراق ءوزىنىڭ ەكى قاباتتى جاپ-جاقسى عيماراتى بار. سىرت كوزگە سۇيسىنەتىندەي-اق ەتىپ جاسالعان ورتالىق ەندى ءوڭىردىڭ تاريحىنا, مادەنيەتى مەن ادەبيەتىنە قاتىستى دەرەكتەردى جيناستىرىپ, كىتاپ ەتىپ شىعارۋ, ونى حالىققا ناسيحاتتاۋ جولىندا جۇمىس جاساسا دۇرىس-اق بولار ەدى. بۇگىندە ورتالىقتىڭ حالىق شىعارماشىلىعى ورتالىعىنا قارايتىن ءۇش-ءتورت قىزمەتكەرى سوندا وتىرادى. بىراق ايلىقتى حالىق شىعارماشىلىعى ورتالىعىنان الادى.
بولەك عيماراتى بولا تۇرا, ءبىر ورتالىق ەكىنشى ءبىر ورتالىقتىڭ ءبولىمى ەسەبىندە بولۋى ورىنسىز سياقتى. ەندەشە جامبىل اتىنداعى «رۋحانيات» ورتالىعىنىڭ ءوز الدىنا دەربەس مەكەمە بولاتىن كەزى كەلگەندەي. وبلىستىق مادەنيەت, ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنا قاراستى مەكەمە رەتىندە دەربەستىك السا, وعان قاراجات پەن قوسىمشا جۇمىس ورىندارى بولىنسە, جاراسىپ-اق كەتەر ەدى. ماسەلەن, قىزىلوردا وبلىسىندا ءوڭىردىڭ رۋحاني جاۋھارلارىن قامتىعان «سىرداريا كىتاپحاناسى», شىعىس قازاقستان وبلىسىندا «التاي-ەرتىس» كىتاپحاناسى» سەريالارىمەن جۇزدەگەن توم كىتاپتار جارىق كوردى. سول سياقتى مۇنداي جوبالار كورشى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا دا جۇزەگە استى. قازاقتىڭ قاي قيىرى دا ەسكىلىكتى اڭىز-اڭگىمەلەرگە, شەجىرەگە, ناقىل سوزدەرگە باي. ءارى سول وڭىرلەردەن تۇلەپ ۇشقان تۇعىرلى تۇلعالار قازاق رۋحانياتىنىڭ قالىپتاسۋىنا, العا وزۋىنا ەڭبەك تە سىڭىرگەن. ەندى اۋليەاتا ءوڭىرىنىڭ باي قازىناسىن جيناستىرىپ, وقىرماندارعا جەتكىزۋ مىندەتى تۇر. وسىنداي جۇمىستاردى اتالعان ورتالىق اتقاراتىن بولسا, ول جەرگە عالىمدار مەن اقىن-جازۋشىلار توپتاسىپ پىكىرلەرىن ايتىپ, كوزقاراستارىن بىلدىرسە, ول دا جاقسى بولار ەدى. جالپى, بۇل جەردە جامبىل اتىنداعى «رۋحانييات» ورتالىعى ولكەمىزدىڭ نەگىزگى رۋحاني تەمىرقازىعى بولا الۋى كەرەك.
ورال قالاسىندا قادىر مىرزا ءالى اتىنداعى ورتالىق جۇمىس ىستەيدى. سول سەكىلدى تاراز قالاسىنداعى جامبىل اتىنداعى «رۋحانيات» ورتالىعى دا ج.جاباەۆ مۇرالارىنان بولەك, بۇگىندە ۇمىتىلىپ بارا جاتقان تالانت يەلەرىن ەسكە سالاتىن, ولاردىڭ رۋحىن حالىقپەن قايتا قاۋىشتىراتىن كەشتەردى, سۇحباتتاردى ۇيىمداستىرىپ تۇرسا, ولاردى كوپشىلىككە ناسيحاتتاسا قانداي جاقسى. بۇگىندە ورتالىقتىڭ قىزمەتكەرلەرى حالىق اراسىنان توتە, اراب جازۋلارىمەن جازىلعان تالاي دۇنيەلەردى جيناۋ ۇستىندە. ونىڭ ىشىندە ساۋىتبەك اقىننىڭ, قىلىشباي شەشەننىڭ ءالى حالىققا جەتپەگەن مۇرالارى دا بار ەكەن. ۇلت تاريحىندا ايرىقشا كوزقاراسقا يە قازاق حاندىعىنىڭ شۋ ولكەسىندە قۇرىلعانى بەلگىلى. سول داۋىردە جىراۋلار پوەزياسىنىڭ دا قازاق توپىراعىندا كەڭ قانات جايعانىن بىلەمىز. بالكىم, كەلەشەكتە دە حالىق اراسىنان ەسكى ايتىستار, بالكىم جەر-سۋ اتتارىنا قاتىستى تىڭ دەرەكتەر تابىلىپ قالۋى بەك مۇمكىن. اسىرەسە ورتالىقتىڭ ءوزىنىڭ اتى ايتىپ تۇرعانىنداي, رۋحاني دۇنيەمىزدى بايىتۋعا بەلسەنە ارالاساتىن مەكەمە بولسا ءتىپتى عاجاپ. ەلباسى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا دا ۇلتتىڭ رۋحاني دۇنيەسىن كەمەلدەندىرۋدى, جالپى رۋحاني جاڭعىرۋ ارقىلى تاريح پەن ادەبيەتتى تانۋدى كورسەتتى. ەندى ەلباسى ماقالاسىنان تۋىندايتىن مىندەتتەرى جۇزەگە اسىرۋدا جامبىل اتىنداعى «رۋحانيات» ورتالىعى دەربەس مەكەمە رەتىندە جۇمىس اتقارسا, اۋليەاتانىڭ رۋحىن كوتەرىپ, اتىن اسقاقتاتپاي ما؟!
تاراز قالاسىندا الەكساندر پۋشكيننىڭ, سەرگەي ەسەنيننىڭ ەسكەرتكىشتەرى بار. ەكەۋى دە سول «رۋحانيات» ءۇيىنىڭ ماڭايىندا. ال سول ورتالىقتىڭ ءدال الدىندا شاعىن گۇلزار بار. سونى كەلەشەكتە «اقىندار اللەياسى» اتاپ, اسىرەسە جاس اقىندار جينالىپ, ولەڭ وقيتىن, پىكىر الماساتىن جەرگە اينالدىرساق تا ۇتىلمايتىن ەدىك. سەبەبى اقىن اتىنداعى وبلىستان رۋحانيياتتىڭ جارقىن لەبى ەسىپ تۇرسا, بۇل ءبارىمىزدىڭ دە ورتاق يگىلىگىمىز بولار ەدى دەپ ويلايمىن.
حاميت ەسامان,
«ەگەمەن قازاقستان»
جامبىل وبلىسى
