تاريح • 23 اقپان، 2018

كونەدەن جەتكەن قۇندى ءسوز

350 رەتكورسەتىلدى

قازاق حالقى مەن ونىڭ قۇرامىنداعى رۋ-تايپالاردىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىنىڭ باستاۋلارى حالىق ادەبيەتىنەن تىس تۇركى حالىقتارىنىڭ اراسىندا ميراس بولىپ قالعان جازبا ەسكەرتكىشتەر، سونداي-اق ورتالىق ازيانى، تاياۋ شىعىس پەن ەۋروپا ەلدەرىندە دۇنيەگە كەلگەن كوركەم، ءدىني، فيلوسوفيالىق، عۇمىرنامالىق، ەپيستوليارلىق، تاريحي-جىلنامالىق، ەتنوگرافيالىق، دەرەكتىك ەڭبەكتەر ارقىلى جەتتى. سولاردىڭ ءبىرى – ءحVىىى عاسىردا ءومىر سۇرگەن تاريحشى قوجامقۇلي-بەك ءباھادۇر بالحي يمامقۇلي قۇشبەگى ۇلىنىڭ «تاريح-ي قىپشاقي» اتتى كىتابى. 

ونىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە قا­تىس­تى ناقتى دەرەكتەر تىم ماردىمسىز. دە­گەن­مەن يراننىڭ حورەزم ۋني­ۆەر­سي­تە­تى­نىڭ وقىتۋشىسى يسمايل چان­گيزي ار­داكاني مالىمەتتەرىندە قوجامقۇلي-بەك­تىڭ تۇپتەگى قىپشاق تايپاسىنان شىق­قان اتا-بابالارى گەرات ايماعىنىڭ تۇلەك قامالىنا كەلىپ قونىستانعان ەكەن. كەيىن ورتالىق ازياداعى ۇلى موعول يمپەرياسى، ماۋرەنناحر مەن يران سەفيدتەرىنىڭ اراسىنداعى سوعىس-جان­جالدارعا بايلانىستى بابىر اۋلەتىنىڭ قىزمەتىنە كەلەدى. ءنادىر-مۇحاممەد حان 1641 جىلى قالىڭ اسكەر­مەن بالحتى جاۋلاۋعا كەلگەندە قىپشاق حان (سۇبحانقۇلي حان – تاريح­شى­نىڭ اتاسى) شاحزادا ارانگزيبكە قو­سىلىپ بەكىنىستى قورعاۋعا قاتىسادى. ۇلى موعولداردىڭ بيلەۋشىسى شاھ جاھان ۋاقىتشا قيىندىقتارعا بايلانىستى 1647 جىلعى كەلىسىم بويىنشا بالحتى ءنادىر-مۇحاممەد حانعا تاپ­سىردى. قانھار قالاسى دا بەرىلىپ، ونىڭ ءامىرى داۋلەت حان ۇندىستانعا جان ساۋ­عا­لايدى. ءسويتىپ سۇبحانقۇلي حان يران سە­فيدتەرىنىڭ قولىنا تۇسەدى. ونى وتباسىمەن تۇتقىن رەتىندە مەشحەد قالاسىنا الىپ كەلگەندىكتەن، 1648 جىلعا دەيىن سول قالادا تۇرىپ قالادى. قوجامقۇلي-بەك­تىڭ اكەسى سول قالادا تۋىپ، يمام ريزا­نىڭ (پايعامبار نەمەرەلەرىنىڭ ءبىرى) قۇر­مە­تى­نە وراي ونىڭ ەسىمىن «يمام قۇلي» دەپ اتايدى. كەيىن ول (اكەسى) تۋعان جەرىنە قاي­تىپ ورالىپ، بالح اۋماعىنىڭ دەراگەز ۋالايا­تىنىڭ بيلەۋشىسى بولىپ، قۇشبەگى مان­سابىن يەلەنەدى. 

