سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ەرلان ومار, "ەگەمەن قازاقستان"
قازاقستان مەن ەۋروپالىق وداق اراسىنداعى جاراسىمدى بايلانىس ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن العان العاشقى جىلداردان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتىر. بۇگىنگى تاڭدا وسىناۋ حالىقارالىق ەكونوميكالىق بىرلەستىكتىڭ ورتالىق ازياداعى نەگىزگى سەنىمدى سەرىكتەسى دە – قازاقستان. ديپلوماتيالىق بايلانىسقا ايعاق بولعان العاشقى قۇجات 1995 جىلى قابىلداندى. وسىلايشا, قازاقستان ەۋروپالىق وداقپەن ورتالىق ازياداعى ءوزارا ىنتىماقتاستىق پەن سەرىكتەستىك تۋرالى كەلىسىمگە كەلگەن العاشقى مەملەكەت بولدى جانە ازىرشە كەلىسسوزدەردىڭ ەكىنشى بۋىنىن جاساعان وڭىردەگى جالعىز ەل بولىپ وتىر.
حالىقارالىق كونفەرەنتسيانىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا ءسوز سويلەگەن سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قايرات ءابدىراحمانوۆ ءوز سوزىندە ەۋروپالىق وداقپەن ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سىرتقى ساياساتتاعى باستى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى ەكەنىن ايتا كەلە, پرەزيدەنتتىڭ بيىلعى ء«تورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىنداعى دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» اتتى جولداۋىندا دا ەۋروپالىق وداقپەن ارىپتەستىككە ەرەكشە نازار اۋدارىلعانىن اتاپ ءوتتى.
مينيستر ايتۋىنشا, ەۋروپالىق وداقپەن بايلانىس ورناتىلعان 25 جىل ىشىندە ءوزارا سەنىمدى ارىپتەستىكتىڭ نەگىزى بەرىك قالانىپ, ىنتىماقتاستىق كوكجيەگى كەڭەيە تۇسكەن. قازىرگى تاڭدا قارقىن العان ساۋدا-ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر – سونىڭ ايعاعى. ەو مەن قازاقستان اراسىنداعى كەڭەيتىلگەن ىنتىماقتاستىق پەن سەرىكتەستىك جونىندەگى جاڭا كۇشەيتىلگەن كەلىسىمنىڭ ءوزى ەكىجاقتى ورنىقتى دامۋدىڭ باعىتتارىن ايقىنداپ, بارلىق سالا بويىنشا بايلانىستى نىعايتقان.
ەۋروپالىق وداق الداعى ۋاقىتتا ورتالىق ازياعا ارنالعان ەو ستراتەگياسىن جاڭارتۋ تۋرالى شەشىمگە كەلىپ وتىرعانى بەلگىلى. ق.ءابدىراحمانوۆ قازاقستان بۇل شەشىمدى تولىعىمەن قولدايتىنىن, وسىعان وراي ناقتى ۇسىنىستار ەنگىزۋگە دايىن ەكەنىن جەتكىزدى.
ءمينيستردىڭ قازاقستان اتىنان جاريالاعان ۇسىنىستاردىڭ العاشقىسى – جەكە كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ, ورتا جانە شاعىن بيزنەستى قولداۋ باعىتىندا بىرلەسكەن جۇمىستاردى بەلسەندى جۇرگىزۋ. وسى ورايدا ەۋروپالىق وداققا مۇشە ەلدەردىڭ تاجىريبەسى ەسكەرىلىپ, ول ناقتى ۇلگى رەتىندە قولدانىلۋى ءتيىس.
ەكىنشىدەن, قازاقستان ەنەرگيا تيىمدىلىكتى ارتتىرۋعا ايرىقشا ءمان بەرىپ وتىر. بىلتىر وتكەن ەكسپو حالىقارالىق كورمەسىندە دە جاسىل ەكونوميكانىڭ تيىمدىلىگى مەن ونى قولدانۋدىڭ ارتىقشىلىقتارى كۇللى الەمگە ايشىقتالدى. سوندىقتان ەۋروپالىق وداقپەن وسى باعىتتا دا بىرلەسكەن جۇمىستار قولعا الىنۋى كەرەك.
ۇشىنشىدەن, حالىقارالىق بىرلەستىكپەن ىنتىماقتاسۋ بارىسىندا كولىك-ترانزيتتىك سالانى دامىتۋ دا باسىم باعىت رەتىندە قاراستىرىلۋى ءتيىس. بۇل ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋعا دا ىقپال ەتپەك. وسى ورايدا ورتالىق ازيا ەۋروپا مەن ازيا اراسىندا تاۋارلار مەن ەنەرگيا رەسۋرستارىن تاسىمالدايتىن ترانزيتتىك ءدالىز رەتىندە عانا قالماۋى ءتيىس. ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ەكونوميكاسىن ءتيىمدى ءارتاراپتاندىرىپ, جوعارى سۇرانىسقا يە تىڭ تەحنولوگيالىق وندىرىستەردى قۇرۋ ءۇشىن ەو تاجىريبەسى مەن كومەگىنە سۇيەنگەن ءجون.
