ەلباسى ساندىق قانا ەمەس, سونداي-اق ساپالى وزگەرىستەردى دە مەڭزەپ, «اقىلدى تەحنولوگيالار» – بۇل اوك-ءتى دامىتۋدا سەرپىلىس جاساۋ ءۇشىن مۇمكىندىك» دەپ سانايدى. «شيكىزاتتى قايتا وڭدەۋدى قامتاماسىز ەتىپ, الەمدىك نارىقتارعا جوعارى ساپالى دايىن ونىممەن شىعۋىمىز قاجەت. بۇل ماسەلەنى شەشۋگە بارلىق اگرارلىق كەشەننىڭ تۇبەگەيلى بەت بۇرۋى ماڭىزدى», دەپ اتاپ ءوتتى مەملەكەت باسشىسى. بۇل اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىنىڭ ءاربىر سەگمەنتىندە بۇكىل جۇمىس كەزەڭى بويى اگرارلىق عىلىمدى دامىتۋدى, جاڭا تەحنولوگيالاردى ترانسفەرتتەۋمەن جانە ولاردى وتاندىق جاعدايعا بەيىمدەۋدى, «اقىلدى تەحنولوگيالار» ارقىلى ونىمدىلىكتى بىرنەشە ەسە ارتتىرۋدى بىلدىرەتىن كەشەندى ماسەلە.
«اقىلدى تەحنولوگيالار» – اياسى تار ماقسات ەمەس, پراكتيكادا ساۋاتتى, شەبەر قولدانۋعا بولاتىن ءتيىمدى قۇرال. ناتيجەسىندە اوك ەڭبەك ونىمدىلىگىن جانە قايتا وڭدەلگەن اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمىنىڭ ەكسپورتىن بەس جىل ىشىندە كەم دەگەندە 2,5 ەسەگە ارتتىرۋ ءۇشىن اگرارشىلارعا مۇمكىندىك بەرۋگە ءتيىس. ياعني جولداۋدا قويىلعان ماقساتتارعا جەتۋگە جول اشىلادى.
اتادان بالاعا قالدىرىلىپ وتىرعان جەر-اناعا دەگەن ماحاببات «تسيفرلىق رۋحتى» سىڭىرگەن, سوندىقتان دا «اقىلدى تەحنولوگيالارعا» قازىرگى شارۋاشىلىقتىڭ شاماسى جەتە مە؟ تولىق سەنىممەن – ء«يا» دەپ ايتا الامىن! استانادا وتكەن ەكسپو كورمەسى بىزگە بولاشاق – بۇل شىنايىلىق ەكەنىن كورسەتتى. ەكسپو اياسىندا ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەميانىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن, ءوزىم قاتىسقان ينجەنەرلەر مەن عالىمداردىڭ دۇنيەجۇزىلىك كونگرەسىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. كونگرەسكە نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى, «جاھاندىق ەنەرگيا» حالىقارالىق سىيلىعىنىڭ 18 لاۋرەاتى, ەنەرگەتيكا, قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلەرى, ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى 2000-نان استام عالىم, ساراپشى قاتىستى. مەن, اگرارلىق عىلىممەن اينالىساتىن مامان رەتىندە, وسى سالانىڭ عالىمدارىنىڭ وي-پىكىرلەرىنە قىزىعۋشىلىق تانىتتىم. الەمدە قانداي ۇردىستەر بار؟ ءبىز قايدا بەت الىپ كەلەمىز؟ 1000-نان استام بايانداما تىڭدالدى. اگرارلىق عىلىم سالاسىندا برازيليا شتاتىنىڭ ءمينيسترى جواو كارلوس دە سوۋزا مەيرەللەستىڭ, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ريككاردو ۆالەنتينيدىڭ, تاۆريا مەملەكەتتىك اگروتەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ, كيەۆ پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ بىرقاتار عالىمداردىڭ جانە باسقالارىنىڭ باياندامالارى تىڭدالدى. نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى بۇگىنگى تاڭدا بۇكىل الەمدە تەك اگرارلىق ونىمدەر سەكتورى تۇششى سۋدى پايدالانۋدىڭ جالپى كولەمىنىڭ شامامەن 80%-ىن, ەنەرگياعا جالپى