ءحVىى عاسىردىڭ اياعىندا بالحتىڭ اينالاسىنداعى كورشى ەلدەردە جات پيعىلداعى كۇشتەر توپتاسىپ، ايماق سوعىس جاعدايىندا بولادى. اتاپ ايتقاندا، 1693 جىلى ۇرگەنش ءامىرى ارال حان مەن بالح ءامىرى ماحمۇت اتالىق اراسىندا سۇراپىل سوعىس بۇحارادان 42 شاقىرىم جەردە ءوتىپ، الدىڭعى حان قازا تابادى. بۇل شايقاس بالح، باداحشان، قۇندىز بەن باسقا دا جاقىن ايماقتارداعى احۋالدى ۋشىقتىرىپ جىبەرەدى. بالحقا قاراستى دەراگەز ءۋالاياتىن بيلەيتىن يمامقۇلي قۇشبەگى اۋماق ءامىرى ماحمۇت بي اتالىقپەن كەلى­سىم­گە كەلە الماي تۋعان جەر، اتامەكەن­نەن كەتۋگە ءماجبۇر بولادى. ول وتباسىمەن 1695 جىلدىڭ اياعى مەن 1696 جىلدىڭ باسىندا بەحيمارە وزەنىنىڭ بويىندا حەيداراباتتى باعىندىرىپ، جە­ڭىسپەن كەلە جاتقان شاحزادا اران­گزيبتىڭ قوسىندارىنا كەلىپ قوسى­لا­دى. ونىڭ ۇسىنىسىمەن شاھ جاھان پاتشا اكەلى-بالالى قوجامقۇلي مەن يمانقۇليدى اسكەري مانساپتارعا بەكىتىپ، «قىپشاق حان» دەگەن جاناما اتاۋ بەرەدى. يمانقۇلي قۇشبەگى موعول پاتشاسىنىڭ ساراي ءۋازىرى ءامىر حاننىڭ قىزمەتىندە بولىپ، 1116 جىلى دۇنيە سالادى. 

مۇحامماد ازام شاھ 1707 جىلى بيلىككە كەلگەننەن سوڭ قىپشاق حان­نىڭ جاعدايى جاقسارا ءتۇسىپ، اسكەري مان­سابى ءوسىپ، ۇلى ساردارلاردىڭ قاتا­رىنداعى مۇحامماد امين سىندى اسكەرباسىلارىمەن جاقىن ارالاسادى. ءباھادۇر شاح ءى قايتىس بولعان 1707 جىلدان كەيىن ونىڭ ۇلدارى جاھاندار شاح پەن ءازىم-ءۇش-شاح تاق تالاسىنا ءتۇسىپ، ەكى جىككە بولىنگەندە قىپشاق حان دۇعلات كاشقاري حانمەن بىرگە جاھان شاھ جاعىنا قوسىلدى.

باقتالاستىقتىڭ اياعى سوعىسقا اكەلىپ سوعىپ، ناتيجەسىندە ءازىم-ءۇش-شاح جەڭىلىپ قازا تابادى. ونىڭ ۇلى فاروح سيارمەن وتكەن شايقاستا قىپشاق حاننىڭ جاقتاسى جاھاندار شاھتىڭ ۇلى ساردارى زولفاقار حان شەيىت بولادى. جاھاندار ابداسساماد حاندى سيك قاۋىمىنىڭ باسشىسى گرۋدىڭ جاساعان ب ۇلىگىن باسۋعا جىبەرگەندە قىپشاق حان ابداسسامادتى قولداپ، سونىڭ قارماعىندا جورىققا اتتانادى. قوجامقۇلي-بەك قولباسشىلاردىڭ ساپىندا قاتىسقان بۇل سوعىس ۇزاققا سوزىلىپ، 1714 جىلعى ءبىر ۇرىستا ونىڭ موينىنان وق ءتيىپ (مىلتىقتان) جاراقات الادى. لۋحكارەدەگى شايقاستا سيكتەردەن باسىم ءتۇسىپ، زاكاريا حان ەسىمدى ساردارمەن بىرگە ساحرانداعى ءامىر مير جۋملەگە جەڭىستىڭ ءسۇيىنشى حاتىن الىپ باردى. اسا ماڭىزدى جەڭىستىڭ حابارى دا، ونى الىپ كەلگەن جارالى قولباسشى دا ءامىردىڭ نازارىنا ىلىگىپ، ونىڭ ۇسىنىسىمەن پاتشا قىپشاق حاننىڭ اسكەري شەنىن ءوسىرىپ، باعالى سىيلىقتار بەرەدى. 

«تاريح-ي قىپشاقي» ۇلى موعول يمپەرياسىن روشان احتار ءباھادۇر بيلەگەن (1719-1748) كەزەڭدە باستالىپ، اراعا 6 جىل سالىپ تولىق اياقتالدى. سيكتەرمەن سوعىستا ەرلىگىمەن تانىلعان ابداسساماد ءباھادۇر-حان پاتشاعا جاقىندىعىن پايدالانىپ تاريحشى شىعارماسىنىڭ العاشقى نۇسقاسىن ءبىتىرىپ، تولىقتىرىپ، ەكىنشى نۇسقاسىن جازىپ جاتقان كەزىندە ء«باھادۇر» دەگەن اتاق بەرىلۋىنە ىقپال ەتەدى. قوجامقۇلي-بەك بالقي ءباھادۇردىڭ بۇدان كەيىنگى ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى كومەسكىلەنىپ بارىپ، جوعالىپ كەتەدى. 

«تاريح-ي قىپشاقيدىڭ» سانكت-پەتەربۋرگتاعى (لەنينگرادتاعى) سالتىكوۆ-ششەدرين اتىنداعى قوعامدىق كىتاپ­حانانىڭ سيرەك قورىنداعى نۇس­قاسىن قاراستىرىپ، ورتا ازيا مەن قازاقستان تاريحىنا قاتىستى V بابى­نىڭ سوڭعى بولىگىن اۋدارىپ، تۇسى­نىك­­تەرىن جازىپ، العاش عىلىمي پىكىر بىلدىرگەن شىعىستانۋشى-تاريحشى ۆ.پ.يۋدين بولدى. حح عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارى وزبەك تاريحشىسى ە.ۋ.حورشۋت قوجامقۇلي-بەك بالحيدىڭ وسى شىعارماسىنا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ، اعىلشىن نۇسقاسىنان ۇزىندىلەر اۋدارىپ، ىرگەلى تۇردە زەرتتەۋلەر جۇرگىزدى. ول بۇل ەڭبەكتى ورتا ازيا حالىق­تا­رىنىڭ تاريحىن جازۋدا ايعاقتى دەرەك­كو­زى رەتىندە قاراستىرىپ، ورتالىق ازيا­عا قاتىستى «تاريح-ي كيپچاك-حاني» – ۆاجنىي يستوچنيك پو يستوري سرەد­نەي ازي ي سەۆەرنوگو افگانيستانا XVI-XVII ۆۆ.» اتتى ىرگەلى ەڭبەك جازدى. ەل تاۋەلسىزدىگىنەن كەيىنگى جىلدارى پرو­فەسسور ج.تولەباەۆا مەن تاريحشى عا­لىم ن.اتىعاەۆ وسى تاقىرىپقا قالام تار­تىپ (ۆ.يۋدين اۋدارماسى بويىنشا)، وسى­ناۋ تاريحي ەڭبەكتى وتاندىق عىلىمي اينالىمعا ەنگىزدى.

«تاريح-ي قىپشاقيدى» زەرتتەگەن عالىمداردىڭ بارلىعى دەرلىك ەڭبەكتىڭ 7 نۇسقاسىن، ياعني رەسەيدىڭ سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىنداعى رعا شىعىس­تا­نۋ ينستيتۋتى بولىمشەسىنىڭ قورىن­دا ەكى نۇسقاسى (تىركەلۋ №№ س.433 جا­نە س.1864)، بىرەۋى سانكت-پەتەربۋرگ مەم­لەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قورىندا (№964)، تاعى ءبىرى وسىنداعى سالتىكوۆ-ششەد­رين اتىنداعى مەملەكەتتىك قوعام­دىق كىتاپحانانىڭ قورىندا، بەسىن­شىسى – وزبەكستان عا شىعىستانۋ ينس­تي­تۋ­ت­ىنىڭ قورىندا (№ 4468)، التىنشى­سى – فرانتسيانىڭ پاريج ۇلتتىق كىتاپ­حا­نا­سىندا (№348)، سوڭعىسى جوعارىدا اتال­عان ۇلىبريتانيانىڭ بودلەان كىتاپ­حا­نا­سىندا (№117) ساقتال­عان­دىعى تۋرالى اي­تىلىپ، ولار عىلىمي نىساناعا الىنىپ كەلەدى. 

وسى كۇنگە دەيىن «تاريح-ي قىپشا­قيعا» قىزىعۋشىلىق تانىتقان جەكە ادامداردىڭ، بولماسا اۋدارماشى-زەرت­تەۋ­شىلەردىڭ دەنى وسى اتالعان 7 نۇسقانى قاراستىرىپ، نىسانا رەتىندە پايدالانىپ، عىلىمي وي-تۇجىرىمدار ءبىلدىرىپ كەلدى. الايدا م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستي­تۋ­تىنىڭ قول­جازبا جانە تەكستولوگيا ءبولى­مىنىڭ مەڭ­گەرۋشىسى ت.البەكوۆ پەن عىلىمي قىز­مەتكەرى يۋ.پيلتاننىڭ دۋشانبە قا­لا­سىنا بارعان عىلىمي ءىسساپارى كەزىن­دە تاجىكستاننىڭ عىلىم اكادەمياسى­نان شىعارمانىڭ تاعى ءبىر نۇسقاسىن انىق­تاپ، كوپ قيىندىقتارمەن ەلەكتروندى كوشىرمەسىن ەلگە الىپ كەلدى.

ەڭ الدىمەن، بۇل نۇسقانىڭ باستى ەرەكشەلىگىن كولەمىنەن كورۋگە بولادى. ونىڭ كوشىرۋشى قويعان رەتتىك سانى 1006 بەتتى كورسەتسە، كەيبىر قوسارلانىپ، بەتتەلمەي كەتكەن پاراقتاردى ەسەپتەگەندە، جالپى مولشەرى 1036 بەت. سول سەبەپتەن وزگە ۇلگىلەرگە قاراعاندا وسى قول­جازباعا تۇسكەن ءماتىن تولىق ءارى تا­ريح­شىنىڭ وزىنەن بۇرىن جازىلعان ەڭبەكتەردەن الىنعان، ەستىگەن، كوزىمەن كورگەن وقيعالارى كەڭ كولەمدە، مول دەرەك­تەر ارقىلى جەتكىزگەن العاشقى نۇس­قالارىنىڭ ءبىرى دەۋگە نەگىز بار. قول­جاز­بانىڭ سوڭىندا اراب تىلىندە جازىل­عان كوشىرۋشىنىڭ: «...وسى سوزدەردى جازۋشى – قىپشاق حان (ونى اللا تاعالا اپاتتان ساقتاپ، ماڭگىلىك عۇمىر بەرسىن). وسى تاريحتى جاڭا ايدىڭ باسىندا اسىعىس بولسا دا اياقتاۋ ويدا بولدى. بۇل پالەنشە ۇلى پالەنشە پالەنشە ۇلىنىڭ حاتتاعانى [كوشىرگەنى]» – دەگەن سوزدەرىنە قاراعاندا دا بۇل شىعارمانىڭ ءبىر عانا كوشىرمە نۇسقاسى بولىپ تابىلادى. سونداي-اق شىعارمامەن تانىسۋ بارىسىندا قوجامقۇلي-بەكتىڭ تەك جازۋشى عانا ەمەس، تاريحتى زەرتتەۋشى ەكەندىگىنەن دە حاباردار بولامىز. بۇعان اۆتوردىڭ شىعارمانى جازۋ كەزىندە وزىنەن بۇرىنعى قىرۋار ادەبيەتتەردى پايدالانىپ، ولاردى ءبىر-بىرىمەن سالىستىرىپ، ايتقان وزىندىك وي-پىكىرلەرى ايعاقتى دالەل بولادى. 

ورتاعاسىرلىق كىتاپتاردىڭ كوپ­شى­لىگى پاتشالاردىڭ، ۋازىرلەردىڭ، ياكي جوعارى مانساپتاعى بيلەۋشىلەردىڭ تاپسىرىسىمەن جازىلىپ، سولاردىڭ كومەگىمەن جارىق كورىپ، جاريا بولىپ وتىرعانى ءمالىم. ال ءدال وسى شىعارمانىڭ جازىلۋ بارىسىندا اۆتور وزىنە باعىت-باعدار كورسەتىپ، كىتاپتىڭ ىشكى قۇرىلىمىنىڭ، مازمۇندىق جۇيەسىنىڭ ساپالى شىعۋىنا اقىل-كەڭەسىن بەرەتىن، قارجىلاي كومەك بەرە­تىن بىردە-ءبىر ادام تاپپاعانىن وكىنىش­پەن ەسكە الىپ وتىرادى. كىتاپتى جازۋعا ءوتىنىش جاساپ، وعان كومەك قولىن سوزعان ادام پەنجاب ايماعىنىڭ بيلەۋ­شى­سى ابداسساماد حان ءباھادۇر عانا بولا­دى. سول سەبەپتى قوجامقۇلي-بەك الدىمەن تاريحي كىتاپتاردى وقىپ، ولاردى ءوزا­را سالىستىرا سارالاپ، وعان كوزىمەن كور­گەن وقيعالاردى قوسىپ، كىتاپتى 1720 جىلى باستاپ، 1722 جىلدىڭ جاميد-ءال-ءاۋال ايىنىڭ 2-ءسى بەيسەنبى كۇنى العاشقى نۇسقاسىن اياقتاپ شىققان. 

«تاريح-ي قىپشاقيدا» وقىرمان­دار­د­ىڭ بارلىعىنا دا ورتاق جالپىلاما تاريح قاراستىرىلادى. ناقتىلاپ ايتقاندا، ادامزاتتىڭ جاراتىلىسىنان، پايعامبارلاردىڭ شەجىرەسىنەن باس­تاپ، 1725 جىلعا دەيىنگى تاريحتى قام­تيدى. زەرتتەۋشىلەر ەسكەرتكەندەي ەڭبەك: باتا سوزدەن (فاتيحادان)، باس­تامادان، بەس باپتان، اياقتاما مەن قوسىمشادان تۇراتىن بولسا، ال باپتار ءوز ىشىندە بولىكتەردەن، تايپالاردان، توپتاردان، اۋلەتتەردەن قۇرالادى. باتا سوزدە اللاعا ءمىناجات ەتىپ، باستامادا اۆتور مەن كىتاپقا بايلانىستى قىسقاشا مالىمەتتەر كەلتىرىلىپ، جازىلاتىن كىتاپتىڭ جۇيەسى مەن مازمۇندىق قۇ­رى­لىمى بەرىلەدى. العاشقى باپتا يسلامعا دەيىنگى مۋرسال جانە ۇلى پايعامبارلار مەن ولاردىڭ ءىزباسارلارى، ەجەلگى ءدىن تاريحى، ەكىنشى باپتا يسلام­نىڭ الدىنداعى پاتشالاردىڭ جىلناماسى، ءۇشىنشى باپتا يسلامنان بۇرىنعى اجام سۇلتاندارى مەن ولارعا زامانداس پاتشالاردىڭ شەجىرەسى، ءتورتىنشى باپتا مۇحاممەد پايعامبار مەن حالي­فات­تىق بيلىك قۇرعان حاليفالار تۋرالى، بەسىنشى باپتا يسلام داۋىرىندە سالتانات قۇرعان پاتشالار جونىندە باياندالادى. اياقتامادا كىتاپتىڭ جازىلۋى، كەمشىلىكتەرى، كەدەرگى بولعان قيىنشىلىقتار، كوشىرۋشىنىڭ ءتۇيىن ءسوزى كورسەتىلەدى. 
قوجامقۇلي-بەكتىڭ تاريحشىلىق، جازۋشىلىق ۇستانىمدارى مەن وزىندىك امال-تاسىلدەرىنە توقتالار بولساق، ەڭ الدىمەن، ول وزىنەن بۇرىن جازىلعان ەڭبەك­تەر­مەن مۇمكىندىگىنشە تانىسىپ، ولاردى ءبىر-بىرىمەن سالعاستىرىپ، قاجەتتى، اقىلعا سىيىمدى جەرلەرىن پايدالانىپ، وزىنە ۇناماعان جەرلەرىنە جەكە كوزقاراستارىن بىلدىرەدى. ولاردىڭ اراسىندا «تاريح-ي تاباري»، «تاريح-ي ساندە»، «تاج-ءال مااسر»، «تاريح-ي فيرۋز شاھي»، «رۋزات ءال-سافا»، «تاريح-ي باناكاتي»، «تاريح-ي ۆاسساف»، «تاريح-ي حۋمايۋني»، «تازۋك تەمۋري»، «حابيب ۋس-سيار»، «تاريح-ي راشيدي»، «ابدۋللا-نامە»، «تاريح-ە گوزيدە»، ت.ب. تاريحي جازبا جادىگەرلەر كەزدەسەدى. 

ونىڭ ەكىنشى دەرەككوزى – اۋىزشا ايتۋشىلاردىڭ مالىمەتتەرى، ياعني ميفتىك، اپسانالىق، حيكاياتتىق، اڭىز­دىق، اۋىزەكى اڭگىمە، شەجىرە رە­تىن­دە جاد ارقىلى جەتكەن حالىق ادە­بي­­ەتى. ەڭبەكتىڭ ءۇشىنشى نىساناسى – تاريح­شىنىڭ كوزىمەن كورىپ، باس­تان وتكىزگەن وقيعالارى، كەزدەسكەن، اسكەري جورىقتاردى، سوعىستاردى، ساپارلاردى بىرگە وتكىزگەن تۇلعالاردىڭ، بيلەۋشىلەردىڭ، اسكەرباسىلاردىڭ ءىس-ارەكەتتەردى ساقتاعان ءوزىنىڭ جادى مەن ساپارناما جازبالارى مەن كۇندەلىكتەرى سياقتى جەكە مۇراعاتى.

ال شىعارمانىڭ دۋشانبە نۇسقاسى­نىڭ كوشىرمەسى ينستيتۋتتىڭ جوسپارلى جۇمىستارىنىڭ قاتارىندا ەلگە جەت­كى­زى­لىپ، عالىمداردىڭ تالقىسىنا سالى­نىپ، بۇل قولجازبا جادىگەردىڭ تەك ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ عانا ەمەس، قازاق حالقىنىڭ تاريحىنا قاتىستى تۇستارى دا اسا مول ەكەندىگى ءسوز بولدى. سوندىقتان بۇگىنگى كۇنگە دەيىن الەمنىڭ ەشبىر تىلىنە تولىق تارجىمالانباعان، ءتىپتى تۇپنۇسقا تىلىندە دە باسىلىم كورمەگەن بۇل جادىگەردى تىكەلەي قازاق تى­لىنە اۋدارىپ، وتاندىق رۋحانياتتىڭ قا­تارىنا الۋ تۋرالى ۇسىنىستار ءتۇستى. نا­تيجەسىندە، ارنايى جوبا جاسالىپ، ول 2015-2017 جىلدارعا ارنالعان عىلىمي-زەرت­تەۋلەردى گرانتتىق قارجىلاندىرۋ كون­كۋرسىنا قاتىسىپ، جەڭىسكە جەتتى. 

قارجى جەتىمسىزدىگى اۋدارمانىڭ جوس­پار­لانعان كولەمىنە دە وزىندىك اسەرىن تي­گىز­بەي قالمادى. جوسپارلانعان اۋ­دارمانىڭ ەسىمدەر، گەوگرافيالىق، ەتنو­نيمدىك، ت.ب. كورسەتكىشتەرىنىڭ كولەمىن شەكتەپ، اسا قاجەتتى دەلىنگەن كىتاپتىڭ V بابىنىڭ «تۇرىك، موعول، تاتار، تۇركىستان حاندارى مەن شىڭعىس حاننىڭ دۇنيەگە كەلۋى تۋرالى» 5-بولىگىنەن باستاپ ەنگىزۋگە ۇيعارىم جاسالدى. سول سەبەپتى جوبا تەك يۋ.پيلتان، ت.البەكوۆ، ن.ەلەسباي، ا.ورالبەك سياقتى ينستيتۋت قىزمەتكەرلەرىنىڭ كۇشىمەن عانا جۇزەگە اسىرىلىپ، قولجازبا مۇرانىڭ تىكەلەي اۋدارماسى قالىڭ وقىرمانداردىڭ نازارىنا ۇسىنىلىپ وتىر.

ەڭبەكتى اۋدارۋ، باسپاعا دايىنداۋ بارىسىندا كورىنىس بەرگەن ءبىرشاما قيىن­دىقتاردى ەسكەرە وتىرىپ، اۋ­دارماشىلار تاراپىنان كەتكەن كەي­بىر كەمشىلىكتەرگە وقىرماندار تۇ­سىنىس­تىكپەن قارايدى دەگەن ۇمىتەمىز. شى­عارمادا كەزدەسەتىن ەسىمدەردىڭ كوپ­شىلىگى (موڭعول، ءۇندى، تۇرىكتەن وزگە) اراب اتاۋلارى بولعاندىقتان، ولاردىڭ پارسى ءتىلىنىڭ زاڭدىلىقتارىنا باعىنىپ، تۇپنۇسقادا وزگەشە دىبىستالىپ كەتەتىن جەرلەرى از ەمەس. سونداي-اق ورتاعاسىرلارداعى بيلەۋشى تۇلعالار بىرنەشە جاناما، لاقاپ ەسىمدەر يەلەنگەندىكتەن، ءبىر بەتتە ءبىر ادام بىرنەشە اتاۋمەن كورسەتىلەدى. مۇنى اڭداماعان وقىرمان ولاردى بىرنەشە كەيىپكەر دەپ ءتۇسىنۋى ابدەن مۇمكىن. جوعارىدا اتالعانداي قوجامقۇلي-بەك بالحيدىڭ تەگى تۇرىكتەكتەس حالىقتان شىق­قانىمەن، شيرەك عاسىرعا جۋىق ءۇندىس­تاندا تۇرعاندىقتان، ونىڭ كەيبىر اتاۋ­لاردى، ۇعىمداردى پارسى-ءۇندى نەمەسە تازا ءۇندى تىلىندە جەتكىزۋى دە زاڭدى. 