مينيستر سونداي-اق, قازاقستان تسيفرلاندىرۋ سالاسىندا, ەكولوگيا, سۋ رەسۋرستارى, ادام قۇقىقتارى جانە زاڭنىڭ ۇستەمدىك قۇرۋى ماسەلەلەرىندە دە جاڭا تاجىريبەلەردى قولدانۋعا مۇددەلى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇعان قوسا, ءبىلىم بەرۋ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ, سۋ رەسۋرستارىن ۇتىمدى پايدالانۋ سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىق تا تەرەڭدەي ءتۇسۋى قاجەت. ق.ءابدىراحمانوۆتىڭ ايتۋىنشا, بولاشاق ستراتەگيانى قۇرۋ كەزىندە ەسكەرىلەتىن بۇل جايتتار ەۋروپالىق كومپانيالاردىڭ وڭىرلىك نارىققا شىعۋىنا جانە ايماقتاعى ەۋروپالىق وداقتىڭ ۇستانىمىن نىعايتۋعا جاڭا مۇمكىندىكتەر اشادى.
حالىقارالىق كونفەرەنتسيانىڭ جۇمىسىنا ساتتىلىك تىلەگەن سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قازاقستان پرەزيدەنتى ەلدىڭ ەكونوميكاسى مەن قوعامدىق ءومىرىن بارلىق سالا بويىنشا جاڭعىرتۋدىڭ تىڭ باعدارلاماسىن ۇسىنعانىن ايتا كەلە, ەۋروپالىق وداق پەن وعان مۇشە مەملەكەتتەر قازاقستاننىڭ وسى ماڭىزدى جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋعا ۇلەس قوساتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.
بۇدان كەيىن ءسوز العان ەۋروپالىق وداقتىڭ ورتالىق ازيا بويىنشا ارنايى وكىلى پيتەر بۋريان اتالعان ۇسىنىستاردى ماقۇلدايتىنىن جانە ەۋرووداق ۋاعدالاستىق ورناتۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىن باستامالاردىڭ ءبارىن قولداۋعا دايىن ەكەنىن جەتكىزدى.
ەۋروپالىق وداقتىڭ ورتالىق ازياعا ارنالعان ستراتەگيالىق قۇجاتى 2019 جىلدىڭ ورتاسىنا قاراي دايىن بولادى دەپ كۇتىلۋدە. وندا ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋدىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارى بەلگىلەنبەك.
بۇدان كەيىن القالى جيىننىڭ پانەلدىك سەسسياسى باستالىپ, قاتىسۋشىلار حالىقارالىق جاعدايلارعا قاتىستى وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى.
سپيكەرلەر ەۋروپالىق وداق پەن ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى اراسىنداعى ساياسي, ەكونوميكالىق, ساۋدا سالالارىنداعى ەكىجاقتى جانە ايماقارالىق قاتىناستاردى, ىنتىماقتاستىق پەن بايلانىستى كەڭەيتۋ بولاشاعىن تالقىلادى.
قازاقستانداعى ەو وكىلدىگىنىڭ باسشىسى ترايان حريستەا ەلىمىزدىڭ كوتەرگەن باستامالارىن ەۋروپالىق وداق تاراپى جوعارى باعالاپ وتىرعانىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەۋروپالىق وداق قازاقستاندى وڭىردەگى ىرگەلى ارىپتەس سانايدى.
«قازاقستان مەن ەو اراسىنداعى ارىپتەستىك دەڭگەيى ماڭىزدى. ويتكەنى ەكى تاراپتىڭ قارىم-قاتىناسى VI عاسىردا, ۇلى جىبەك جولى ارقىلى شىعىس پەن باتىس ساۋدا-ساتتىق جاساي باستاعاننان بەرى قالىپتاسقان. قۇرلىقتىڭ ەكى جاعىنا جەتكىزىلگەن تاۋارلار, يدەيالار, مادەنيەت پەن وركەنيەت ءدال وسى ايماقتان ءوتتى. سوندىقتان ەۋروپالىق وداق ءۇشىن قازاقستان وڭىردەگى ەڭ ماڭىزدى ارىپتەس ەكەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى», دەدى ول.
ت.حريستەانىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ەو قازاقستاندى ساۋدا جانە ەكونوميكالىق ارىپتەس قانا ەمەس, تۇراقتىلىق پەن تولەرانتتىقتىڭ ۇلگىسى رەتىندە قاراستىرادى. بۇدان كەيىن وكىل 26 جىل ىشىندەگى قول جەتكىزىلگەن جەتىستىكتەرگە توقتالدى. ەكىجاقتى ارىپتەستىكتىڭ ناتيجەسىندە قازاقستاننىڭ سىرتقى تاۋار اينالىمىنىڭ 15 پايىزى وسى ەۋروپالىق وداق ەلدەرىنە ءتان. سونىمەن قاتار ت.حريستەا وداقتىڭ قازاقستانعا ينۆەستيتسيا سالۋ بويىنشا دا الدىڭعى قاتاردا ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
وزبەكستانداعى ەو وكىلدىگىنىڭ باسشىسى ەدۋاردس ستيپرايستىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تاڭدا ەل ايماقتاعى ماڭىزدى ارىپتەستەردىڭ بىرىنە اينالىپ كەلەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە كەيىنگى جەتى جىلدا ەۋروپالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەر مەن وزبەكستان اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 178 ميلليون ەۋروعا جەتكەن. ە.ستيپرايس بۇل ەلمەن ارىپتەستىكتى ودان ءارى نىعايتۋ كەرەك ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. وسىعان سايكەس ەۋروپالىق وداق وڭىرلەردى دامىتۋعا, اۋىل شارۋاشىلىعىن جانداندىرۋعا ماڭىز بەرمەك.
سودان كەيىن ەو-نىڭ قىرعىزستانداعى ۋاقىتشا سەنىمدى وكىلى يااپ ورا بايانداما جاساپ, تاراپتار اراسىنداعى ارىپتەستىكتى نىعايتۋ بارىسىندا اتقارىلىپ جاتقان شارالارعا توقتالدى. ول 2017 جىلعى جەلتوقساندا باستالعان كوپ راۋندتى كەلىسسوزدەر ەكىجاقتى سەرىكتەستىكتى جاڭا دەڭگەيگە شىعاراتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.
يا.ورانىڭ سوزىنە قاراعاندا, قازىرگى تاڭدا ەو تارابى قىرعىزستاندا كوپتەگەن سالالار بويىنشا جۇمىس ىستەپ جاتىر. ەلدە جىل سايىن ادام قۇقىعى جونىندە جارىسسوزدەر ۇيىمداستىرىلىپ, وسى سالانى جانداندىرۋعا ماڭىز بەرىلەدى. سونداي-اق وداق دامۋ جونىندەگى ماسەلەلەرگە دە كوڭىل ءبولىپ وتىر. وكىلدىڭ دەرەكتەرىنە ساي, ەو 2014-2020 جىلدار ارالىعىندا قىرعىز اعايىندارعا 180 ميلليون ەۋرو كولەمىندە قارجىلاي كومەك بەرگەن. يا.ورانىڭ ايتۋىنشا, ەلدە زاڭنىڭ ۇستەمدىك قۇرۋىنا, ءبىلىم سالاسىنا جانە وڭىرلىك دامۋدى ينتەگراتسيالاۋعا ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى.
ەو-نىڭ تاجىكستانداعى وكىلى مارگۋس سولنسون ۇيىمنىڭ ەل ءۇشىن ماڭىزدى ارىپتەس ەكەنىن ءسوز ەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, تاجىكتەر تاراپى وداقتى ۇزاق مەرزىمدى جانە تۇراقتى ساياسي سەرىكتەس رەتىندە ەسەپتەيدى. ەكى تاراپتىڭ بايلانىسىن نىعايتۋ ماقساتىندا وكىلدىكتىڭ بىرقاتار جۇمىستار اتقارىپ جاتقانى دا ايتىلدى. م.سولنسوننىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, تاجىكستاندا ادام قۇقىقتارى, گەندەرلىك تەڭدىك, بالالار قۇقىعىن قورعاۋ ماسەلەلەرىنە ەرەكشە دەن قويىلعان.
بۇدان كەيىن ەو مەن ورتالىق ازيا ەلدەرى الدىنداعى ورتاق قاۋىپسىزدىك سىن-قاتەرلەرى, گەندەرلىك تەڭدىك پەن ادامي كاپيتالدى دامىتۋ جونىندە پلەنارلىق سەسسيالار ءوتتى. اتالعان جيىن بارىسىندا قازاقستاندىق جانە شەتەلدىك ساراپشىلار ءوز پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى.
اباي اسانكەلدى ۇلى,
قىمبات توقتامۇرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