سۇرانىستىڭ 30%-ىن جانە پارنيكتىك گازداردىڭ تەحنوگەندىك شىعارىندىلارىنىڭ 24%-ىن قۇرايتىنىن اتاپ ءوتتى. بولاشاقتا جاھاندىق ازىق-ت ۇلىك ءوندىرۋ 70%-عا ارتادى, سەكتور رەسۋرستاردىڭ تەڭدەسسىز قىسىمىنا جانە كليماتتىق جۇيەلەردىڭ كۇشتى اۋىتقۋىنا تاپ بولادى دەپ كۇتىلۋدە. جاھاندىق اگرارلىق ازىق-ت ۇلىك جۇيەلەرى, ولاردىڭ بولاشاق ۇرپاققا قولداۋ كورسەتۋ مۇمكىندىكتەرى تۋرالى ويلاناتىن كەز كەلدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ يدەياسى – ەكونوميكانى تسيفرلاندىرۋعا كوشۋ جانە پانارالىق يننوۆاتسيالىق ورتالىقتار قۇرۋ ءبىزدىڭ بولاشاقتىڭ نەگىزگى كومپونەنتى بولىپ تابىلادى. قازاقستاندا اگرارلىق سالاداعى عىلىم جانە بيزنەس ءۇشىن جاڭا ستراتەگيالىق مودەل ىسكە قوسىلادى. ال عىلىم مەن بيزنەستى جاقىنداستىرۋ ءۇشىن جاڭا تەحنولوگيالاردى كوممەرتسيالاندىرۋ كەڭسەلەرى قاجەت. ينجەنەرلىك اكادەميادا وسىنداي كوممەرتسيالاندىرۋ كەڭسەسى ينجەنەرلىك-تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بازاسىندا الدەقاشان قۇرىلعان. ءدال وسى كەڭسە نارىقتىق جانە تۇتىنۋشىلىق سۇرانىسقا باعىتتالعان كابينەتتىك زەرتتەۋلەردەن قولدانبالى زەرتتەۋلەرگە كوشۋ ءۇشىن بەرىك كوپىر قۇراتىن بولادى.
ءبىز تسيفرلاندىرۋدىڭ باسقارۋعا كومەكتەسكەنىن, ەكونوميكا جانە ەنەرگەتيكا ەكولوگيالىققا اينالعانىن, ال جەل مەن كۇن شارۋانىڭ ۇيرەنشىكتى سەرىكتەرىنە ونىڭ كومەكشىلەرىنە اينالعانىن كورىپ وتىرمىز. شارۋانىڭ جاڭارتۋعا دايىندىعى تۋرالى سۇراققا وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى جاۋاپ بەرە الادى. اۋىلشارۋاشىلىق سالاسى بىرتە-بىرتە جاڭا تەحنولوگيالاردى يگەرۋدە. وتە ماڭىزدى جايت, مەنەدجمەنت, كادر ساياساتى, سونداي-اق تەحنولوگيالىق جاراقتاندىرۋ, ەگىنشىلىك جاعىنان ساپالى وزگەرۋدە. وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا رەسپۋبليكامىزدا اۋىلشارۋاشىلىق جالپى ءونىمى شامامەن 3%-عا ءوسىپ, كولەمى بويىنشا 4 ترلن تەڭگەدەن اسقانىن ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىن. ءوسۋ وسىمدىك شارۋاشىلىعىندا جانە مال شارۋاشىلىعىندا بايقالدى.
ءبىزدىڭ كومپانيانىڭ پراكتيكالىق تاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ, ونىڭ ودان ءارى ءوسۋ الەۋەتىن كورىپ وتىرمىن, ويتكەنى قازىردىڭ وزىندە بيزنەستىڭ كەزەكتى تەحنولوگيالىق باسپالداعىنا ورلەۋى ناتيجەلىلىكتى ارتتىراتىنىن بىلەمىن. 2014 جىلى مەملەكەت باسشىسى ءبىزدىڭ كوپ سالالى اگروحولدينگكە كەلگەندە ونىڭ جەتىستىكتەرىن دە اتاپ ءوتىپ, «بايسەركە-اگرو» جشس-سىن قازاقستاندا اۋىلشارۋاشىلىق سەكتورلارىن دامىتۋعا باعىت-باعدار بەرەدى دەپ اتاعانىن ەسكە تۇسىرە وتىرىپ, مىناداي پاراللەلدەردى جۇرگىزىپ كورەيىن. ءبىز وسىنداي جوعارى باعانى ماقتان ەتەمىز. بىراق ودان دا ماڭىزدىسى, ول مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىندا ايتىلعان يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋ, باسقارۋدى جەتىلدىرۋ باعىتىنداعى ءبىزدىڭ ءينتۋيتيۆتى قوزعالىسىمىز بولىپ تابىلادى.
