بۇل سوزدەر بۇل عاسىردا دا قۇنىن جويعان جوق. قايتا ەل بولعان تۇستا جۇمىلدىرىپ, بۇكىل قازاقتىڭ وقىعاندارىنىڭ وي-ساناسىن وياتىپ, ۇلت جايىن كوڭىلدەرىنە توقىعاندارعا تانباي ىستەيتىن تىرلىك تاۋىپ بەردى. ول تىرلىك – سول ۇلت جاقسىلارىنىڭ ۇلتىنا ەتكەن ادال ەڭبەگىن كەيىنگىگە ءارىن بۇزباي, ءارىبىن قيسايتپاي, اقيقاتتان اتتاماي, قاراۋ ويدى جاقتاماي – بارىنە ەلدىك بيىكتەن قاراپ, كەيىنگى ۇرپاققا ساباق بولاتىنداي ەتىپ, ساپ التىنداي سارالاپ بەرۋ. بەرەكەگە بىرىكتىرەر بۇل قادامدى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وتكەن جىلعى رۋحاني جاڭعىرۋ جونىندەگى يدەياسى, ءتىپتى قاناتتاندىرىپ جىبەردى دەۋگە بولادى.
ءيا, تۋ كوتەرىپ, تۇعىرى بولامىز دەپ قۇلشىنعان كسرو قۇردىمعا كەتكەن سوڭ, توڭىرەگىمىزدى تۇگەندەسەك, ءتاڭىر-اي, اقىل-ويدىڭ الىپتارىن قالتارىسقا ىسىرىپ, ول «جاۋ» دەسە ە, «جاۋ» دەپ كەۋدەمەن ءجۇرىپپىز. ۇلىلىقتى وزگەدەن ىزدەپ, كوزىمىز بۇلدىراپ, كوڭىلىمىز كۇڭگىرت تارتىپ, سانامىز سانسىراپتى. ءبىز بۇل ويلاردى نەگە العا تارتىپ, اشىنا ايتىپ وتىرمىز. سەبەبىن باياعى ەسكى كەسەل ناۋقانشىلدىقتان ىزدەگەنىمىز ءجون سەكىلدى. زىميان ساياسات ناۋقاندى باستاپ بەرسە, باس شۇلعۋدان تانباي, ارتى قالاي بولادى دەمەي, دەمىگىپ جولدا قالعانشا شابا بەرگەن ءتارىزدىمىز. بۇعان تومەندەگى ەكى كىتاپ ناقتى مىسال بولادى.
ەلورداداعى ۇلتتىق كىتاپحانادا قازاقتىڭ ايتۋلى ەكى ۇلىنا ارنالىپ جاريالانعان مونوگرافيالاردىڭ تانىستىرىلىمى بولىپ, جاقسى پىكىرلەر ايتىلعان. ءبىرىنشى كىتاپ «نۇرتاس وڭداسىنوۆ» دەپ اتالادى. اۆتورى – تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى قانات ەڭسەنوۆ. وسى ارادا مىنا ءبىر جايدى ايتا كەتسەك دەيمىز. سوڭعى جىلدارى مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى « ۇلى دالا تۇلعالارى» دەگەن سەريامەن الاش رۋحتى اسىلدارىمىز تۋرالى زەرتتەۋ ەڭبەكتەر جاريالاپ كەلەدى. سولاردىڭ قاتارىندا ە.بەكماحانوۆ, ءا.ەرمەكوۆ, ج.تاشەنەۆ, تاعى باسقالار بار. سول الىپتار قاتارىنا ەندى نۇرتاس وڭداسىنوۆ تۋرالى زەرتتەۋ ەڭبەك قوسىلىپ وتىر. ەكىنشى كىتاپ, شابدەن ەراليەۆ تۋرالى «تاريح تولقىنىنداعى تاعدىر» دەپ اتالاتىن جيناق ەدى. ونى جاريالاعان – تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى قۇندىزاي ەرىمبەتوۆا.
زامانىندا نۇرتاس وڭداسىنوۆ ء«بىرىنشى بي – حالىق, ەكىنشى بي – تاريح», – دەپتى. تاپ باسىپ ايتقان ءسوز. حالىق جۇرەگىندە قالعان, ۇلتىم دەپ وتكەن, جۇرتىم دەپ جۇيكەسىن جۇقارتقان ادامدى ءتۇپتىڭ تۇبىندە ادىلدىگىن ايتىپ, تاريح جارىققا شىعارماي قويمايدى. وسى ارادا باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ «كوكتە قۇداي, جەردە ارحيۆ بار», دەگەن ءسوزى ەسكە تۇسەدى. بۇل ءسوزدىڭ دە استارىندا تەرەڭ ماعىنا جاتقانى انىق. پەندە جاقسىسىن ۇمىتقانمەن قۇداي اۋىق-اۋىق ەسكە سالىپ, ءارحيۆتى اتقارعان ادام ونىڭ ونەگەلى ءومىرىن كورىپ, ءبىلىپ وتىرادى.
«تاعدىر ماعان ەل باسقارۋدى, حالىق ءۇشىن قام جەۋدى سىيلاپتى. ونداي سىي العان ادام ءوز وتباسىنىڭ مۇددەسىنەن گورى حالىق مۇددەسىن جوعارى قويۋى كەرەك. ەل باسقارۋ بىلگەنگە – مەحنات, بىلمەگەنگە – قاناعات», – دەگەن ۇلگى ءسوز قالدىرعان, كەزىندە قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى جانە قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ توراعاسى سەكىلدى بيىك دارەجەلى قىزمەتتەر اتقارعان, ءوزى ەرەكشە سىيلايتىن نۇرتاس وڭداسىنوۆ تۋرالى زاڭعار جازۋشى, وي الەمىنىڭ عۇلاماسى ءابىش كەكىلباي ۇلى: «...حالقىنا قىزمەت ەتۋدى مانساپ دەپ ەمەس, پارىز دەپ ۇعىپ, ەرىنبەي ەڭبەك ەتىپ وتكەن ابزال اعامىزدى تەك «قايران, ازاماتىم-اي!» دەپ اڭساپ, «ەسىل ەرىم-اي!» دەپ, ەسكە الىپ جاتقانىمىزدىڭ ءوزى دە ەلدىكتىڭ ەڭسەسىن كوتەرگەنىمىز شىعار», – دەيدى دە سول ارىستىڭ كسرو-نىڭ دوعال باسشىسى حرۋششەۆپەن ءسوز سالىستىرۋىن, ياعني وڭداسىنوۆ: «ماڭعىستاۋ تابيعي رەسۋرستارعا, اسىرەسە مۇنايعا باي, ونى بارلاۋ مەن يگەرۋدى قاتار جۇرگىزۋىمىز كەرەك», – دەيدى. حرۋششەۆ: «بىزگە ءسىبىردىڭ مۇنايى دا جەتەدى. ماڭعىستاۋعا كۇنىمىز قاراپ تۇرعان ەشتەڭە جوق», – دەيدى. وڭداسىنوۆ: «ماڭعىستاۋدىڭ ءون بويى – تولىپ تۇرعان قۇرىلىس ماتەريالى. ۇلۋ تاستاردى ەلىمىزدە ەندى قانات جايا باستاعان قۇرىلىس ىسىنە كەڭىنەن پايدالانۋ كەرەك», – دەيدى. حرۋششەۆ: «وسى زامانعى قۇرىلىس يندۋسترياسىنىڭ نانى – سەنىڭ قايداعى ءبىر تابيعي تاستارىڭ ەمەس, تەمىر-بەتون. نەتكەن كەرتارتپا نادان ادامسىڭ؟!», دەپ زىركىلدەپ الا جونەلەدى... ماڭعىستاۋعا ماقاتتان تەمىر جول تارتۋ كەرەكتىگىن ايتادى. حرۋششەۆ ونى تىڭداعىسى دا كەلمەي, ورنىنان تۇرىپ كەتەدى. مۇنى كورىپ وڭداسىنوۆ قاتقىل اڭگىمەگە كوشەدى. «بۇل ۇسىنىستارىم وتپەيتىن بولسا, وبلىستىڭ جاعدايى وسى مۇشكىل كۇيىندە قالادى. ونى كورىپ, باسشى بولىپ وتىرا المايمىن», – دەپ جۇرت الدىندا قىزمەتىنەن باس تارتادى», – دەيدى. مۇنى قاھارماندىق دراماعا بالايدى ۇلت زيالىسى.
مىنە, وسىنداي تۇلعاعا ارنالعان كىتاپ بەس تاراۋدان تۇرادى ەكەن. وسكەن ورتا, العاشقى قادامدار, جوعارى دارەجەلى قىزمەتتەر, شىعارماشىلىعى – ءبارى دە دەرەكتەرمەن دايەكتەلىپ, عىلىمي تۇرعىدان دارالانادى. قازاق جۇرتىنىڭ ورتاق ۇلىنا اينالىپ رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق دارەجەدەگى لاۋازىمدار اتقارعان وڭداسىنوۆ ۇلگىسىن وقىپ وتىرعان كەزدە ونىڭ تەكتىلىگى مەن تەگەۋرىنىن ايقىن اڭعاراسىڭ. تەكتىلىگى دەگەنىمىز, ىزعارى جان قاريتىن, ۇستەمدىگى ۇسكىرىكتەي ۇرعان كەزدە ۇلت بولمىسىنا اينالىپ, ۇلت ءسوزىن سويلەۋى, تەگەۋرىنىنە كەلسەك, ەل مەن جەرىنە كوز تىككەندەرگە قارسى تۇرۋى دەر ەدىك. بۇعان وڭداسىنوۆتىڭ تىڭ يگەرۋ دەگەن دۇلەي كۇش باستالعان تۇستا قاسقايىپ تۇرىپ حرۋششەۆقا: «تىڭدى كوتەرسەك كوتەرەيىك, قارسى ەمەسپىز, بىراق تىڭدى اشارشىلىق جىلدارىندا جان-جاققا اۋىپ كەتكەن قازاقتاردى شاقىرىپ كوتەرەيىك», – دەۋى سوزىمىزگە دالەل. وڭايعا يلىگە قويمايتىن مۇنداي قايسار جاندى ۇستەم كۇش يەلەرى زەينەت جاسىنا جەتكىزبەي قىزمەتىنەن بوساتىپ, ماسكەۋگە كوشىرىپ جىبەرگەن. سول كەزدە ازىن-اۋلاق جۇگىن پويىزعا تيەگەندە تولەيتىن اقشا تاپپاي قينالعانى جانە بار. كەيىن «ماسكەۋگە بەكەر كەتتىم-اۋ!» – دەپ وكىنىپتى. ونى دا ءوز سوزىمەن دايەكتەپ كورەلىك. ورىندالماعان ءۇش ارمانىنىڭ ءبىرى تۋرالى: «...زەينەتكە شىققان سوڭ الماتىدا تۇرسام دەپ ەدىم. ماسكەۋگە ءوتىپ كەتتىك», – دەيدى. كوردىڭىز بە, ء«وتىپ كەتتىك» دەيتىننىڭ ارجاعىندا «وتكىزىپ جىبەردى» دەگەن ءبىر اتتەڭ-اي جاتقانى انىق.
«بىرىنشىدەن, قانشا جىل قولىمدا بيلىك بولسا دا, بىرەۋدەن ءبىر تيىن دا پارا المادىم – قولىم تازا! ەكىنشىدەن, ۇشتىكتىڭ ءبىرى بولىپ, بىرەۋدىڭ سىرتىنان قول قويعان ەمەسپىن, ياعني ەشكىمنىڭ قانى موينىمدا جوق – ارىم تازا! ۇشىنشىدەن, ادامداردى اتاعا, رۋعا جۇزگە بولگەندە, تىپتەن ەشكىمنىڭ ەشقاشان ءجۇزىن سۇراعان دا ەمەسپىن – ءجۇزىم تازا», – دەپتى الاش تەكتى وڭداسىنوۆ. ەندەشە قولى تازا, ارى تازا, ءجۇزى تازا ادام ناعىز ۇلت قىزمەتشىسى ەمەس پە؟!
ءوزى جەتەلەپ قوعامدىق قىزمەتكە, ونەر الەمىنە اكەلگەن نەبىر تۇلعالاردى بۇل ارادا مىسالعا كەلتىرمەسەك تە قالىڭ جۇرت جاقسى بىلەدى. كىتاپتاعى تاريحي قۇجاتتاردان ۇعار ۇعىم, تۇسىنەر جايلار مول. كەيدە ءاتۇستى سويلەيتىندەر دە وسى ەڭبەكتەن وزىنە ناقتى جاۋاپ الارى اقيقات. راس, قۇجاتسىز اڭعىرت اڭگىمە ايتاتىنىمىز بار. وسى ءبىر ىرگەلى عىلىمي زەرتتەۋدى تەرەڭ بارلاي وقىساڭ, الگىندەي ءاتۇستى اعاتتىققا بارمايسىڭ, زاماننىڭ ادامى بولا ءجۇرىپ, ۇلتىم دەگەن جاقسىلاردىڭ ىسىنە ريزاشىلىق ايتاسىڭ. ولاردىڭ شالقالاپ جۇرگەن شاقتارى از ەكەن. تىنىمسىز تىرلىگى كوپ ەكەن. تۇرتپەگى كوپ كەزەڭنىڭ وزىندە كوپ قازاقتىڭ قامىنا قاراي جۇمىس اتقارىپتى. ء«تىل – بەلگىلى ۇلتتىڭ باستى بەلگىسى. سوندىقتان ونى قادىرلەي ءبىلۋ, ونى ۇقىپتى پايدالانا ءبىلۋ – اسا قاسيەتتى قوعامدىق پارىز, مەملەكەت مىندەتى بولۋى كەرەك», – دەپ كەتكەن ەسىل ەردىڭ قازاق رۋحانياتىنا قوسقان قۇندى ەڭبەگى – «قازاقشا – پارسىشا تۇسىندىرمە سوزدىگى» دەر ەدىك. ارينە وي تولعامدارى مەن ماقالالارىنىڭ ءجونى بولەك. وندا قوسپاسىز زامان اقيقاتى جاقسى كورىنىس تاپقان.
مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى نۇرتاس وڭداسىنوۆ تۋرالى كولەمدى كىتاپتا كوپ دەرەك بار. سونىڭ ىشىندە جات جەردەگى, ءومىرىنىڭ سوڭعى ساتىندەگى كۇيزەلىستەرى جانىڭدى شوقتاي قاريدى. ماسكەۋگە ەلدەن تۋىستارى كوڭىلىن سۇراي كەلگەندە – دارىگەرلەر از عانا عۇمىرى قالدى دەپ شەشىم شىعارىپ قويعان ەكەن. اعايىندارى قاباعى عانا قيمىلداپ جاتقان ۇلت ارىسىنىڭ قولىن ۇستاپ, سالەم بەرگەندە ءۇن قاتا الماعان ول – ون مينۋتتان كەيىن ەس جيىپ, اياعىن باسىپتى. دارىگەرلەر تاڭعالىپ «بۇل قالاي؟» – دەگەندە اقساقال: «قانداستارىم قۋات بەردى», – دەپتى. ءسويتىپ ءۇش اي جەر بەتىندە ءجۇرىپ, ومىردەن وزىپتى. وسيەتىنە ساي, سوم التىنداي دەنەسى كىندىك قانى تامعان جەردەن ماڭگىلىككە مەكەن تاۋىپتى. جالپى, بۇل كىتاپتى وقىعان كەزدە كەڭەستىك زاماننىڭ نەبىر وقيعالارىنا قانىعىپ قانا قويمايسىڭ, شىندىققا كوز جەتكىزەسىڭ. بۇرىنعى بۇلتتى وي سەيىلەدى.
ەكىنشى كىتاپتىڭ اتى ايتىپ تۇرعانداي, تاعدىرى سان تاراۋ, سان سالا, زاماننىڭ ۇلى بولعانمەن, سۇم ساياسات «ق ۇلىنا» اينالدىرىپ, سوڭىندا اياۋلى ازاماتتى قۇردىمعا جىبەرگەن. جارىق دۇنيەدە 30-اق جىل عۇمىر كەشكەن ەراليەۆتىڭ توبىقتان قاققانداي جۇمباق ءولىمى ءالى كۇنگە تولعاندىرۋمەن كەلەدى. كەڭەستىك ساياسات دەلىنەتىن يدەولوگيا ۋى بۇلدىرمەگەن نە قالدى ەكەن؟ ەڭ سوراقىسى وڭ-سولىن ءالى اجىراتا قويماعان ەراليەۆتەي جاستى «كوممۋنيزم ۇلانىسىڭ» دەپ اتا-اناسىنان باستاپ, بۇكىل ۇلتقا, جۇرتقا قارسى قويعان. سەنىمگە كىرگىزىپ, كوممۋنيستىك اڭىزعا ۇيىتىپ, باسىن سەرگەلدەڭگە سالعان. ونداي سۇمدىقتىڭ سوڭى قاسىرەتكە اكەلگەن. ونىڭ ءبىر كورىنىسى, ەراليەۆتىڭ تالقىعا تۇسكەن تاعدىرى دەر ەدىك. «جاتقا تىزگىن بەرمەيمىز, جالامەنەن باس كەتەر» دەگەن بۇقار ءسوزىن قىزىنىپ العاندار, امال قانشا ەسكەرمەگەن. بۇل قازاقتى الاگوز ەتىپ, الىستىرعانىن ارعى-بەرگى تاريح دايەكتەپ وتىر.
شابدەن ەراليەۆ ءومىر جولىنداعى قيلى-قيلى وقىس وقيعالار البىرت جاستىڭ اداسقانىن, اداسىپ وت باسقانىن اڭعارتادى. ول ءبىلىمىن دە كوتەرىپ وتىرعان. زامانداستارى: «بۇل – تاس جۇتقان جىگىت, جولبارىستاي جۇرەكتى», – دەپ باعالاپتى. قارعاداي كەزىنەن ساكەن سەيفۋللينگە سەرىك بولىپ, اقمولادا كەڭەس وكىمەتىن قۇرۋعا كۇش سالىپتى. «تار جول, تايعاق كەشۋ» رومانىنا كەيىپكەر دە بولعان. كەيىن بەلگىلى جازۋشى بەك توعىسباەۆ ونىڭ ومىرىنە ارناپ, «اسىل ادام اينىماس» اتتى پوۆەست تە جازىپتى.
اقمولا ۋەزدىك اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, قازاقستان ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, ودان كەيىن اداي وكرۋگتىك اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتتەرىن اتقارىپتى. 1928 جىلدىڭ قاراشاسىندا مەرت بولعان. وسىنداي قيىن جولدان وتكەن ەراليەۆتىڭ ءومىر جولى ق.ەرىمبەتوۆانىڭ مونوگرافياسىندا جان-جاقتى قامتىلعان. سۇم ساياسات ۇلتىمىزدىڭ ويرانىن شىعارىپ, بىرىنە ءبىرىن ايداپ سالعانىن, وعان ەراليەۆ تاعدىرىن ارقاۋ ەتە وتىرىپ دايەكتەيدى. سول ارقىلى ۇستەمدىك جاساۋشىلار ۇلتتى السىرەتۋگە, اران-اران ەتىپ, شايناستىرىپ قويۋعا تىرىسقانىنان مىسالدار كەلتىرە وتىرىپ, وي وربىتەدى.
وي تۇيىنىنە كەلسەك, زامان ءسوزىن سويلەپ, ءىسىن اتقارعان ۇلت ۇلانىنىڭ تاريحتاعى ورنىن انىقتاۋعا بۇل كىتاپتىڭ بەرەرى مول دەپ بىلەمىز. كەزىندە ماقتاپ, ماداقتاپ ەل بولعان تۇستا كەيبىرىنە كىنا ارتۋدا ارتىق سەكىلدى. كىتاپ اۆتورى وسىنى باسا ايتادى. ياعني ءوز زامانىنىڭ ادامى سول زاماننىڭ قياسىن بىردە بىلگەنمەن, بىردە بىلمەگەنى راس. بىلگەندە «الىپ ماشيناعا» قالاي قارسى شىعا قويسىن. شىقسا تاپتاپ كەتەدى. ونى كورمەي بىلمەي وتىرعان جوق. سوندىقتان تاريح تولقىنىنداعى تاريحي تۇلعاعا جان-جاقتى قاراپ, سىڭار ەزۋلەمەي ۋاقىتقا قاراي ادىلدىك تانىتساق, بۇل كەيىنگىگە دە ساباق بولار ەدى. ءبىر كەزەڭدى جوققا شىعارۋدان, وندا ءومىر كەشكەن ۇرپاقتى الالاۋدان ۇتارىمىز شامالى. مۇنداي ءىس ۇلت بولمىسىنا جاراسپايدى. كۇشتەپ جاراستىرعانمەن ارتى وكىنىشكە ۇرىندىرماي قويمايدى. «قارا حالىق وتە ساق بولادى. تۇرمىسىنا, سالتىنا, ەلدىگىنە زياندى نارسەلەردى قابىلدامايدى», دەگەن ەكەن حالەل دوسمۇحامەد ۇلى. شىنىندا, جالپى حالىق قازاقتىڭ ءبارىن وزىندەي سانايدى. تەلى مەن تەنتەگىن ءوز ىشىندە القاقوتان وتىرىپ شەشكەن. وسى قاسيەت بۇگىنگى زيالى جۇرتقا جۇعىستى بولسا, ۇلتىمىز ۇتىلمايدى. قايتا ۇتادى. ۇرپاق تا سول جولمەن ءجۇرىپ, ادىلدىك تانىتارى ءسوزسىز.
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان»
