تۋعان جەر – ۇلى انامنىڭ ومىراۋىن ەمىپ, قوينىندا جۇرگەنىمدە, ءاربىر دەم-تىنىسىن, كەيدە بۇرقانىستى, كەيدە جايماشۋاق مىنەزىن, مەن دەگەندە «شىعارعا جانى بولەكتىگىن» بەيمالىم ءبىر تۇيسىكپەن سەزەتىنمىن. ءانىمدى ايتىپ, جىرىمدى وقىپ, وزىمەن كادىمگىدەي-اق سىرلاساتىنمىن. تابانىما شوڭگە كىرسە دە شاعىناتىنمىن. ەمەن-جارقىن قۋانىشقا كەنەلتەتىن دە, بوركەمىك بولىپ وسپەسىن دەپ قيىندىققا قايراپ سالاتىن دا ءوزى, باسىما نە كۇن تۋسا دا ءبارىن كورىپ-ءبىلىپ سەزىپ تۇراتىن سەكىلدى كورىنۋشى ەدى. مەيىرىمدىلىكتى, دارحاندىقتى, سىرشىلدىقتى دا سودان الدىم, سەنسەڭىز!
اۋىل ۇستىنەن وتەتىن ءۇش وزەننىڭ – ۇزىنا اققان تالاستىڭ, كوكوزەكتىڭ, اقارىقتىڭ سۋىنا سۇڭگىپ, بالىعىن ءسۇزىپ, جاماۋباي تالىنىڭ جەلەكتى ساياسىن سايالاپ, قىزىلدىڭ قىرىن, بايارىستان, بالتانىڭ بويىن, تاۋكەي تۇلەيىن, تاڭىربەردى دالاسىن تىنباي كەزىپ, اياق استىنان عاجايىپ وقيعالارعا كەز بولۋدى ارمانداپ, الاڭسىز اسىر سالعان اردا شاعىمنىڭ نەبىر قىزىقتارىن قوينىنا قاتتاپ, ءۇنسىز-ءتىلسىز تومسارىپ جاتىر ول! ءون بويىندا مەنىڭ ق ۇلىن ءۇنىم مەن جان سەزىمىمنىڭ ءدىرىلى ءجۇر! «مەنى ۇمىتتىڭ» دەپ تۋ سىرتىن بەرىپ, توماعا-تۇيىق قالىپ تانىتاتىن دا سەكىلدى.
تۋعان جەرىمە تەرەڭدەي جىبەرگەن تامىرىمدى ەشكىم قوزعاي الماس دەۋشى ەدىم. قايدا-ان! ءومىر, كۇنكورىس قامى ءبىزدى دە ءار تاراپقا تارتىپ, تارىداي شاشىپ جىبەردى, اقىرى. تۋعان جەرگە ءبارىبىر كىندىگىمنەن بايلانىپ, ءدىل-تامىرىممەن جالعاسقانمىن. جۇيە-جۇيكەمدى وعان دەگەن ماحاببات پەن ساعىنىش سىزداتا ءورىپ, كۇندىز تۇگىلى, تۇندە دە تىنىشىمدى الادى. ينشاللا, وسى سەزىم, وسى قاسيەت تارپاڭ ۋاقىتتىڭ تابانىندا تاپتالىپ قالمادى. ەل ءىشىن, كۇللى قوعامىمىزدى ءالسىن-ءالى تىتىرەتە ءدۇر سىلكىپ وتەر وزگەرىستەر ءدۇمپۋىنىڭ پالەندەي اسەرى بولمادى وعان. تۋعان جەرگە دەگەن ۇلى سەزىمىم, سۇيىسپەنشىلىگىم سول ءباز-باياعى قالپىندا, ءوز تۇعىرىندا تۋىن جىقپاي جەلبىرەپ تۇر!