پرەزيدەنت ءوز نازارىن اگروبيزنەستىڭ عىلىمي قۇرامىنا اۋدارعان. بىرنەشە جىل بۇرىن, اتا-بابامىزدان كەلە جاتقان ادىستەرمەن ۇيرەنشىكتى قالىپتان شىعا المايتىنىمىزدى تۇسىنگەن سەرىكتەستىك اگروونەركاسىپتىك سەكتوردى قولداۋ ءۇشىن قازاق وسىمدىك قورعاۋ جانە كارانتين عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى جانە قازاق ۆەتەريناريا عزي-مەن بىرگە قۇرىلعان قازاگرويننوۆاتسيا مەملەكەتتىك مەكەمەسىمەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى. بيىلعى جىلى ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەميامەن كەلىسىمگە كەلدى. ءبىزدىڭ عىلىمي ارىپتەستەرىمىزدىڭ ارقاسىندا وسىمدىكتەردى قورعاۋ, مال شارۋاشىلىعىنىڭ ونىمدىلىگىن ساقتاۋ جانە ارتتىرۋ ماسەلەلەرى جونىندە جاڭا يننوۆاتسيالىق ادىستەر مەن تەحنولوگيالارعا, زاماناۋي زەرتتەۋلەرگە قول جەتكىزدىك.
عالىمداردىڭ ۇسىنىستارىنا سۇيەنىپ, بۇكىل تەحنيكا جانە قۇرىلىمدار پاركىن جاڭعىرتتىق, ەڭبەكاقى تولەۋ جۇيەسىن, موتيۆاتسيا جانە مامانداردى وقىتۋدى ۇيىمداستىرۋ بويىنشا جۇمىستى جاقسارتتىق. ياعني وندىرىستىك تسيكلدىڭ بىردە-ءبىر بولشەگىن نازارىمىزدان تىس قالدىرماي كەشەندى قاراستىردىق. بۇل بىزگە اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىن وڭدەۋ, قايتا وڭدەۋدى قازىرگى تالاپقا ساي جاڭارتۋ, اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىنىڭ جانە ونىڭ ناتيجەلىلىگىن ارتتىرۋ پروتسەستەرىن جاقسارتۋعا ايتارلىقتاي سەپتىگىن تيگىزدى.
كەمىندە ەكى جىلدىڭ ىشىندە قول جەتكەن ناتيجەلەردىڭ ارقاسىندا ءبىزدىڭ حولدينگ الماتى وبلىسىنىڭ ۇزدىك اۋىلشارۋاشىلىق قۇرالىمىنا اينالدى, 2015 جىلى شاعىن جانە ورتا اۋىلشارۋاشىلىق كاسىپورىندارىنىڭ ىشىنەن قازاقستاننىڭ ۇزدىك كومپانياسى رەتىندە «التىن ساپا» سىيلىعىنا يە بولدى. بىراق ءبىز ءوزىمىزدى دامىتۋدى توقتاتقان ەمەسپىز, سوندىقتان بۇگىنگى تاڭدا ۇزدىكسىز ءبىلىم, ماماندىقتى جەتىلدىرۋ تاقىرىپتارى كومپانيانىڭ بارلىق قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن ادەتتەگى احۋالعا اينالدى. بىزگە وقىتۋ سەمينارلارى مەن شەبەرلىك-ساباقتار عانا ەمەس, كاسىبي ءوسۋ ءاربىر قىزمەتكەر ءۇشىن باستى ىنتالاندىرۋشى فاكتورعا اينالعانى ماڭىزدى. ءوزىمىزدىڭ «بايسەركە-اگرو» وقۋ عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعىن قۇردىق, ونىڭ نەگىزگى ماقساتى – اوك باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءبىلىم بەرۋ, عىلىم مەن ءوندىرىستىڭ ءوزارا ءىس-قيمىل يننوۆاتسيالىق مودەلىن قالىپتاستىرۋ. وندا ماگيستر-عالىمدار, PhD دوكتورلار, پروفەسسور, اكادەميكتەر جۇمىس اتقارادى.
ءبىز پاركتى جاڭارتىپ, الەمنىڭ ۇزدىك يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالارىن تارتتىق. تەڭگەرىمىندە 10 000 گا ەگىستىك جەر بار, ونىڭ 550 گەكتارىندا جەراستى تامشىلاتىپ سۋارۋ جۇيەسى قولدانىلادى. بۇل جۇگەرى, سويا, جوڭىشقا, بيداي, ارپا جانە باسقا دا داقىلداردى ءوسىرۋ كەزىندە ەگىن شارۋاشىلىعىنىڭ كورسەتكىشتەرىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەردى.
