مەنتالدى اريفمەتيكا دەگەن نە؟
مەنتالدى اريفمەتيكا – 4-14 جاس ارالىعىنداعى بالالاردىڭ زياتكەرلىك قابىلەتىن دامىتۋعا ارنالعان, ويشا ەسەپ جۇيەسىنە نەگىزدەلگەن باعدارلاما. نەگىزىنەن, ونىڭ تاريحى ەجەلگى قىتايداعى اباكۋس ەسەپتەۋ قۇرىلعىسىنىڭ پايدا بولۋىمەن تىعىز بايلانىستى. سەبەبى مەنتالدى اريفمەتيكا باعدارلاماسىنىڭ نەگىزى وسى اباكۋستى قولدانۋمەن سيپاتتالادى. ءدال وسى قۇرىلعىنىڭ ادام ميىن شىنىقتىراتىن قاسيەتىن بايقاعان مالايزيالىق پروفەسسور دينو ۆونگ 1993 جىلى UCMAS مەنتالدى اريفمەتيكا باعدارلاماسىن ويلاپ تاپقان. بۇگىنگى تاڭدا بۇل باعدارلاما الەمنىڭ 75 ەلىندە سۇرانىسقا يە بولىپ, UCMAS ورتالىقتارى اشىلعان. قازاقستانعا مۇنداي ورتالىقتار 2011 جىلى كەلدى. ال 2015-2016 جىلدارى وبلىس ورتالىقتارىندا مەنتالدى اريفمەتيكا كۋرستارى اشىلا باستادى.
بۇل سالا ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, اباكۋسپەن جۇمىس ىستەۋ بالالاردىڭ ۇساق موتوريكاسىن دامىتىپ, ميىنىڭ ەكى جاق جارتى شارىنىڭ ۇيلەسىمدى دامۋىنا اسەر ەتەدى. سونىمەن قاتار بالانىڭ زەيىنى مەن فوتوگرافيالىق ەستە ساقتاۋ قابىلەتى ارتىپ, شىعارماشىلىق ويلاۋ, بايقامپازدىق, ءوز-وزىنە سەنىمدىلىك, ناقتىلىق, جىلدامدىق پايدا بولادى.
ماتەماتيكتەر مەنتالدى اريفمەتيكاعا نەگە قارسى؟
مەنتالدى اريفمەتيكاعا كوبىنەسە فيزيكا-ماتەماتيكا عالىمدارى مەن پروفەسسورلارى قارسى پىكىر ءبىلدىرىپ كەلەدى. سولاردىڭ ءبىرى قوعام قايراتكەرى, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اسقار جۇمادىلداەۆ مەنتالدى اريفمەتيكانى قولدامايتىنىن ايتقان ەدى. «ماتەماتيكا عىلىمى – تەڭىز. مەنتالدى اريفمەتيكا سول تەڭىزدىڭ ءبىر تامشىسى عانا. مۇنى يگەرگەن ادام سانداردى تەز كوبەيتۋدى بىلەدى. ودان وزگە ارتىقشىلىعى جوق. ءبىر ەسەپتى بىرەۋ 5 سەكۋندتا, ەكىنشى بىرەۋ 1 مينۋتتا شىعارۋى مۇمكىن. مەنىڭشە, ناتيجە دۇرىس بولسا, بولدى. مەنتالدى اريفمەتيكا عىلىم ەمەس. مىسالى, تسيركتە بىرەۋلەر زىلتەمىر كوتەرەدى, ەندى بىرەۋلەر شويىن تەمىردى مايىستىرىپ جاتادى. مۇنى عىلىم دەپ ايتا الاسىز با؟ بيىك وكشەلى تۋفليمەن جۇگىرۋ, قىزاناق لاقتىرۋ سپورت بولىپ سانالا ما؟ جوق. سول سياقتى ويشا ەسەپ شىعارۋدى عىلىم دەپ قاراستىرۋعا, بارلىق قازاقتىڭ سول جولعا ءتۇسىپ كەتۋىنە قارسىمىن. بۇل حالىقتى تاڭعالدىرىپ, قالتاسىنداعى قارجىنى قاعىپ الۋ ءۇشىن جاسالىپ جاتقان بولۋى مۇمكىن», دەدى اكادەميك ءبىر سۇحباتىندا.
فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمىنىڭ دوكتورى كادەن بوپاەۆ تا ويشا ساناۋ بالانىڭ ويلاۋ قابىلەتىن جاقسارتپايتىنىن ايتادى. «لوگيكا دەگەنىمىز – ادامنىڭ جانى مەن ءدىلىنىڭ قوسىندىسى. ەگەر بالالارىمىز جاپپاي مەنتالدى اريفمەتيكاعا كەتەتىن بولسا, ءبىز لوگيكادان ايىرىلامىز», دەيدى ول. ال استاناداعى مەكتەپ-ليتسەيلەردىڭ بىرىندە ساباق بەرەتىن باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمى ءاليا ساپارقىزى مەنتالدى اريفمەتيكاعا باراتىن بالالار ەسەپتى تەز شىعارعانىمەن, ونىڭ جولىن ءتۇسىندىرىپ بەرە المايتىنىن ايتتى. «سىنىبىمدا مەنتالدى اريفمەتيكاعا باراتىن بالالار ءماتىندى ەسەپ, لوگيكالىق سۇراقتار بولعاندا ابدىراپ قالادى. سوندىقتان مۇنداي كۋرستارعا قارسىمىن», دەيدى ول.
اتا-انالار نە دەيدى؟
بۇل پىكىرلەردەن سوڭ ءبىز بالالارىن مەنتالدى اريفمەتيكاعا بەرگەن اتا-انالاردى ىزدەستىرە باستادىق. بايقاعانىمىزداي, ولاردىڭ كوبى بالالارىنا مۇنداي كۋرستاردىڭ ەش زيانى جوق دەپ ويلايتىنىن ايتتى. مىسالى, 2 بالاسىن دا مەنتالدى اريفمەتيكاعا بەرگەن ەلۆيرا تولەگەن مۇنداي كۋرستاردىڭ بالالارىنىڭ ساباق ۇلگەرىمىنە ناقتى اسەرى بولماسا دا, ەكەۋىنىڭ بويىندا جيناقىلىق پەن بايقامپازدىقتىڭ ارتقانىن جەتكىزدى. ال مەكتەپ پسيحولوگى نازگۇل ەرىكقىزىنا حابارلاسقانىمىزدا, مەنتالدى اريفمەتيكانىڭ بالا پسيحولوگياسىنا اسەرى تۋرالى ارنايى باقىلاۋ جۇرگىزىپ كورمەگەنىن, بىراق بالانىڭ زەيىنىنە جاقسى اسەر ەتەتىنىن كورىپ جۇرگەنىن ايتتى. «مەنىڭ دە بالالارىم مەنتالدى اريفمەتيكاعا بارادى. بۇل جاي عانا قوسىمشا كۋرس. دومبىرا ساباعىنا بارىپ جۇرگەندەردىڭ بارلىعى كۇيشى بولىپ كەتپەيتىنى سەكىلدى, مەنتالدى اريفمەتيكا دا بالادان عالىم جاساپ شىعارۋدى ماقسات ەتىپ وتىرعان جوق», دەيدى ول.