ءبىر قىزىعى, تۋعان جەرگە زاۋىمەن تابانىم تيسە بولدى, ونىڭ دەم-تىنىسىن باعزى كەزدەگىدەي سەزىنىپ, كوڭىلدە قالعان عاجاپ كورىنىس-ەلەستەردى قايتا تىرىلتكىم-اق كەلەدى. بىراق جاسىل جامالى وڭىپ, اجارى توزىڭقىراعانى كوڭىلىمدى ءپاس ەتىپ, قۇلازىتادى-اق. باياعىداعىداي قاس-قاباعى مەيىرلى, جايماشۋاق ەمەس, قاتۋ ما, قالاي؟ توسكەيدىڭ باياعىداعىداي قاراقۇرىم مالى دا جوق. ۋلاپ-شۋلاپ قوزى-لاق قايىرىپ, سالقار تۇبەكتىڭ بويىن شارلاپ جۇرەر بالا-شاعا دا كورىنبەيدى. شابىندىعى مال ءتىسى تيمەگەندىكتەن, قالىڭ قورىسقا اينالىپ, قاتپارلى جىقپىل-جىنىسى تۇكپىرىندە الدەبىر تاجال تىرناعىن ىشىنە بۇگىپ, باس باعىپ جاتقانداي ۇرەي شاقىرا ۇڭىرەيەدى. ايلاپ, جىلداپ ادام اياعى باسپاعان جاپان ءتۇز وسىلاي اڭ-قۇستىڭ قۇزىرىنا قايتا كوشىپتى. ايدىن كول دە, الما باق تا «بىرەۋدىكى»... «پالەنشە اتا», «تۇگەنشە اتا» قوجالىعىنىڭ جەرى دەپ, الدەقاشان قاعازدا قاتتالىپ, اكتىلەنگەن اۋماقتا الشاڭداپ ءجۇرۋىڭ دە قيىن. جايىلىمدىقتىڭ قۇنارلى, شۇرايلى تۇسىنىڭ كوبى دوكەيلەردىڭ قولىندا. ۇلكەن-كىشىنىڭ ساناسىنا «ونىسىز دا الدەبىرەۋدىڭ يەلىگىندەگى جەر (ورتاق ەمەس), پۇل بولماسا, كۇل بولسىن» دەگەن ۇعىم ورنىققالى قاش-شان! بىلتىر اۋداننىڭ پالەن مىڭ شارشى شاقىرىم جازعى جايىلىمدىعى ورتكە ورانىپ, وتقا ۇيتىلگەندە دە بۇيرەگىمىز بۇلك ەتكەنى شامالى. قايتا «شوق, شوق» دەسىپ, قىبىمىز قانعانداي سىڭاي تانىتتىق. قۇددى ءبىر ورتەنگەن جەر وزىمىزدىكى ەمەس, جاتتىڭ جەرى سەكىلدى. وسىنى كورىپ, سەزىنگەن بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ التىن بەسىگىمىزگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى سۇيىلماي قايتسىن! بۇل قۇبىلىس ءتۇپتىڭ-تۇبىندە ۇلى انامىز بەن ۇرپاقتارى اراسىنداعى ەتەنە بايلانىسقا سىزات ءتۇسىرىپ, ءبىر-بىرىنە جات قىلىپ جۇرمەسە دەڭىز!
بۇگىنگى «جاڭا قازاق» جەردى تابيعي بايلىعى اجەتكە جاراپ, ءوزىنىڭ, ودان قالدى وتباسىنىڭ اۋزىن «ماي» ەتىپ, مولشىلىققا كەنەلتكەندە عانا جاقسى كورەدى. ولاي بولمايدى ەكەن, ونداي جەردىڭ بارىنان جوعى... ساتىپ جىبەرەدى! قازەكەڭ ۇلتتىق رومانتيكانىڭ اۋىلىنان قارا ءۇزىپ, الىستادى. ۇلتتىق ءپاتريوتيزمنىڭ «رەسۋرستىق پاتريوتيزم» دەيتىن بۇتاعى بۇرشىكتەپ شىقتى. ولاي بولاتىنى نارىق ادامداردى تاۋار فەتيشيزمىنە, دۇنيە-بايلىق تابۋعا ۇمسىندىرىپ, جالاڭ ەسەپ پەن الىپساتارلىق پسيحولوگيانىڭ ەتەك الۋىنا, ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرگە ءۇستىرت كوزقاراستار قالىپتاسىپ, تاراۋىنا جەتەلەۋمەن كەلەدى. وتانشىلدىق, يماندىلىق, ءداستۇر, اتا-بابا سالتى, ۇلت تاعدىرى سەكىلدى ماسەلەلەر بولماشى نارسەگە اينالىپ ۇلگەردى. مۇنىڭ كەيبىر كورىنىستەرى اۋىلعا بارعانىمدا الدىمنان دا شىقتى...
