زەينەلعابيدەن ءال-جاۋاري ۋفا قالاسىنداعى «عاليا» جوعارى ءدىني وقۋ ورنىندا ءبىلىم الادى. سول كەزەڭدە رەسەيدە بۇل مەدرەسە مۇسىلماندارعا ارنالعان ەڭ بەدەلدى وقۋ ورنى بولاتىن, مۇندا يسلام رۋحىنا تاربيەلەۋمەن قاتار, وزگە ءدۇنياۋي بىلىمگە: فيزيكاعا, فيلوسوفياعا جانە باسقا دا عىلىمدارعا ءمان بەرەتىن ەدى.
مەدرەسەنى بىتىرگەن سوڭ 1916 جىلى زەينەلعابيدەن ءوز قارجىسىنا تۋعان اۋىلى سيىرشىدا مەكتەپ اشادى, ونداعى وقۋ قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە جۇرگەندىكتەن, كازاق-ورىس مەكتەبى دەپ اتالادى. بۇل دا «عاليا» مەدرەسەسىن ءبىتىرۋشى تۇلەكتەردىڭ ءداستۇرى ەدى. ورىس ءتىلىن وقىپ ۇيرەنۋدى ول قازاقتاردىڭ الەمدىك وركەنيەتكە كىرىگۋ قۇرالى دەپ ساناپ, باسىم باعىت رەتىندە ءمان بەرەدى.
مەكتەپ نەبارى ءتورت جىل عانا ءومىر سۇرگەنىنە قاراماستان, وسى وڭىردەگى حالىققا ءبىلىم بەرۋ ىسىندە ايقىن ءىز قالدىردى. بەلگىلى قوعام جانە ساياسات قايراتكەرى سماعۇل سادۋاقاسوۆتىڭ 1916 جىلى وسى مەكتەپتىڭ مۇعالىمى بولۋى دا قىزىقتى دەرەك. زەينەلعابيدەن ءال-ءجاۋاريدىڭ اعارتۋشىلىق ءىسى ناعىز سامعاۋ شاعىندا كىلت ءۇزىلدى, 1920 جىلى شىعارماشىلىق قارىمى تەبىندەگەن 37 جاسىندا ول ومىردەن ءوتتى (جالعىز بالاسى انۋار سوعىستان قايتپادى).
زەينەلعابيدەن ءال-ءجاۋاريدىڭ ەڭ ماڭىزدى تۋىندىسى – 1909 جىلى ۋفا قالاسىندا باسىلعان «ناسيحات قازاقيا» كىتابى. ەڭبەكتە اۆتور قازاق حالقىنىڭ يدەولوگيالىق, پەداگوگيكالىق جانە الەۋمەتتىك پروبلەمالارىن اشىپ كورسەتە وتىرىپ, ءبىر جاعىنان, ءوز ءبىلىمىنىڭ ەنتسيكلوپەديالىق سيپاتىن تانىتادى, ال ەكىنشى جاعىنان, ءاربىر باياندالاتىن تاقىرىپ اۋقىمىنىڭ كاسىبي بىلىمدىك ماڭىزىن دا كورسەتەدى. ول سونىمەن قاتار سول زامانداعى وزىق ويلى قايراتكەرلەردىڭ باستى مىنبەرى سانالاتىن قازاقتىڭ العاشقى قوعامدىق-ساياسي جۋرنالى «ايقاپتىڭ» (1911-1915 جىلدارى ترويتسك قالاسىندا شىعىپ تۇرعان) بەلسەندى تىلشىلەرىنىڭ ءبىرى بولدى. ونىڭ تاعى بىرنەشە تۋىندىلارىن قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى, تۋىستارى تەمىر ساندىققا سالىپ, قابىرىنىڭ جانىنا, تۋراسىن ايتقاندا, «جەرلەگەن» ەكەن. بۇل جادىگەر زاتتار قازىرگى كۇنگە دەيىن تابىلماي وتىر.