استاناداعى «مەگاينتەللەكت» ورتالىعىنىڭ وقىتۋشىسى ۇلجان اسقارقىزى مەنتالدى اريفمەتيكا ماتەماتيكانىڭ ءبىر بولىگى جانە بالانىڭ ميىن شىنىقتىرۋ ءۇشىن قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى ەكەنىن ايتتى. «ادام اعزاسىنداعى كەز كەلگەن بۇلشىق ەتتى ءاردايىم شىنىقتىرىپ وتىرۋ كەرەك. سول سەكىلدى ميدى شىنىقتىرماۋ مي اۋرۋىنا, ەستە ساقتاۋ قابىلەتىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلۋى مۇمكىن. بۇل رەتتە مەنتالدى اريفمەتيكانىڭ ءرولى زور. ول ويلاۋ قابىلەتىن ارتتىرادى جانە بۇل ماتەماتيكا ەمەس, اريفمەتيكا. ءبىز ەسەپتەردى كەيدە تاقپاق جاتتاتىپ شىعارتامىز. جالپى, مەنتالدى اريفمەتيكا نەيروندى جۇيەلەردىڭ بايلانىسىن نىعايتىپ, ەستە ساقتاۋ قابىلەتىن ارتتىرادى. ءارى ونى وقۋشىلاردىڭ ساباعىنا كەدەرگى كەلتىرەدى دەۋدىڭ ەش نەگىزى جوق دەپ ويلايمىن. نەگىزىنەن, مەنتالدى اريفمەتيكانى ءبىزدىڭ ورتالىق 5-12 جاس ارالىعىنداعى بالالارعا ۇيرەتەدى. ودان بولەك 50-دەن اسقان ادامدارعا التسگەيمەر اۋرۋىنىڭ الدىن الۋ شاراسى رەتىندە ساباقتار وتكىزىلەدى», دەدى ۇلجان اسقارقىزى.
مەنتالدى اريفمەتيكاعا بالانى نەشە جاستان باستاپ بەرگەن ءجون؟
جوعارىداعى «مەگاينتەللەكت» وقۋشىلاردى 5 جاستان قابىلداعانىمەن, جالپى, بۇل باعدارلاما 4 جاستان اسقان بالالارعا ارنالعانىن جوعارىدا ايتتىق. ال رەسەيلىك ماتەماتيكاتەردىڭ ءبىرى نادەجدا لەنيۆەنكو مەنتالدى اريفمەتيكاعا قارسى ەمەستىگىن, ءتىپتى ءوز بالالارىن دا بەرگەنىن ايتىپ, تەك 4 جاستان مۇنداي كۋرستارعا بەرۋگە تۇبەگەيلى قارسى ەكەنىن جەتكىزدى. «4 جاستا بالالار مەكتەپكە ءالى بارمايدى. ياعني, مۇعالىم كورسەتكەن ءادىس پەن ونىڭ وسى ۋاقىت ارالىعىندا ۇيرەنگەنى ءبىر-بىرىمەن سايكەس كەلمەسە, بالا ءۇشىن سوققى بولۋى مۇمكىن. مەنىڭ ويىمشا, مەنتالدى اريفمەتيكاعا بالانى 6 جاستان باستاپ بەرگەن ءجون», دەيدى ول.
ءبىز وسى پىكىردىڭ ناقتىلىعىنا كوز جەتكىزۋ ءۇشىن نەۆروپوتولوگ-دارىگەر ايجان جانتەمىرقىزىنا حابارلاسقان ەدىك. ول مەنتالدى اريفمەتيكاعا قارسى ەمەستىگىن, بىراق وعان 4 جاستان باستاپ بالالاردى بەرۋدى قولدامايتىنىن ايتتى. «ويشا ەسەپ شىعارۋ ميداعى نەيروندار بايلانىسىنا جاقسى اسەر ەتەدى. بالانىڭ مي ءورىسى مەن ۇساق موتوريكانىڭ تىعىز بايلانىسى بار. بىراق 4 جاستا ول تولىق قالىپتاسپايدى. كەيدە مەنتالدى اريفمەتيكا كۋرسىنا باراتىن بالانىڭ بارلىعى اريفمەتيكالىق تاپسىرمالاردى ورىنداۋعا قابىلەتتى بولماۋى مۇمكىن. ونى دا ەسكەرۋ كەرەك», دەيدى ول.
گۇلنۇر قۋانىشبەكقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