وتاندىق عىلىممەن جانە شەتەلدىك عالىمدارمەن ىنتىماقتاستىقتىڭ ارقاسىندا «بايسەركە-اگرو» اگروحولدينگى قازىردىڭ وزىندە الەمدىك دەڭگەيدە باتىل باسەكەلەسۋگە بولاتىن كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزگەنىن ماقتان تۇتامىز. زاماناۋي قايتا وڭدەۋشى كاسىپورنى بار اگروحولدينگ جوعارى ساپالى ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرىن – ايران, يوگۋرت, قايماق, سۇزبە, ىرىمشىكتىڭ بىرنەشە ءتۇرىن شىعاردى. زاۋىتتىڭ قۋاتى – جىلىنا 3 000 توننا ءونىم.
وسىرىلگەن ەليتالى تۇقىمدى مالدىڭ ەتىنەن حولدينگ ءوز ەت كومبيناتىندا ىستالعان جانە جارتىلاي ىستالعان شۇجىقتاردى, شۇجىق جانە وزگە دە ەتتەن جاسالعان جارتىلاي فابريكاتتاردى وندىرەدى. ونىڭ ونىمدىلىگى – جىلىنا 1 250 مىڭ توننا ەت.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ باستاعان ەلىمىز ناقتى ەكونوميكاداعى ءبىزدىڭ سەكتوردىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن كوتەرۋگە تاباندى تۇردە جۇمىس ىستەيدى. بۇل جەردە قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ ىسكەرلىك بەلسەندىلىگىن جوعارىلاتۋ ءۇشىن جاڭا قادامعا اينالعان, ن.ءا.نازارباەۆ اتاپ ايتقانداي, ستراتەگيالىق سيپاتقا يە مەملەكەت باسشىسىنىڭ امەريكا قۇراما شتاتتارىنا جاساعان ساپارىنىڭ ماڭىزى زور.
اقش پەن قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا قارىم-قاتىناستاردى دامىتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن مويىندايدى جانە وسى سالاداعى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋدى جالعاستىرادى. ساپار قورىتىندىلارى بويىنشا ەلەۋلى ينۆەستيتسيالار جانە زاماناۋي تەحنولوگيالاردى, ونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعىن ترانسفەرتتەۋدى ەلىمىزگە تارتۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرىن اشاتىن قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى كوپتەگەن جاڭا كەلىسىمشارتتار جاسالدى.
ءبىزدىڭ اگروحولدينگ تە تىس قالعان جوق, «Global Beef Investments» امەريكالىق كومپانياسىمەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى شارتقا وتىردى. امەريكالىق سەرىكتەستەرىمەن بىرگە «بايسەركە-اگرو» قازاقستاندا جوعارى گەنەتيكالىق مالدى ءوسىرۋ تەحنولوگياسى مەن ەمبريوندار ارقىلى رەپرودۋكتسيالارىن ەنگىزۋدى باستايدى. بۇل ءۇشىن گەنەتيكالىق زەرتحاناسى بار تۇتاس سەلەكتسيالىق ورتالىق قۇرىلادى. پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ومىرزاق شوكەەۆ وسى جوبانىڭ كەلەشەگىمەن تانىسىپ, وسى باعىتقا تولىق قولداۋ كورسەتۋگە تاپسىرما بەردى.
مەنىڭ ويىمشا, كوپتەگەن قازاقستاندىق اگرارشىلار ءۇشىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىندا كورسەتىلگەن اوك ماقساتتارى مەن مىندەتتەرى تۇجىرىمدالعان جولدارى ناقتى نۇسقاۋعا اينالدى. بۇل ءۇشىن قازاقستاندىق اگرارشىلاردىڭ قۇندى رەسۋرستارى بار, ولار: جەر, ءدامدى جانە پايدالى ازىق-ت ۇلىكتەردى وندىرۋدە اتا-بابالارىمىزدىڭ سان عاسىرلىق تاجىريبەسى, جاس سانا جانە ءوز ىسىندە ۇزدىك بولۋ ماقساتى.
تەمىرحان دوسمۇحامبەتوۆ,
ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەميانىڭ يننوۆاتسيا جونىندەگى ۆيتسە-پرەزيدەنتى, «بايسەركە-اگرو» جشس باسقارما توراعاسى