قولجازبانى ءتارجىمالاۋ كەزىندە بەت­تەردىڭ شەتىنە كوشىرۋشىنىڭ قوسىمشا جاز­عان ەسكەرتپەلەرى سونداعى ماتىنمەن سايكەس كەلمەۋى، بەتتەردىڭ اۋىسىپ كەتۋى، رەتتىك ءنومىردىڭ قويىلماي قالۋى سياقتى جايتتار ءجيى قايتالانادى. كوبىنەسە ءماتىن اراسىندا كەزدەسەتىن ولەڭ جولدارىنىڭ مازمۇندارى تۇسىنىكسىز بولىپ كەلەدى جانە كورسەتىلمەيدى. اۋدار­مادا ولەڭ ماتىندەرىنىڭ سوزبە-ءسوز اۋ­دار­ماسى بەرىلدى. سونىمەن بىرگە تاريحي وقيعالارعا، تۇل­عا­لارعا قاتىستى دەرەكتەر ناقتى دەرەك­تەرگە ساي­كەس كەلمەيتىنى دە ءجيى باي­­قالادى. تاعى ءبىر قولبايلاۋ بولعان كە­­دەرگى، قول­جاز­بانىڭ وتە كونەلىگىنە، كو­­شى­­رۋشىنىڭ جا­ناما تۇسىرگەن جازۋلارىنا، وشىرۋىنە بايلانىستى جەكەلگەن سوي­لەمدەردىڭ، سوزدەر مەن تىركەستەردىڭ دۇ­رىس وقىلماي ءتۇرلى قيىندىقتار تۋعىز­عا­نىنان دا وقىرمانداردى قۇلاعدار ەتكىمىز كەلەدى. 

«تاريح-ي قىپشاقي» ەڭبەگىن اياق­تار­دا قوجامقۇلي-بەك بالحي: «جازۋ­شى جاعدايىنىڭ جوقتىعىنان، قارا­جات­­تىڭ كەمشىندىگىنەن، قابىلەت-قارى­مى­نىڭ ازدىعىنان، جول ازابىنان، جالعىزدىقتىڭ سالدارىنان شىنايى ءسوزدى ۇلكەندەردىڭ قۇلاعىنا جەتكىزە المادى. [بۇل جازىل­عان­دار] دۇرىس پا، جوق الدە دۇرىس ەمەس پە، قۇداي تاعالانىڭ كومەگىمەن 3 جىلدا جاڭا ۇلگىدە حاتقا ءتۇسىردى. ەگەر بايان­داۋ كەزىندە كەيبىر وقي­عالار ۇمى­تى­لىپ قالعان بولسا، «ادامنىڭ ءوزى قاتەلىكتەردەن جاراتىلدى»، – دەپ اعىنان جارىلعان ەكەن. ارادا ءۇش عاسىر وتسە دە تاريحشىنىڭ وسى پىكىرىنە ءبىزدىڭ دە تولىق قوسىلعىمىز كەلەدى. الداعى ۋاقىتتاردا شىعارمانىڭ بارلىق نۇسقالارىن ءبىر جەرگە توپتاستىرىپ، ءبىر-بىرىمەن سالىس­تى­رىپ، ادەبي-تەكستولوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ارق­ىلى تۇپنۇسقاعا جاقىن نۇسقاسىن انىقتاپ، عىلىمي باسىلىمىن جارىققا شىعارۋ قاجەت دەگەن ويدامىز. وسى جادىگەر ۇلت رۋحانياتىنىڭ ءبىر كەم جەرىن تولتىرىپ جاتسا، ماقساتىمىزدىڭ ورىندالعانى. 

ءۋاليحان قاليجانوۆ،
ۇعا اكادەميگى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى

توقتار البەكوۆ،
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى

سوڭعى جاڭالىقتار

ءۇي جانۋارىنان ۆيرۋس جۇعا ما؟

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 18:39

التىن قورىمىز كوبەيىپ كەلە جاتىر

قازاقستان • بۇگىن، 17:30

اقمولادا تاعى ءبىر ناۋقاس انىقتالدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 16:07

قارعىن سۋ بالكاشيندى باسىپ قالدى

ايماقتار • بۇگىن، 16:05

ۇقساس جاڭالىقتار