زەينەلعابيدەننىڭ اكەسى امىرە قاجى قازاقستاننىڭ سولتۇستىك وڭىرىنە بەلگىلى تۇلعا, بولىس بولعان ءارى ءوز تۇسىنداعى داۋلەتتى ادامداردىڭ ءبىرى ەكەن. ءوز رۋىنىڭ جەرىن باسىپ وتەتىن باتىس ءسىبىر تەمىر جولى قۇرىلىسىن سالۋ ىسىنە ۇلكەن ۇلەس قوسقان. امىرە قاجى مۇسىلماندار ءۇشىن قاسيەتتى ورىنعا ەكى رەت ساپارلايدى, الايدا تاعدىر وعان ەكىنشى ساپارىنان امان-ەسەن ورالۋدى جازباعان ەكەن, مەككە قالاسىندا دۇنيەدەن ءوتىپ, سوندا جەرلەنەدى. ول تۋرالى جارقىن ەستەلىكتەر كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساقتالعان: ومبى وبلىسىنداعى موسكالەن اۋدانىندا «امىرە سايى» («بالكا امرە») اتتى جەر بار.
زەينەلعابيدەننىڭ كىتابىن وقي وتىرىپ, وسى ءبىر تۇلعانىڭ ىشكى ەركىندىگىنە, ءتىپتى سول زاماننىڭ جاھاندىق پروبلەمالارىن بەدەلدى تۇلعالار الدىندا ەشقانداي بۇگەجەكتەپ قورقۋسىز قاراستىرعان وجەتتىگىنە قايران قالاسىڭ. ونداعى ساراپتاۋلارىنىڭ تەرەڭدىگى, ۇسىنىستارىنىڭ بارىنشا ۋاقىتىلى قويىلۋى, ويلاۋ اۋقىمىنىڭ كەڭدىگى جانە دە ءوز حالقىنىڭ قايعى-قاسىرەتى مەن تاعدىرى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىگىنە رازى بولاسىڭ. سول تولعامداردىڭ اۆتورى ءالى وتىزعا دا تولماعان جاس ەكەندىگىن بىلگەندە بۇل تاڭدانىس بۇرىنعىدان دا ارتا تۇسەتىنى انىق.
ءتىپتى اقىر سوڭىندا, اۆتوردىڭ ءتىلى, جازۋ ءستيلىنىڭ ءوزى سۇلۋلىعىمەن, بايلىعىمەن, اسەرلىلىگى جانە بەينەلىلىگىمەن تاڭعالدىرادى. ارادا قانشاما جىلدار وتسە دە وسى ءبىر ءبىرتۋار ادامنىڭ ىزگىلىكتى ماقساتى ءباز-باياعى قالپىمەن جۇرەككە تۋرا جەتەتىندەي. سوندىقتان دا بۇل ەڭبەكتىڭ وقىرماندى بەيجاي قالدىرۋى, يگى اسەر ەتپەۋى مۇمكىن ەمەس.
ايگىلى تۇركىتانۋشى عالىم م.مىرزاحمەتوۆ زەينەلعابيدەن ءالجاۋاريدىڭ اباي تۇلعاسىن زامانىنىڭ ۇلى ويشىلى رەتىندە تانۋ ىسىنە قانداي باعا جەتكىسىز ۇلەس قوسقانىن اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءوزى دە «ناسيحات قازاقيا» كىتابىنا وڭ پىكىر بەرگەن. ۇلى ادامداردىڭ عىلىم, ونەر, جالپى مادەنيەتتىڭ قاي سالاسىندا بولسىن, قانداي ءبىر ۇلى ءىس تىندىرعانىنان گورى, ادەتتە, ونى سونداي دارەجەدە مويىنداتىپ تانىتۋعا قول جەتكىزۋدەگى جولىنىڭ بارىنشا كۇردەلى بولاتىنىنا تاريح كۋا.
زەينەلعابيدەن ءال-جاۋاري ءوز كىتابىندا سول كەزەڭ ءۇشىن ءبىلىم الۋدى وزەكتى مىندەت رەتىندە قاراستىرا وتىرىپ, مەكتەپتە وقۋ-تاربيە ۇدەرىسىن ۇيىمداستىرۋعا بارىنشا كوڭىل بولەدى. مۇنىمەن قاتار, قازىرگى كۇنى كوپكە بەلگىلى, ول كەز ءۇشىن وزەكتى بولعان سىنىپتىق ساباق جۇيەسىن ۇيىمداستىرۋ سياقتى ديداكتيكانىڭ باستاۋلارىن ناسيحاتتايدى, ونىڭ ەڭبەكتەرىندە كلاسسيكالىق پەداگوگيكالىق ۇستانىمداردى تياناقتاپ بەكىتەتىن كوپتەگەن يدەيالار كەزدەسەدى جانە ولار قازىرگى كۇندە دە وتە وزەكتى بولىپ سەزىلەدى. مىسالى, ول بىلاي دەپ جازادى: «بالا تابيعاتىن ەسكەرمەستەن, ءوزىنىڭ وراشولاق ارەكەتتەرىمەن جەتى-سەگىز جاستاعى بالانىڭ ءالى جەتىلە قويماعان جانىن ءىس جۇزىندە زورلىققا ۇشىراتادى». بۇل نەگە تابيعاتقا يكەمدىلىك قاعيداتى بولماسقا؟ ونىڭ تىلدەردى وقىتۋ جونىندەگى ۇسىنىسى دا ءبىزدىڭ تىلدەردى وقىتۋ بويىنشا قازىرگى ساياساتىمىزبەن سايكەس كەلەدى. الايدا ءبىز بۇل جاعدايعا تەك ءححى عاسىر شەگىندە عانا جەتسەك, ول بۇل يدەيانى حح عاسىردىڭ باسىندا-اق ايتقان ەكەن.
