شاعىن بيزنەس كەي ەلدەردە ءىجو-ءنىڭ 50-60 پايىزىنا دەيىنگى ۇلەسىن يەلەنەتىنىن ەسكەرسەك, بىزگە دە ولاردىڭ تاجىريبەسىن ۇيرەنۋ ارتىق بولمايتىنى انىق. ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «پرەزيدەنتتىڭ بەس الەۋمەتتىك باستاماسىندا» ءتورتىنشى مىندەت رەتىندە «شاعىن نەسيە بەرۋدى كوبەيتۋ» كورسەتىلگەنى قازاقستاندا كاسىپكەرلىكتى قولداۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ وتىرعانىن اڭعارتادى. جەڭىلدەتىلگەن نەسيە كولەمىنىڭ ۇلعايتىلۋى ءوزىن ءوزى ەڭبەكپەن قامتىعانداردىڭ, كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋعا ق ۇلىقتىلاردىڭ اراسىندا جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا ىقپال ەتەتىنى انىق. جالپى جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ جەكە كاسىپكەرلىكتى وركەندەتۋگە ىقپال ەتەتىن ەڭ ءتيىمدى تەتىكتەردىڭ ءبىرى سانالادى. ول بۇعان دەيىن دە بەرىلىپ كەلدى, ارينە. الايدا وتكەن جىلى جالپى كولەمى 32 ميلليارد تەڭگە بولاتىن 7 مىڭنان استام شاعىن نەسيە ۇسىنىلعانى, سوعان قاراماستان ودان بولەك 5 مىڭنان استام ادام ءوز ىستەرىن باستاۋعا قاجەتتى نەسيەگە قول جەتكىزە الماعانى نازارعا الىنىپ وتىر. وسىنى ەسكەرگەندىكتەن دە ەلباسى ن.نازارباەۆ 2018 جىلى قوسىمشا 20 ميلليارد تەڭگە ءبولىپ, شاعىن نەسيەلەردىڭ جالپى سوماسىن 62 ميلليارد تەڭگەگە جەتكىزۋدى تاپسىرامىن. ناتيجەسىندە شاعىن نەسيە الاتىنداردىڭ سانى 2017 جىلمەن سالىستىرعاندا 2 ەسەگە ارتىپ, 14 مىڭ ادامعا جەتەتىن بولادى. بۇل جۇمىستى ودان كەيىنگى جىلداردا دا بەلسەندى جالعاستىرۋ كەرەك. باستاما مىڭداعان ادامعا ءوز ءىسىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرەتىندىگىمەن ماڭىزدى, دەپ قاداپ ايتتى.
جالپى, جىل ساناپ ءىجو-دەگى ۇلەسىنىڭ ءوسىپ كەلە جاتقانىنا, ەلىمىزدەگى كاسىپكەرلىك نىساندارىنىڭ قاتارى ەسەلەپ ارتقانىنا قاراساق, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ اسا ماڭىزدى سەكتورىنا اينالۋعا بەت بۇردى دەۋگە بولادى. اسىرەسە سوڭعى بىرنەشە جىلدىڭ بەدەرىندە ول ايقىن بايقالدى. 2014-2016 جىلدارى ءىجو-دەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ۇلەسى 17-18 پايىزعا دەيىن ارتسا, وتكەن جىلى 27 پايىزعا جەتىپتى. 2012 جىلعى 6,1 پايىزبەن سالىستىرساق, بۇل اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا تۇراتىن كورسەتكىش. ونىڭ ۇستىنە, ءىرى بيزنەستىڭ تابىسىمەن سالىستىرعاندا شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ۇلەسىندەگى تابىستىڭ ءوسىم قارقىنى ايتارلىقتاي جوعارى. 2016 جىلى شاعىن بيزنەس نىساندارىنىڭ تابىس كولەمى 6,6 تريلليون تەڭگەنى قۇراپ, ءوسىم قارقىنى 43 پايىزعا جەتكەنى وسىنى كورسەتەدى.