اۋىلداستارىم (ارينە, قولىنان ءىس كەلەتىندەرى) باعزى ءبىر كەزدە وتار-وتار قويدىڭ جازعى سۋاتى ءۇشىن تارتىلعان 30-40 شاقىرىمدىق جەراستى سۋ جۇيەسىنىڭ شويىن قۇبىرلارىن قازىپ الىپ, قىرىقپىشاق ۇلەسىپ جاتىر ەكەن. كەيىن مال باسى ءوسىپ جاتسا, مۇنىڭ يگىلىككە جاراۋى مۇمكىن-اۋ دەگەن وي قاپەرلەرىنە كىرىپ شىقسا, قانەكي!
يەسىز وقشاۋ قالعان «جاماۋباي تالى» توعايىنا دا جىنىققان جۇرت بالتاسىن الا جۇگىرىپ, وتىنعا كەسىپ, ءبىر جىلدىڭ ار جاق, بەر جاعىندا تىپ-تيپىل ەتكەن. شاماسى, شوق توعايدىڭ سىبدىر قاعىپ, اۋىلعا كورىك بەرىپ تۇرار سۇلۋلىعىنان گورى ءۇيىن ءبىر قىس جىلىتار وتىن بولعانىن ولجا كورىستى. تۋعان جەرمەن ولاردىڭ دا دەم-تىنىسى, كىندىگى ءبىر ەدى-اۋ, اتتەڭ! شابىندىقتى شەكارامەن بەكىتىپ, كويلەكتىڭ ەڭ جاقسىسىن ءوزى كيىپ, كورپەنى وزىنە كوبىرەك تارتۋ, اتا-اتاعا ءبولىنۋ سەكىلدى اۋىل مىنەزىندەگى جايسىز وزگەرىستەر جەكەشەلەندىرۋمەن بىرگە كەلدى. ورتاق وگىز جوق بۇگىندە. وڭاشا بۇزاۋ بولماسا!
باياعىدا... جوڭعارلار شاپقىنشىلىعىنان قورعانۋ ءۇشىن ۇيىمداسا «جاڭا قورعان» مەن «قىزىل قورعاندى» (ۇيىنتىك قالدىقتارى ءالى دە بار) تۇرعىزىپ, جاۋعا قارسى تۇرىپ, كۇرەسىپ, ەلدىك تانىتقانبىز. وسى ەلدەن شىققان جامبىل حان, بولتىرىك شەشەن, ءجۇنىس, قۇداس, تاسبولات, تولەك, بۇعىباي, قالتاس باتىرلار, ەلدى ءۋازىندى ءسوز بەن ءتالىمدى تاربيەگە ۇيىتقان قۋاندىق, قونىسباي داتقالار, جامانقارا, بەگالى, بەكبول, بەيبىت, قالداربەك, بيناز, الىمبەك, قوجاكەلدى بيلەر, بەرىدەگى بىرنەشە ونداعان اقىن-جازۋشىلار, عالىمدار, ونەر مايتالماندارى, 72 باتىر انا – بارلىعىمىزدىڭ ورتاق ماقتانىشىمىز بولدى. ولاردى ءبىر-بىرىنەن بولە جارمادىق. كوپشىلىكتىڭ يگىلىگى جولىندا تىندىرعان تىرلىكتەرى كەيىنگىگە ۇلگى بولسىن دەدىك. بۇل ءار نارسەنى ءوز ورنىنا قويىپ, ءار نارسەنى ءوزىنىڭ لايىقتى اتاۋىمەن اتاۋدىڭ ۇلىق بەلگىسى ەدى. ال قازىرگىدەي جەر-سۋ اتتارىن بىلاي قويىپ, ىلگەرىلى-كەيىندى سانداعان بۋىن وكىلدەرىنىڭ ماڭدايىنا بىتكەن جالعىز اۋىلدىڭ اتىنا جارماسىپ, ىردۋ-دىردۋ بولۋ قايدان شىقتى؟ بۇل بولاشاقتا تۇتانار ۇلكەن داۋدىڭ باسى بولىپ جۇرمەگەي... ءوز باسىم اۋىلدىڭ بۇرىنعى بولىمشەلەرىنىڭ كوركەم ءارى بەينەلى كوكتوبە, بەستام, جاڭاتۇرمىس اتاۋلارىنىڭ وزگەرتىلۋىن قالامايمىن. قانشا جەردەن ەڭبەگى سىڭسە دە, ءبازبىر قايراتكەرلەر ەسىمدەرىمەن وسىنداي تاماشا جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ ورنى الماستىرىلىپ, رەسميلەندىرىلىپ, سۇرەڭسىز, سىرەسپە جۇيەگە ءتۇسىرىلۋى تۇسىنىكسىز. قانشا جەردەن ارامتەر بولايىق, ءبارىبىر, سول اۋىلدار اۋىزەكى تىلدە ەسكى اتاۋلارىمەن اتالىپ ءجۇر عوي...
