الدىمەن, قازاقستاندا اشتىق بولىپ, حالىق قىرىلىپ, قىرىلماعانى سىرتقا بوسىپ جاتقان 1932 جىلدىڭ وزىندە ەلىمىزدىڭ سولتۇستىگىنە رەسەيدىڭ باتىسىنان, ۋكراينا جانە بەلارۋس ەلدەرىنەن «باي-قۇلاق» دەپ تانىلعان «سەنىمسىز ەلەمەنتتەردىڭ» وتباسى مۇشەلەرى كۇشپەن كوشىرىلدى. «ناسەلەنيە سكو» اتتى جەرگىلىكتى عالىمدار قۇراستىرعان جيناقتىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا, ولاردىڭ سانى 172 مىڭ ادام بولعان. («ناسەلەنيە سكو»., پ-سك., 1993 گ., س.8) بۇل تەك ءبىر وبلىسقا كەلگەندەرى عانا. ەلىمىزدىڭ سولتۇستىگىندەگى قازاقتىڭ ۇلەسى نەگە شۇعىل تۇردە ازايىپ كەتكەن دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابىن الدىمەن وسى دەرەكتەردەن ىزدەۋ كەرەك. سوسىن 1941-1945 جىلدارداعى سوعىستان ەۆاكۋاتسيامەن كەلگەندەر, بۇدان سوڭ تىڭ كوتەرۋ ناۋقانىمەن كوشىرىلگەندەر قاپتادى. وسىنىڭ ءبارى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ۇلەسىن ءوز جەرىندە بارىنشا ازايتىپ, ايتارلىق-تاي دەڭگەيدە تومەندەتكەنى بەلگىلى.
30-شى جىلداردىڭ باسىندا سولتۇستىك قازاقستانعا قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ ەسەبىنەن قىزىلجار حالقىنىڭ سانى 84 پايىزعا ارتقان, ياعني ەكى ەسە ءوستى دەگەن ءسوز. اش-جالاڭاش كەلگەن حالىقتى اسىراۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى كاسىپورىندار كەڭەيتىلىپ, سونىڭ ىشىندە تەمىر جول ستانساسىنىڭ كۇش-قۋاتى ارتتىرىلىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلعان. قالاي بولعاندا دا جەرگىلىكتى وكىمەت ءوز حالقى اشتىقتان قىرىلىپ جاتقان تۇستا الىستان كەلگەندەردىڭ اشتىقتان قىرىلۋىنا جول بەرمەي, قولدان كەلگەن بارلىق جاعدايلارىن جاساپ باققان. قۋدالانعانداردىڭ وسىنى بىلەتىن كەيبىر ۇلكەندەرى قازىر قازاق جەرىنە العىستارىن ايتىپ جاتادى, بىراق سول ناۋبەتتى كەيىنگى كوپتەگەن جاستار بىلە بەرمەيدى.
جالپى ايتقاندا, سول 30-شى جىلداردىڭ باسىندا قازاقستانعا كسرو-نىڭ باتىسىنان 250 مىڭنان استام ادام جەر اۋدارىلعان. ولاردىڭ كوبى ونەركاسىپ كاسىپورىندارى مەن قۇرىلىس جۇمىستارىنا تارتىلىپ, اشتىقتان امان قالعان. ءسويتىپ بۇرىنعى شارۋالاردىڭ ءبارى دەرلىك ونەركاسىپ پەن قۇرىلىس سالاسىنا جۇمىسقا كىرىپ, قالا تۇرعىندارىنا اينالعان. كوپتەپ اشىلىپ جاتقان كاسىپورىندارعا ماماندار قاجەت بولعاندىقتان وسى جەر اۋدارىلعانداردىڭ ۇستىنە كاسىبي جۇمىسشىلار دا كوشىرىلىپ, ەلىمىزدىڭ بارلىق تۇكپىرىندەگى ءتۇرلى كاسىپورىندارعا 1,2 ملن ادام تارتىلعان.
قىزىل يمپەريانىڭ قىساستىعىمەن قازاقستاننىڭ ۇلكەن تۇرمەگە, جازالاۋ ورنىنا اينالعانىن دا جۇزدەگەن تاريحشىلارىمىز بەن اقىن-جازۋشىلارىمىز جازدى. قۋعىن-سۇرگىن جىلدارىندا قازاقستاندا 11 لاگەر ۇيىمداستىرىلعان. سونىڭ ىشىندە الجير, قارلاگ, داللاگ, ستەپلاگ, كامىشلاگ جانە ت.ب. لاگەرلەرگە كسرو-نىڭ بارلىق تۇكپىرلەرىنەن ونەر-بىلىمگە, عىلىمعا ۇلەس قوسقان دارىندى ادامدار, قوعامدىق جانە ساياسي قايراتكەرلەر جەتكىزىلگەن.
سوعىس باستالعاندا فاشيستىك گەرمانياعا باعىنىپ كەتۋى مۇمكىن دەگەن جەلەۋمەن رەسەيدىڭ ۆولگا بويى قالالارى مەن اۋىل-سەلولارىندا تۇرىپ كەلگەن بارلىق نەمىستەردى قازاقستان مەن سىبىرگە كوشىردى. نكۆد اسكەرلەرىنىڭ تەگەۋىرىنىمەن مال تاسيتىن ۆاگوندارعا تولتىرىلعان نەمىستەردى جاس-كارىسىنە, اۋرۋ-ساۋىنا قاراماي قازاق جەرىنە توعىتتى. سوڭعى دەرەكتەر بويىنشا, ولاردىڭ جالپى سانى 800 مىڭداي ادام بولعان ەكەن. وسىلاردىڭ ۇستىنە كسرو-نىڭ ەۋروپالىق بولىگىنەن 102 مىڭ پولياك جانە قيىر شىعىستان 100 مىڭعا جۋىق كورەي وتباسى جەتكىزىلىپ, قازاقستانعا كۇشپەن قونىستاندىرىلدى. ول ازداي 1944 جىلى سولتۇستىك كاۆكازدان چەشەن-ينگۋش, قاراشاي-بالقار حالىقتارىنىڭ وكىلدەرىن كوشىردى. ولاردىڭ سانى سوڭعى دەرەكتەرگە قاراعاندا 550 مىڭداي ادام بولعان.
وسىنىڭ ءبارىن ەتەك-جەڭى كەڭ قازاق جەرى مەن حالقى قارسى الىپ, قولىنان كەلگەن جىلۋىن جاساپ باقتى. الجير-دە بولعان سونىڭ ءبىر مىسالىن بەرتىندە ءبىلىپ, ءوز حالقىمىزدىڭ جۇرەگىنىڭ جىلىلىعىنا تاڭىرقاپ ەدىك. جالاڭاشكول دەگەن جەرگە قامىس دايىنداتۋ ءۇشىن ايداۋمەن بارا جاتقان قىز-كەلىنشەكتەرگە ءوتىپ بارا جاتقان قازاق بالالارى تاس لاقتىرادى. ايداۋىل جەندەتتەر بۇعان ءماز بولىپ, سەندەردى جاس بالالارعا دەيىن جەك كورەدى دەپ ودان سايىن قورلايدى. جازىقسىز نازىك جاندىلار بۇل قورلىققا تەك كوز جاستارىمەن جاۋاپ بەرەدى. الايدا بالالار ولارعا تاس ەمەس, از دا بولسا كومەگىمىز ءتيسىن دەگەن ويمەن اس لاقتىرعان ەكەن. تاس دەپ جيناپ العاندارى قۇرت ەكەنىن لاگەردەگى قازاق ايەلدەرىنەن بىلگەندەر بالالاردىڭ مەيىرىمىنە كەرەمەت تاڭ قالادى. لاگەر تۇتقىنى گەرترۋدا پلاتايستىڭ سول اڭگىمەسىن اقىن عالىم جايلىباي ءوزىنىڭ «قارا ورامال» اتتى پوەما-رەكۆيەمىندە ايتقان...
قازاق حالقىنىڭ مەيىرى مەن جان جىلۋىن جەر اۋدارىلعاندار مەن جازىقسىز تۇرمەدە بولعانداردىڭ ۇرپاقتارى ۇدايى ەسكە الادى. بۇگىنگى العىس ايتۋ كۇنىندە دە ولاردىڭ بىرقاتارى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جاريالانىپ تا جاتىر. ءالى دە تالاي ايتىلىپ, ۇرپاقتان ۇرپاققا قازاق جۇرەگىنىڭ دارحاندىعى جەتە بەرەر دەگەن ۇمىتتەمىز.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