مەكتەپتە وقىتۋدى ۇيىمداستىرۋ بويىنشا ونىڭ وزگە دە وسيەتتەرى مەن ناسيحاتتارى, مۇعالىم تۇلعاسىنا دەگەن كوزقاراسى, بالالارعا دەگەن قۇرمەتىنە قاراپ ءبىز زەينەلعابيدەن ءال-جاۋاري شىن مانىسىندەگى ۇلى گۋمانيست, پاتريوت جانە اعارتۋشى بولدى دەپ ايتا الساق كەرەك.
ونىڭ سوزدەرى اباي جانە ى.التىنسارين سوزدەرىمەن ۇندەس. بۇل, مۇمكىن, ولاردىڭ ءبىر داۋىردە ءومىر ءسۇرىپ, ءوز ءداۋىرىنىڭ كوكەيكەستى ماسەلەسىنە ءۇن قاتۋلارىنا, ەڭ باستىسى, ولاردىڭ تەرەڭ مازمۇندى بولۋىنا بايلانىستى بولسا كەرەك. ونىڭ ءتىلدى وقىتۋعا قاتىستى پايىمى دا تاڭداندىرادى, مۇندا ول وسى زامانعى ديداكتيكالىق جاعدايدى الدىن الا بولجاپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە بۇلاردى ەتنيكالىق سيپاتتاعى پروبلەمالارمەن قوسا ينتەرناتسيوناليزم رۋحىندا الىپ قاراستىرا العان. اۆتور ساياسي قۇرىلىسقا جانە دەموكراتيالىق ينستيتۋتقا قاتىستى سۇراقتارعا دا بىرەگەي ويلارىن بىلدىرەدى.
زەينەلعابيدەن ءال-ءجاۋاريدىڭ شىعارمالارى تۋرالى ۇزاق ۋاقىت بويى جاق اشپاۋعا تۋرا كەلدى. زەينەلعابيدەن يبن امىرە ءال-ءجاۋاريدىڭ ورىسشا-قازاقشا مەكتەبى الدەقاشان جوعالعان, سيىرشى اۋىلى دا جەر بەتىنەن وشكەن, تەك كونە زيرات قانا بۇل جەردە ءبىر زاماندا اۋىل بولعانىن ەسكە سالىپ تۇر.
بىراق ونىڭ كىتاپتارى قالدى, ۇرپاقتان ۇرپاققا تولقىنداي ۇلاسىپ يگىلىكتى ىقپال جاساۋشى ىزگىلىكتى ىستەرى قالدى. قازاق كسر جۇمىسشى-شارۋالار ينسپەكتسياسىنىڭ العاشقى باسشىلارىنىڭ ءبىرى بولعان, 1937 جىلى اتۋ جازاسىنا ۇشىراعان حابيبوللا ءامرين, قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى عاينەتدين مۇساباەۆ, حالىققا ءبىلىم بەرۋدىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى, قازاق كسر-ىنە ەڭبەگى سىڭگەن مۇعالىم سابىر مالىكوۆتەر سياقتى, ءوزىنىڭ ۇلى ۇستازىنىڭ ادامگەرشىلىگى مەن ىسىنە دەگەن جاۋاپكەرشىلىگىن لايىقتى دەڭگەيدە جالعاستىرعان شاكىرتتەرى قالدى.
تۇرسىنبەك مالىكوۆ,
ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيزيكا جانە ماتەماتيكا كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى
