فوتو: ەرلان ومار, «ەگەمەن قازاقستان»
جولداۋدا 10 نەگىزگى مىندەت سانامالاپ اتالدى. بۇلار – ەلىمىزدە يندۋسترياعا جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ, رەسۋرستىق الەۋەتتى ودان ءارى دامىتۋ, «اقىلدى تەحنولوگيالار» – اگروونەركاسىپتىك كەشەنىن قارقىندى دامىتۋ, كولىك-لوگيستيكا ينفراقۇرىلىمىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, قۇرىلىسقا جانە كوممۋنالدىق سەكتورعا زاماناۋي تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ, قارجى سەكتورىن قايتا جاڭعىرتۋ, ادامي كاپيتالدى جاڭا ساپاعا كوتەرۋ, جاڭعىرتۋ, ءتيىمدى مەملەكەتتىك باسقارۋ, جەمقورلىقپەن كۇرەس جانە زاڭنىڭ ۇستەمدىك قۇرۋى سىندى كەلەلى ماسەلەلەر.
ايتىلعان مىندەتتەردىڭ قاي-قايسىسى دا وزەكتى ەكەنى ءارى ەلىمىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىندە ماڭىزدى ورىن الاتىنى راس. الايدا, ادامي كاپيتالدىڭ ءجونى بولەك. بۇگىندە ادامي كاپيتال جانە ونى جاڭا ساپادا دايارلاۋ ءىسى كەزەك كۇتتىرمەس مىندەت ەكەنى بارشاعا ايان. ويتكەنى ادامي كاپيتال ەڭ الدىمەن ەلدىڭ تىرەگى. ونىڭ جوعارى ساپالىق دەڭگەيدە بولۋى ءبىزدىڭ تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ التىن ارقاۋى, بەرىك تە بەكەم ىرگەتاسى, حالقىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعى دەپ ۇعامىز.
«وقۋ – ءبىلىم بۇلاعى, ءبىلىم – ءومىر شىراعى» دەپ دانا حالقىمىز تەكتەن-تەككە ايتپاعان بولسا كەرەك. بۇل جەردە ەل ءبىلىمىنىڭ, ونىڭ فۋنكتسيالىق ساۋاتتىلىعىنىڭ ورنى وراسان. ءبىلىمسىز ەلدەگى ادامي كاپيتالدى كوزگە ەلەستەتۋ ەش مۇمكىن ەمەس. ال ءبىلىم بار جەردە عىلىم مىندەتتى تۇردە داميدى. سول سەبەپتى ەل پرەزيدەنتىنىڭ اتالعان ەكى ماسەلەگە قاتار نازار اۋدارۋى كوڭىلگە قۋانىش ۇيالاتادى. ايتالىق, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى مەن عىلىمدى, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن وسى زامانعى وزىق جەتىستىكتەرگە ساي وركەندەتۋ, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىن جاقسارتۋ, ەلىمىزدەگى تۇراقتىلىق پەن كەلىسىمنىڭ ءبارى, سايىپ كەلگەندە, تۇراقتى قوعامدىق-ساياسي, رۋحاني, ەكونوميكالىق قارقىندى دامۋدىڭ نەگىزى بولىپ سانالادى. سوندىقتان دا ەلباسى بۇل جايتتاردى بيىلعى جولداۋىندا شەگەلەپ ايتتى.
جاڭا جولداۋدا ءبىلىم بەرۋدى جاڭا ساپاعا كوشىرۋ, ول ءۇشىن بارلىق جاستاعى ازاماتتاردى قامتيتىن ءبىلىم بەرۋ ىسىندەگى وزىمىزگە ءتان وزىق جۇيەمىزدى قۇرۋ, ءبىلىم باعدارلامالارىنداعى نەگىزگى باسىمدىقتى ومىردەگى وزگەرىستەرگە ۇنەمى بەيىم بولۋعا باعىتتاۋ جانە ءبىلىم الۋشىلاردىڭ جاڭا ءبىلىمدى مەڭگەرۋ قابىلەتىن ارتتىرۋ سەكىلدى شارالاردى ىسكە اسىرۋ ەسكەرتىلدى. مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ مەن ورتا ءبىلىم جۇيەسى جاڭارتىلعان ءبىلىم مازمۇنىنا ساي باعدارلامالارمەن تاربيەلەپ-وقىتۋعا كوشەتىنى, پەداگوگتاردىڭ ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ماسەلەسى, ۋنيۆەرسيتەتتەردەگى پەداگوگيكالىق كافەدرالار مەن فاكۋلتەتتەردى دامىتۋ, ءبىلىم بەرۋدىڭ بارلىق بۋىندارىندا ماتەماتيكا جانە جاراتىلىستانۋ پاندەرىن وقىتۋ ساپاسىن كۇشەيتۋ جايى جاس بۋىندى جاڭا تەحنولوگيالىق قالىپقا دايارلاۋدىڭ ماڭىزدى شارتى رەتىندە ايرىقشا اتاپ كورسەتىلدى.
جالپى ءبىلىم بەرەتىن ورتا مەكتەپتەگى, اسىرەسە باستاۋىش سىنىپتارداعى شاكىرتتەردىڭ وقۋ جۇكتەمەسىنىڭ شەكتەن تىس كوپتىگى, وقۋ باعدارلامالارىنىڭ اۋىرلىعى مەن كۇردەلىلىگى حالىقتى كوپتەن مازالاپ جۇرگەن ماسەلە بولاتىن. مۇنى ەلباسى «...بىزدەگى وقۋشىلاردىڭ جۇكتەمەسى تمد ەلدەرىنىڭ ىشىندە ەڭ جوعارى بولىپ وتىرعانى جانە ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى ەلدەرىنە قاراعاندا ورتا ەسەپپەن ۇشتەن ءبىر ەسەدەن كوپ ەكەنىن ەسكەرىپ, ونى تومەندەتۋ كەرەك», دەپ قاتاڭ تاپسىردى.
مەن وسى جەردە بۇعان قوسا سوناۋ اۋىل مەكتەبىندە مۇعالىم بولىپ, ءبىلىم سالاسىنىڭ ءار بۋىنىندا (باستاۋىش سىنىپ, ورتا جانە جوعارى مەكتەپ, كاسىبي بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ, مينيسترلىك) 45-50 جىلداي قىزمەت ەتكەن مامان-مۇعالىم, ادەبيەتشى ادىسكەر-عالىم رەتىندە كوپتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن, باسپاسوزدە تالايدان ايتا-ايتا جاۋىر بولعان قازىرگى قازاق ورتا مەكتەبىنىڭ ءار سىنىبىنداعى وقۋ باعدارلامالارىندا تۇتاستىقتىڭ, ساباقتاستىقتىڭ, جۇيەلىلىكتىڭ, ىشكى ءوزارا بايلانىستىڭ جوقتىعىن ايتقىم كەلەدى. بىزدە سوڭعى كەزدە ورتاق ءىستىڭ مۇددەسىنە وراي ولقىلىقتاردى بولدىرماۋ ءۇشىن ۇسىنىس-پىكىر ايتساڭىز بولدى, ونى اۋىر سىن رەتىندە قابىلدايتىن جامان ادەت پايدا بولدى.
پرەزيدەنت جولداۋىندا قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىن مەڭگەرۋ, لاتىن الىپبيىنە كوشۋ مەن تەرمينولوگيا ماسەلەلەرى دە نازاردان تىس قالعان جوق. مەملەكەت باسشىسى تىلدەر تۋرالى بايانداعاندا تەرمينولوگيا جونىندە دە ورىندى وي قوزعادى. راسىندا دا, تەرمين, كىرمە سوزدەر ماسەلەسىن ءبىر ىزگە تۇسىرەتىن كەز كەلدى. ولاي ەتپەسەك, باسقانى بىلاي قويعاندا مەكتەپتەگى باستاۋىشتىڭ 1-2-3 سىنىپ وقۋشىلارىن قارادان-قاراپ شاتاستىرىپ بارامىز. ماسەلەن, جاس جەتكىنشەكتەردىڭ وقۋلىقتارىندا زاتقى (روگاتكا – اشا نەمەسە بايتۇرسىنوۆشا ايتقاندا, جاق بولسا ءبىر ءسارى), باقيا (كارتوپ), ورامجاپىراق, قىرىققابات (كاپۋستا – ەكى ءتۇرلى بەرىلەدى, قايسىسىنا توقتايمىز؟) سەكىلدى كوڭىلگە قونىمسىز سوزدەر كەزدەسەدى. ءبىر كەزدەرى قىزاناقتى (پوميدور) كەي ايماقتا قىزىل دومالاق, قياردى – كوكسوبالاق, سۋبۇرقاقتى (فونتان) – شاپتىرما, تىسكە باساردى – (زاكۋسكا) شايناما دەپ تە شاتاستىق. ورىس تىلىندەگى «ياۆلياەتسيا», «ياۆليايۋس» دەگەن ەتىستىك سوزدەردى سويلەمدە اۋدارعاندا «بولىپ تابىلادى», «بولىپ تابىلامىن» دەپ قوسىپ قويۋ سياقتى ورەسكەل قاتەلىكتەر جيىلەپ كەتكەنى جاسىرىن ەمەس. سوندا «ون ياۆلياەتسيا ەگو وتتسوم» نەمەسە «يا ياۆليايۋس ستۋدەنتوم ۋنيۆەرسيتەتا» دەگەن سويلەمدەردى ولارشا «ول ونىڭ اكەسى بولىپ تابىلادى», «مەن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ستۋدەنتى بولىپ تابىلامىن» دەۋىمىز كەرەك بولىپ شىعادى. ۇلتىن ۇققان قازاق بۇلاي ايتپاسا كەرەك.
جولداۋدا جوعارى ءبىلىم بەرۋ ىسىنە قاتىستى بىرقاتار جاڭا مىندەتتەر قويىلىپ وتىر. ايتالىق, بۇگىنگى تالاپتارعا ساي جاساندى ينتەللەكتپەن جانە «ۇلكەن دەرەكتەرمەن» جۇمىس جۇرگىزۋ ءۇشىن اقپاراتتىق تەحنولوگيالار بويىنشا ءبىلىم الاتىن تۇلەكتەر سانىن ارتتىرۋ, جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن جاساۋعا كوبىرەك قۇقىق بەرىپ, ولاردىڭ اكادەميالىق ەركىندىگىن زاڭنامالىق تۇرعىدا قامتاماسىز ەتۋ, وقىتۋشىلاردىڭ قايتا دايارلىقتان وتۋىنە جاعداي جاساپ, جوعارى وقۋ ورىندارىنا شەتەلدىك مەنەدجەرلەردى تارتۋ, الەمدىك ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ كامپۋستارىن اشۋ قاجەتتىگى ناقتىلاندى.
ءبىز جوعارىدا اتاعانداي, پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ جولداۋدا پەداگوگتاردىڭ ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ, پەداگوگيكالىق كافەدرالار مەن فاكۋلتەتتەردى دامىتۋ, ۋنيۆەرسيتەتتەرگە اكادەميالىق ەركىندىك بەرۋ جايلى وتە جاقسى وي ايتتى. ويتكەنى بۇلارسىز ەشبىر ماڭىزدى قۇجات, ەشبىر مىندەت تولىق جۇزەگە اسپايدى. سوندىقتان مۇمكىندىكتى پايدالانىپ قالۋىمىز قاجەت. وسى رەتتە كۇندەلىكتى ومىردە كەزدەسىپ جۇرگەن كەلەڭسىزدىكتەردى اتاماسقا تاعى بولمايدى. مىسالى, ءبىلىم بەرۋ ۆەدومستۆوسىندا وتىرعاندار پەداگوگيكالىق پراكتيكانى قىسقارتۋعا بەيىم تۇرادى. ونىڭ ساعاتتارى جىلدان-جىلعا قىسقارىپ بارادى. بۇل مۇلدە دۇرىس ەمەس. سوندا بولار-بولماس ساعات بولىنگەن پەداگوگيكالىق پراكتيكادان تولار-تولماس تاجىريبە ۇيرەنگەن تۇلەكتەن قانداي مۇعالىم شىعادى؟ ەگەر ادىسكەر-مۇعالىمنىڭ وقۋ-ادىستەمەلىك كومەگىن كورمەسە, ونى تۇشىنىپ ۇعىنباسا, ونداي تالاپكەردىڭ بويىندا قانداي كاسىبي شەبەرلىك ونەگەسى قالىپتاسادى؟ ءبىز سوندا بولاشاققا قانداي مۇعالىمدەر دايارلايمىز, قانداي پەداگوگتار ازىرلەپ شىعارامىز دەگەن ساۋالدار ەرىكسىز ويعا ورالادى. مۇنى, بىزدىڭشە, 1 كۋرستان باستاپ ورتا مەكتەپ پەن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بىرلەسكەن دۋالدى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە اينالدىرعان ماقۇل. بۇل ءبىر دەپ قويىڭىز.
ەكىنشىدەن, جوعارى پەداگوگيكالىق كاسىبي ءبىلىم بەرۋدە ماماندىققا تىكەلەي قاتىسى جوق, باسى ارتىق قوسالقى پاندەر ءالى دە كەزدەسىپ وتىر. ايتالىق, «تىرشىلىك قاۋىپسىزدىگى نەگىزدەرى», «وقۋشىلاردىڭ فيزيولوگيالىق دامۋى», ء«بىلىم بەرۋدەگى مەنەدجمەنت», «ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋ» سياقتى پاندەردىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى, فيلولوگيا ماماندىقتارىنا قاجەتتىگى دە شامالى. بۇلاردى بولاشاق ماماندار الداعى ۇستازدىق عۇمىرىندا وزدەرى-اق مەڭگەرىپ الادى. ونىڭ ۇستىنە ولار شاكىرتتەرگە وقىتىلىپ جاتقان نەگىزگى پەداگوگيكالىق, پسيحولوگيالىق, وقۋ-ادىستەمەلىك پاندەردەگى ساباقتاردا ايتىلادى. ونىڭ ورنىنا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ماماندىقتارىندا ءالى كۇنگە وقىتىلماي كەلە جاتقان قاجەتتى «كوركەم شىعارمانى تالداۋ ادىستەمەسى», «كوركەم شىعارمانىڭ ءماتىنىن تالداۋ» سەكىلدى باسقا دا تاجىريبەلىك ءمانى بار قولدانبالى ادىستەمەلىك پاندەردى نەگە وقىتپاسقا؟ الاشتىڭ ارداقتى ازاماتى, كورنەكتى ءتىلشى-عالىم, پروفەسسور قۇدايبەرگەن جۇبانوۆتىڭ «...جۇيەلى ءبىلىم بەرۋ ءۇشىن مۇعالىمنىڭ وزىندە دە جۇيەگە سالىنعان ءبىلىم بولۋى كەرەك», دەگەنى بار ەدى. الاش ارىسى ايتپاقشى, كەلەشەك ءپان مۇعالىمىنىڭ تىكەلەي ماماندىعى بويىنشا وزەكتى پاندەردەن «جۇيەگە سالىنعان» ءبىلىم بەرگەنىمىز ابزال بولار.
ەلباسى جولداۋعا قاتىستى جاساعان مالىمدەمەسىندە: ء«بىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ بارلىق دەڭگەيى زامان شىندىعى مەن ەكونوميكا سۇرانىستارىنا جاۋاپ بەرۋى ءتيىس. بۇل ارادا مۇعالىم ماماندىعىنىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ كەرەك», دەپ قاداپ ايتتى. بۇل, ارينە, مۇعالىمدەردىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىنا, ولاردى ماتەريالدىق تۇرعىدا ىنتالاندىرۋعا تىكەلەي بايلانىستى بولماق. ءيا, پرەزيدەنت مۇعالىمدەردىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ءبىلىم بەرۋدىڭ جاڭارتىلعان مازمۇنىنا كوشكەن ۇستازداردىڭ لاۋازىمدىق جالاقىسى 2018 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ 30-50 پايىزعا كوبەيتىلەتىنىن, وتكەن جىلدان بەرى جالپى ءبىلىم بەرۋ سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى 29 پايىزعا وسكەنىن تىلگە تيەك ەتتى.
قازاق ەلىنىڭ ءبىلىمى مەن عىلىمىنا بايلانىستى ايتىلعان مىندەتتەردىڭ بارلىعى ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىنا, حالىقتىڭ بولاشاعىنا پارمەندى قىزمەت ەتەدى. بۇل ورايدا ءسوز ەتىلىپ وتىرعان ستراتەگيالىق ءمانى بار قۇجاتتا مەملەكەت باسشىسى حالىقتىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ ءۇشىن مادەنيەتىمىز بەن يدەولوگيامىزدى ودان ءارى دامىتۋ كەرەكتىگىن, ءتول تاريحىن, ءتىلىن, مادەنيەتىن بىلەتىن, سونىمەن بىرگە زامان تالابىنا ساي شەت تىلدەرىن مەڭگەرگەن ءارى جاھاندىق وزىق كوزقاراسى بار قازاقستان ازاماتتارى قوعامىمىزدىڭ يدەالىنا اينالۋى قاجەتتىگىن دە ەسكە سالدى.
تۇيىندەي ايتقاندا, ەلباسى ەل بىلىمىنە ۇنەمى نازار اۋدارىپ, ءبىلىم بەرۋ سالاسىن وسكەلەڭ ءومىر وزگەرىستەرىنە سايكەس وركەندەتۋگە ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. بيىلعى ء«تورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىنداعى دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» اتتى جولداۋ العا قويعان مىندەتتەر جوعارىدا ايتىلعان ويلارىمىزدىڭ تاعى ءبىر جارقىن دالەلى. ەندى ەل بولىپ جۇمىلىپ, وسى مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋعا اتسالىسۋ بارشامىزدىڭ ورتاق مىندەتىمىز.
باقتيار سمانوۆ,
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى
