دەگەنمەن عاسىرلار كوشىندە دالانىڭ شولدەگەنىن تالاي باستان كەشىرگەن ءبىزدىڭ حالىق وسى ۋاقىتقا دەيىن قالانىڭ شولدەگەندىگىن كورمەگەن ەدى. ادامزات وركەنيەتىنىڭ جەتىستىكتەرى ناتيجەسىندە ينجەنەرلىك جەلىلەر ارقىلى سالىنعان قالالار سۋ تاپشىلىعىنان تىس تۇراتىنداي سەزىلۋشى ەدى. سويتسەك قالالار دا شولدەيدى ەكەن.
وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيپتاۋن قالاسى الەمدەگى ءىرى قالالاردىڭ اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ سۋسىز قالعان شاھار اتانىپ وتىر. بۇل قالانىڭ وزىندە 400 مىڭ ادام, ال ماڭايىنداعى اگلومەراتسيالارىمەن قوسا العاندا 3 ميلليون ادام مەكەن ەتەدى. جەكە قالا ءۇشىن پروبلەمانىڭ اۋقىمىن وسىدان-اق تۇسىنۋگە بولادى. كەيپتاۋن – اتالعان ەلدىڭ استاناسى يوحاننەسبۋرگتەن كەيىنگى ەكىنشى ۇلكەن قالا. مۇندا ەلدىڭ پارلامەنتى مەن كوپتەگەن ۇكىمەتتىك مەكەمەلەر شوعىرلانعان. سونىمەن قاتار ول الەمدەگى ەڭ كورىكتى قالالاردىڭ بىرىنەن سانالادى.
ەلدەگى ءۇش جىلعا سوزىلعان قۇرعاقشىلىق پەن قالا حالقى سانىنىڭ شامادان تىس ءوسۋى سالدارىنان ورىن العان توتەنشە جاعدايعا وراي قالا بيلىگى تۇرعىنداردىڭ سۋ پايدالانۋ نورماسىن كۇرت شەكتەدى. سوعان سايكەس كۇنىنە ءار تۇرعىن ءۇشىن 50 ليتردەن اسپاۋى ءتيىس. بۇدان ارتقان جاعدايدا ۇلكەن سومادا اقشالاي ايىپ سالىناتىن بولادى.
50 ليتر – بۇل بىلاي قاراعاندا, ەداۋىر سۋ سەكىلدى كورىنەتىندىگى انىق. بىراق مۇنىڭ قانشالىقتى قيىن جاعداي ەكەندىگىنە سالىستىرعاندا عانا كوز جەتكىزۋگە بولادى. ماسەلەن, اقش-تا ءبىر ادام كۇنىنە 300 ليترگە دەيىن سۋ پايدالانا الادى. ۇنەمشىل ەۋروپادا بۇل نورما – كۇنىنە 150 ليتر. استانادا 1 ادامعا كۇنىنە 30 شەلەك دەپ ەسەپتەلىنگەن بولاتىن. ياعني بىزدە دە 300 ليتر شاماسىندا.
قالا تۇرعىندارى ءۇشىن سۋدىڭ پايدالانۋ نورماسىن بەلگىلەگەن كەزدە ونىڭ گيگيەنالىق جاعدايى, باسقا دا قاجەتتىلىكتەرى تولىق ەسەپتەلەدى. ماسەلەن, ۋنيتازدىڭ بوشكەسىن ءبىر باسساڭىز, 10-15 ليتر سۋ اعا جونەلەدى. دۋشتىڭ استىنا 1 مينۋت قانا تۇرعان جاعدايدىڭ وزىندە تاعى وسىنشا سۋ كەتەدى. ال ءسىز كەمىندە 10-15 مينۋت تۇراسىز. سوندا قانشاما سۋدىڭ كەتىپ قالعانىن اڭعارا بەرمەيسىز. ەگەر ۆانناعا سۋ تولتىراتىن بولساڭىز, ءوزىڭىزدىڭ ءبىر كۇندىك نورماڭىزدى تولىق جۇمساپ قويدىم دەپ ەسەپتەي بەرىڭىز. ويتكەنى ۆانناعا تۇسكەننەن كەيىن تازا سۋمەن شايىناتىنىڭىز تاعى انىق.
مۇنىڭ سىرتىندا, اۆتومات ماشينامەن كىر جۋعا, ىدىس-اياق جۋعا كەتەتىن سۋدى ەسەپكە الىڭىز. ال قالاداعى ماشينالاردى جۋىپ تۇرۋ ءۇشىن كۇنىنە قانشا سۋ جۇمسالادى ەكەن؟! ونى, شاماسى, اعىپ جاتقان وزەن رەتىندە قابىلداۋعا بولار.
قالىپتاسقان پروبلەما مەن شەكتەۋگە بايلانىستى قازىر كەيپتاۋندا پايدالانىلعان سۋدى قايتالاپ پايدالانۋ تاجىريبەسى ەتەك الۋدا. ادامدار ۆانناعا تۇسۋدەن باس تارتۋدا. سۋدى ۇنەمدەۋ ءۇشىن شەلەكپەن جۋىنۋعا كوشتى. ويتكەنى جۋىنعان سۋىن ەندى ۋنيتاز بوشكەسىنە قۇيادى. ءسويتىپ «سۋدىڭ سارىسىن قالدىرىپ, قوڭىرىن عانا اعىزىڭىز» دەگەن قاعيدات ەتەك الىپ تۇر.
گازون سۋارۋ, ماشينا جۋ, كىر مەن ىدىس-اياقتى اۆتوماتپەن جۋ سەكىلدى شارالار ەندى مۇنداعى بايلاردىڭ عانا قولىنان كەلەتىن ءىس بولىپ قالدى. سۋدىڭ جيناقتالعان قورى, كۇننەن-كۇنگە ازايىپ بارادى. سۋ ساقتايتىن نىساندار قازىر اۆتومات اسىنعان اسكەرمەن, ارنايى جاساقتارمەن كۇزەتىلۋدە. ەگەر قالاعا سۋ جەتكىزۋ ماسەلەسى شەشىلمەيتىن بولسا, ءساۋىر ايىندا تۇرعىندار ءۇشىن سۋ بەرۋ توقتاتىلادى. ول تەك اۋرۋحانا سەكىلدى ەرەكشە ماڭىزدى نىساندارعا عانا بولىنبەك.
قازىر قالا تۇرعىندارى جاڭبىر سۋلارىن جيناۋ ىسىمەن شۇعىلدانۋدا. جاڭبىر سۋلارى قاراپايىم حالىق ءۇشىن وزدەرىن سۋمەن قامتۋدىڭ ءتيىمدى جولىنا اينالعان. بىراق وكىنىشكە قاراي, قۇرعاقشىلىقتىڭ ورنىعۋىنا بايلانىستى ول دا ءجيى بولا بەرمەيدى. «ەگەر جاعداي وڭالمايتىن بولسا, بىزگە ىدىس-اياق جۋدان باس تارتىپ, تەك ءبىر رەتتىك ىدىستاردى عانا پايدالانۋعا تۋرا كەلەدى», دەيدى قالا تۇرعىندارىنىڭ ءبىرى.
سۋ جونىندەگى ساراپشىلار كەيپتاۋن وقيعاسىن وسىعان دەيىن دە تالاي ايتىلىپ كەلە جاتقان قالالارداعى سۋ تاپشىلىعى پروبلەماسىنىڭ العاش رەت جارىققا شىعىپ, ايقىن كورىنىس بەرگەن تۇسى رەتىندە باعالاۋدا. مۇنداي جاعداي كوپ كەشىكپەي باسقا قالالاردا دا ورىن الا باستاۋى ابدەن مۇمكىن ەكەن. ويتكەنى سوڭعى دەرەكتەرگە قاراعاندا الەمدە ميللياردتان استام ادامنىڭ تۇششى سۋعا قولى ەركىن جەتە الماي وتىر. 2,7 ميلليارد ادام جوق دەگەندە ءبىر جىلدا ايىنا ءبىر رەت سۋ تاپشىلىعىن سەزىنەدى.
2014 جىلى جاريالانعان 500 قالانى زەرتتەۋ ناتيجەلەرى وسى قالالاردىڭ ءاربىر ءتورتىنشىسى سۋ تاپشىلىعىنىڭ الدىندا تۇرعاندىعىن انىقتادى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ايقىنداۋى بويىنشا, ەگەر جيناقتالعان سۋدىڭ جىلدىق قورى 1 ادامعا شاققاندا 1700 تەكشە مەتردەن تومەن بولسا, ول قالادا سۋ تاپشىلىعى پروبلەماسىنىڭ تۋىنداۋ قاۋپى بار دەپ ەسەپتەلەدى.
ونىڭ ۇستىنە بۇۇ ماقۇلداعان ساراپشىلار بولجامى 2030 جىلعا تامان تۇششى سۋعا دەگەن جاھاندىق سۇرانىم ۇسىنىستان 40 پايىزعا ارتىپ تۇسەتىندىگىن كورسەتىپ وتىر. بۇل جاعداي كليماتتىڭ وزگەرۋى, ادام قىزمەتى, حالىق سانىنىڭ ءوسۋى سەكىلدى بىرقاتار فاكتورلاردىڭ ەسەبىنەن ورىن الاتىن بولادى. دەمەك جاھاندىق دەڭگەيدە قاراستىراتىن بولساق, قازىرگى كەيپتاۋن پروبلەماسى – بۇل ازىرگە ايسبەرگتىڭ ءبىزدىڭ كوزىمىزگە العاش كورىنگەن ۇشى عانا. نەبىر كۇردەلى دە كۇرمەۋلى جاعداي الدىمىزدا تۇر. ونى كۇتىلمەگەن كەزدەيسوقتىققا بالاۋعا استە بولمايدى.
ساراپشىلار الداعى ۋاقىتتا كەيپتاۋننىڭ كەيپىن كيۋى مۇمكىن 11 قالانى اتاپ كورسەتتى. ولار: برازيليانىڭ سان-پاۋلۋ, ءۇندىستاننىڭ بانگالور, قىتايدىڭ بەيجىڭ, ەگيپەتتىڭ كاير, يندونەزيانىڭ دجاكارتا, رەسەيدىڭ ماسكەۋ, تۇركيانىڭ ىستانبۇل, مەكسيكانىڭ مەحيكو, ۇلىبريتانيانىڭ لوندون, جاپونيانىڭ توكيو, اقش-تاعى فلوريدا شتاتىنىڭ مايامي قالالارى.
ارينە, ازىرگە بۇل تىزىمگە سۋ تاپشىلىعىنىڭ پروبلەماسى ءوز ۇكىمەتتەرى مەن بۇۇ ساراپشىلارى تاراپىنان ابدەن زەرتتەلگەن دامىعان نەمەسە ءىرى ەلدەردىڭ قالالارى عانا ەنگىزىلگەندىگى تۇسىنىكتى. ال شىنتۋايتىنا كەلسەك, سۋ تاپشىلىعى پروبلەمالارى بۇلاردان دا اسقىنعان قالالار الەمدە از ەمەس سەكىلدى. مىنە, وسى جايدى قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ نازارىنا سالعاندى ءجون كورىپ وتىرمىز. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە قالالارداعى سۋ تاپشىلىعىنىڭ پروبلەمالارى قانشالىقتى زەرتتەلگەن؟ قالالاردىڭ دامۋ جوسپارلارىن بەكىتكەن كەزدە وسى ماسەلە قانشالىقتى ەسكەرىلەدى؟ مىنە, وسى سۇراقتاردىڭ جاۋابىن ىزدەگەن ءجون سەكىلدى.
تاۋەلسىز قازاقستانىمىزدا سۋ تاپشىلىعى پروبلەماسى بار ەكەندىگىن بىزدە حالىقتى اۋىز سۋمەن قامتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ قابىلدانىپ, ونى يگەرۋگە تريلليون تەڭگە قاراجات بولىنۋىنەن-اق اڭعارۋعا بولادى. مىنە, وسىنداي ءىستىڭ ناتيجەسىندە الەمدە اسقىنا باستاعان جوعارىداعىداي پروبلەما ازىرگە ءبىزدىڭ قابىرعامىزعا دۇرىستاپ باتا قويعان جوق. بىراق ورىن الىپ وتىرعان كەيپتاۋن پروبلەماسى جەرىنىڭ كوبىن ءشولدى جانە شولەيت ايماقتار قۇرايتىن قازاقستان ءۇشىن مىقتى ەسكەرتۋ ەكەندىگى انىق.
الىسقا بارماي-اق استانانىڭ ءوزىن الىپ قارايىق. ول ىلعالدىلىعى جونىنەن تاۋەكەلدى ايماق سانالاتىن سارىارقا توسىندە ورنالاسقان. استانانى اۋىزسۋمەن قامتيتىن قالادان 51 شاقىرىم وڭتۇستىك-باتىستا ورنالاسقان استانالىق (ۆياچەسلاۆ) سۋ قويماسى ەكەندىگى بەلگىلى. 2002-2003 جىلدارى بۇل سۋ قويماسىنا ەرتىس-قاراعاندى كانالىنان سۋ جەتكىزۋ ماسەلەسىنىڭ شەشىلۋى استانانى سۋمەن قامتۋعا جاعىمدى ىقپال ەتتى. ونىڭ ۇستىنە سوڭعى جىلدارى وڭىرگە قار مەن جاۋىن-شاشىننىڭ كوپ ءتۇسۋى دە جاعدايدى جاقسارتا ءتۇستى. وكىنىشكە قاراي كوكتەمدە قاردىڭ ەرۋىنەن تۋىندايتىن ۇلكەن سۋ كوزى ەلدى مەكەندەردى باسىپ قالىپ, حالىقتى اۋرە-سارساڭعا سالىپ, بوسقا اعىپ كەتىپ جاتىر. ال استانا حالقىنىڭ سانى جىلدان-جىلعا قارقىندى وسۋدە. دەمەك الداعى ۋاقىتتا كوبەيگەن حالىقتى سۋمەن قامتۋ ماسەلەسىن سەنىمدى تۇردە شەشىپ, جازدا سۋعا شومىلىپ, كۇنگە قىزدىرىناتىن دەمالىسىن ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن قالا ماڭايىنان كولشىكتەر مەن بوگەندەر, شاعىن سۋ قويمالارىن سالۋدىڭ ماڭىزى زور. مۇنداي ورىندار ازىرگە استانا ماڭايىندا وتە تاپشى.
الداعى ۋاقىتتا استانا حالقىنىڭ سانى ەسەلەپ وسەتىندىگى بەلگىلى بولۋدا. ويتكەنى ونىڭ تارتىمدىلىعى جىلدان جىلعا ارتىپ كەلەدى. مىنە, وسىنداي جاعدايدا قالىڭ ءنوپىر حالىقتى قۇرعاقشىلىق وڭىردە ورنالاسقان قالادا سۋمەن قامتۋ مۇمكىن بە؟ ماسەلەن, بۇۇ ساراپشىلارىنىڭ بەلگىلەگەن نورماسى بويىنشا قالاعا 1 ادام قوسىلسا, ونداعى سۋدىڭ جىلدىق قورى 1700 تەكشە مەترگە ارتۋى ءتيىس. سوندا ەندى ءبىر 500 مىڭ ادام قوسىلسا, نە بولادى؟ بۇل قازىردەن باستاپ ويلاناتىن ماسەلە.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