ءسوز باسىندا دامىعان ەلدەردەگى شاعىن بيزنەستىڭ ءرولى تۋرالى ايتىپ وتكەن ەدىك. سوعان اينالىپ سوعىپ, بىرقاتار مىسالداردى تىلگە تيەك ەتىپ كورەيىك. الەمنىڭ ءبىرىنشى ەكونوميكاسىنىڭ تاعىن ەشكىمگە بەرمەي كەلە جاتقان اقش-تا جەكە سەكتورداعى حالىقتىڭ 50 پايىزدان استامى شاعىن كاسىپكەرلىك سالاسىندا ەڭبەك ەتەدى ەكەن. كىشىگىرىم بيزنەس نىسانداردىڭ جالپى سانى 7 ميلليوننان اسىپ جىعىلادى. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگىندە شامامەن 20 شاقتى ادام جۇمىس ىستەيدى. كاپيتاليستىك قوعامنىڭ قاعيدالارىن جاقسى بىلەتىن, ول قاعيدالاردىڭ كوپشىلىگىن ءوزى قالىپتاستىرعان مەملەكەت وتكەن عاسىردىڭ باسىنان باستاپ شاعىن بيزنەسكە ەرەكشە قولداۋ كورسەتەدى, ءتيىستى زاڭنامالار دا ابدەن جەتىلدىرىلگەن. ماسەلەن ء«بىرىنشى جىل بونۋسى» دەپ اتالاتىن, كاسىپكەرلىكتى ەندى باستاۋشىلاردى ءبىر جىل بويى سالىقتىڭ تەڭ جارتىسىنان بوساتاتىن جەڭىلدىك باسقا ەلدەرگە دە ۇلگى بولىپتى.
گەرمانيا ءىى جاھاندىق سوعىستان كەيىن كۇيرەگەن ەكونوميكاسىنىڭ 1950-60 جىلدارى كۇرت گۇلدەنىپ سالا بەرگەنى ءۇشىن شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە قارىزدار دەگەن كوزقاراس بار. ەلدەگى جۇمىس كۇشىنىڭ جارتىسىنان استامى وسى سەكتورعا جۇمىلدىرىلعان. وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارى وتباسىنىڭ ون شاقتى مۇشەسى بىرىگىپ جۇرگىزەتىن كاسىپورىندارعا مەملەكەت قارجىلاي ءھام زاڭنامالىق قولداۋدى اياماي كورسەتە باستاعان. سونىڭ ارقاسىندا قازىر ەلدە 1 ميلليونعا تارتا شاعىن وتباسىلىق كاسىپورىن بار, گەرمانيا ەۋروپا ەكونوميكاسىنىڭ لوكوموتيۆى رەتىندە مويىندالدى. بۇل ەلدە 5-8 پايىزدىق ستاۆكامەن نەسيە ۇسىنىلىپ, ونى تولەۋگە 15 جىلعا دەيىن مۇرسات بەرىلەدى. الەۋمەتتىك سالاعا قاتىستى بيزنەسكە بۇدان باسقا دا ەرەكشە جەڭىلدىكتەر كورسەتىلەدى ەكەن.
فرانتسيادا بيزنەستى جاڭادان باستاعاندار العاشقى ەكى جىلدا كوپتەگەن سالىق تۇرلەرىنەن بوساتىلادى. ال ەلدىڭ ەكونوميكاسى قالىڭقى بولىگىندە بيزنەس باستاعاندار ءۇشىن تاعى قوسىمشا جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلعان. جالپى, مۇنداي مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى. ايتپاعىمىز, باسەكەلەستىككە قابىلەتتى ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋدى كوزدەيتىن قازاقستان دا الداعى ۋاقىتتا اتالعان شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا نيەتتى. ەلباسى ۇندەۋىندە ايتىلعان ءتورتىنشى باستاما مەجەلەنگەن مىندەتتى جۇزەگە اسىرۋدا ماڭىزدى تەتىك بولاتىنى ءسوزسىز.
ارنۇر اسقار,
«ەگەمەن قازاقستان»