بىراق قازىرگى اۋىل قىرىق رۋ, جىرتىستارىن دا جەكە-دارا جىرتادى. نوعاي يشان, قاراقوجا مەشىتتەرىن تۇرعىزىپ, يماندىلىق ادەبىن باياعىدا-اق بەكەمدەپ العان اۋىلدىڭ ۇلكەن-كىشىسىنە مۇنداي مىنەز مۇلدە جات-تۇعىن. تورقالى تويدان توپىراقتى ولىمگە دەيىنگى بارلىق ءراسىمىن ۇيىمداسا وتكەرىپ, ت ۇلىمدىسىن ۇكىلەپ ۇزاتىپ, قارادومالاعىن ەرتە ەسەيتىپ, ەل ىسىنە ارالاستىرۋعا, سول ارقىلى بولاشاعىن باياندى ەتۋگە ۇمتىلعان ۇلىستىڭ ءبىر باعانالى بايتەرەگى ەدى ويىق ەلى!
ءبىر كەزدەردەگى باتىر, بيلەرىن, حالىققا قايىرىمى تيگەن بايلارى مەن بەكتەرىن, توعان تۇرعىزىپ, ارنا تارتىپ, ورتاق يگىلىكتى ەسەلەۋگە ۇلەستەرىن قوسقان ارلى ازاماتتارىن قاستەرلەپ, جەر-سۋ اتتارىن «تاڭىربەردى دالاسى», «ەلەمەستىڭ جوتاسى», ء«جۇنىستىڭ جالى», ء«بورىباي توعانى», «سيقىم ارىعى», «باكىر تالى», «جادىك كولى» دەپ اتاپ, وسىنداي ەرلەرىمەن تولىققان ەلدىڭ تاريحي جادىن جاقسى ىسىمەن جاڭعىرتار باتىرلارى جارق ەتىپ قاشان كورىنەر ەكەن؟ ايتەۋىر, بۇل ءۇمىت, ارمان عانا بولىپ قالماس. ەل قاھارماندارىن قايتالاپ تۋار. تۋىپ تا جاتىر. ونىڭ ءالى-اق
ۇلكەن شوعىرعا اينالارى دا انىق.
مىسالى, ىسكەر ازامات اقىن بەكتاەۆتىڭ بۇرناعى جىلى كاسىپكەرلىك قۇرىلىمدارىن قالادان اشىپ, اۋىلىنىڭ اۋزىنا ەڭ قيىن ساتتە دە سۋ تامىزباي, سىرعاقتاپ, زاۋىندە ءبىر ءتيىپ-قاشتى كومەك كورسەتكەن بولىپ جۇرەتىنى قولىنىڭ قىسقالىعى ەكەن. بۇگىندە كەمەلىنە كەلدى. ءتىپتى اۋىلىنىڭ قاق ورتاسىنا كوشىپ بارىپ, مەشىت تۇرعىزىپ, جۇزىمدىك ءوسىرىپ, باقشالىق سالىپ, جۇمىس ورىندارىن كوبەيتىپ, ەل-جۇرتىنىڭ كەزەرگەن ەرنىن اققا جارىتىپ-اق جاتىر. اۋداندىق دەڭگەيدەگى ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەسىن ءتيىستى باسشىلىق ورگاندارمەن كەلىسىپ, ويىققا كوشىرۋى دە جەرگىلىكتى ازاماتتاردىڭ ءبىرازىنىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىنا سەپتەستى. كەزىندە الماتى قالالىق جەدەل جاردەم اۋرۋحاناسىنىڭ باس دارىگەرى, مەديتسينا عىلىمىنىڭ دوكتورى امانتاي ءبىرتانوۆتىڭ (يمانى سالامات بولسىن) تۋعان اۋىلىنا «دارىگەرلىك دەسانت» جاساقتاپ كەلىپ, ۇلكەن-كىشىنى تۇگەل مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن وتكىزىپ, دەرتىنە دارۋمەن دارىتىپ كەتكەنى, ءسىرا, ۇمىتىلار ما!
ەلدەگى جاڭعىرتۋ شارالارى تۇسىندا ءبىر وزگەرىس بولار دەپ ەلەڭدەپ وتىرعان ەلگە بۇل دا ۇلكەن كومەك! تۋعان جەر – ۇلى انامىزبەن ەش قۇدىرەت اجىراتا الماستاي كىندىگىمىز ءبىر بولىپ, ءدىل-تامىرىمىزبەن بىتە قايناسىپ كەتكەنىمىز بالا كەزىمىزدەگى ء«بىرىمىز – ءبارىمىز ءۇشىن, ءبارىمىز – ءبىرىمىز ءۇشىن» دەپ, قانداي يگىلىكتى بولسىن ورتاق ەتۋ تۇرعىسىنداعى تاربيەنىڭ اسەرى مە, الدە... ايتەۋىر, بۇل ءبىزدىڭ بۋىن ءۇشىن جاقسى ۇلگى بولدى. ءوزىمىزدى اۋىلعا قارىزدار سەزىنەتىنىمىز دە سودان. كۇن شۋاعىمەن ايمالاپ, سۋىنا شومىلتىپ, قۇمىنا اۋناتىپ, سامالىمەن ءسۇيىپ, ەركىن دە بۇلا وسىرگەندىگىنەن دە بولار, ۇلى انامىزدىڭ قوينىنداعى بۇيىرعان نەسىبەمىز قارا نان, قارا شايدىڭ ءدامى ءالى كۇنگە تاڭدايىمىزدان كەتپەيدى...
ودان بەرىدەگى وزگەرگەنى – تالاستىڭ سۋى توبىقتان كەلىپ, شىلدىراپ قانا اعىپ قالعانى, كوكوزەك پەن اقارىقتىڭ ارناسى, كەزىندە قىرۋار قارجى جۇمساپ, ىسكە قوسىپ, سۋ ءيىرىپ يگىلىگىمىزگە جاراپ كەلگەن جاساندى سۋ قويماسىنىڭ تابانى كەۋىپ ۇلگەرگەنى, ءۇندى فيلمدەرىن نەمەسە ويىن-ساۋىق كەشتەرىن اۋىلدىقتاردىڭ بۇرناعىداي ورتالىق كلۋبقا ويدان-قىردان جيىلىپ كەلىپ كورىپ, ورتاق قىزىق-دۋمانى ەتە الماي وتىرعانى...
تۋعان جەرگە دەگەن اسقاق سۇيىسپەنشىلىك سەزىمىمىزدىڭ قىزعىلت جالتى ونىڭ بۇرناعى جاسىل جەلەگى سەمىپ, رەڭى سولعىندانىپ, توزىڭقى تارتقان تابيعاتى اياسىندا ءوسىپ, جەتىلىپ كەلە جاتقان بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ بويىدا ءجۇر مە ەكەن؟! ولار دا ءبىز سەكىلدى ارمانشىل ما؟ اتانىڭ ەمەس, وتاننىڭ ۇلى بولىپ بوي تۇزەپ كەلە مە؟ وسى ويلار مەنى ءجيى مازالايدى دا جۇرەدى...
بايماحانبەت احمەت,
جۋرناليست
جامبىل وبلىسى,
تالاس اۋدانى,
ويىق اۋىلى
