كوپماعامبەت ەلەمەس ۇلى تۋعانىنان باستاپ تاعدىر سىناعىنا ءتۇستى. قىزىلوردا وبلىسى قازالى اۋدانىنىڭ جانكەنت (جاڭاكەنت) جانە قاۋكەي اۋىلدارىنان شىققان, رەپرەسسياعا ۇشىراعان وتباسىنىڭ ۇلى 1938 جىلدىڭ 8 اقپانىندا اتا-باباسىنىڭ وتانىنان الىس جەردەگى تۇرىكمەنستاننىڭ مارى ۋالاياتىندا دۇنيەگە كەلدى. بالالىق شاعى اۋىر سوعىس جىلدارىنا سايكەس كەلدى جانە كىشكەنتاي كەزىنەن باستاپ ءداندى داقىلداردى جيناۋ مەن استىق باستىرۋدا جۇمىس ىستەدى, مال باقتى جانە اتقارعان اسا اۋىر ەڭبەگىنە قاراماستان, مەكتەپتە جاقسى وقىدى, بىلىمگە ۇمتىلدى. جەتى جىلدىق مەكتەپتى اياقتاعاننان كەيىن 1953 جىلى كوپماعامبەت ەلەمەس ۇلى بايرامالى قالاسىنداعى اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكۋمىنا وقۋعا ءتۇسىپ, ونى اياقتاعاننان كەيىن اگرونوم-ەگىنشى ماماندىعىنا يە بولادى. ودان كەيىن ماقتا وسىرەتىن كولحوزدا بريگادير بولىپ, كەيىن اسكەري بولىمدە جۇمىس ىستەيدى.
سودان 1962 جىلى ول وداقتىڭ الدىڭعى قاتارلى مەملەكەتتىك اسىل تۇقىمدى مال زاۋىتتارىنىڭ ءبىرى – «راۆنيناعا» فەرما زووتەحنيگى بولىپ اۋىسادى. مۇندا قاراكول قويلارىمەن سەلەكتسيالىق تۇقىمداردى اسىلداندىرۋ تاجىريبەسىمەن العاش رەت تانىسادى. وندىرىستەن قول ۇزبەي كوپماعامبەت ەلەمەس ۇلى 1965 جىلى اشحاباد قالاسىنداعى تۇرىكمەن اۋىلشارۋاشىلىق ينستيتۋتىنىڭ زووتەحنيكالىق فاكۋلتەتىن ۇزدىك وقىپ ءبىتىردى.
1966 جىلى تاريحي وتانى – قازاقستانعا قايتىپ كەلگەن كوپەكەڭنىڭ ومىرىندە جاڭا كەزەڭ باستالادى. شىمكەنت وبلىسىنداعى سوزاق اۋدانىنىڭ «تاستى» قاراكول قوي سوۆحوزىنىڭ اعا زووتەحنيگى بولىپ جۇمىسقا ورنالاسادى.
بولاشاق عالىم ەلەمەسوۆتىڭ العاشقى قادامدارى بەتپاقدالا شولىندە قاتال كليمات ايماعىندا باستالادى. سول ۋاقىتتا حالىقارالىق ەلتىرى اۋكتسيوندارىنا تالاپ ەتىلگەن ەلتىرىلىك قاراكول قويلارى تۇقىمىن اسىلداندىرۋ جوسپارىن جاساپ جانە سول جوسپاردى بەلسەندىلىكپەن وندىرىسكە ەنگىزە باستادى. شارۋاشىلىق تابىستىلىعىنىڭ كورسەتكىشى بولىپ تابىلاتىن ءبىرىنشى سۇرىپتى قاراكول ەلتىرىسىنىڭ شىعۋى ارتا تۇسەدى. جاس زووتەحنيكتىڭ ەڭبەگى لايىقتى باعالاندى. جۇمىسىندا قول جەتكىزگەن تابىستارىنان رۋحتانعان ول بۇرىنعى ارمانىن جۇزەگە اسىرىپ, 1968 جىلى ك.ي.سكريابين اتىنداعى ماسكەۋ ۆەتەريناريا اكادەمياسىنىڭ قوي شارۋاشىلىعى كافەدراسىنىڭ كۇندىزگى اسپيرانتۋراسىنا وقۋعا تۇسەدى.
جاس اسپيرانتتىڭ عىلىمي جەتەكشىسى قاراكول ءوندىرىسى عىلىمنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى, اكادەميك ۆاديم يۋدين بولادى. ول بولاشاق عالىمنىڭ ديسسەرتاتسيالىق جۇمىس تاقىرىبىن ماقۇلدايدى جانە ونىڭ ەكسپەريمەنتتىك بولىگىن «تاستى» سوۆحوزىندا وتكىزۋدى ۇسىنادى. بۇل ۋاقىتتار جاس عالىمنىڭ عىلىمي قىزمەتىندەگى ەڭ جەمىستى جىلدار بولدى. ديسسەرتاتسيالىق جۇمىس بويىنشا زەرتتەۋلەر وندىرىسكە بەلسەندى تۇردە ەنگىزىلەدى جانە بۇرىن بولماعان ناتيجەلەر بەرە باستايدى. 1972 جىلى ماسكەۋ ۆەتەريناريا اكادەمياسىنىڭ زووتەحنيكالىق فاكۋلتەتىنىڭ عىلىمي كەڭەسىندە ىزدەنۋشى ك.ەلەمەسوۆتىڭ ديسسەرتاتسيالىق جۇمىسىنىڭ رەسمي وپپونەنتتەرى, سالانىڭ بەلگىلى عالىمدارى, پروفەسسور ي.دياچكوۆ, س.پوپكوۆ جانە عىلىمي كەڭەستىڭ بارلىق مۇشەلەرى ىزدەنۋشىنىڭ ديسسەرتاتسيالىق جۇمىسىن جوعارى باعالاپ, وعان اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى عىلىمي دارەجەسىن بەرۋ ءۇشىن ءبىراۋىزدان داۋىس بەردى. كانديداتتىق ديسسەرتاتسيانى ءساتتى قورعاۋ كسرو اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ اپروباتسيالىق كوميسسياسىنىڭ تەكسەرۋىمەن اياقتالادى. كوميسسيا «تاستى» سوۆحوزىن قاراكول قويىنىڭ قابىرعالى ەلتىرىلىك ءتيپىن ءوسىرۋ بويىنشا مەملەكەتتىك اسىل تۇقىمدى مال زاۋىتى كاتەگورياسىنا اۋىستىردى دا, بولاشاعى زور عالىمدى شىمكەنت قالاسىنداعى قازاق قاراكول عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا اعا عىلىمي قىزمەتكەر ەتىپ جىبەرەدى.
ء«بىر جولى قازاق قاراكول عزي ديرەكتورى گەننادي پوپوۆ وزىنە شاقىرىپ, «زاداريا» مەملەكەتتىك اسىل تۇقىمدى مال زاۋىتى – ينستيتۋتتىڭ ەكسپەريمەنتالدى شارۋاشىلىعىنىڭ ديرەكتورى ەتىپ مەنى ۇسىناتىندىعىن ايتتى. مەن ءوز كەلىسىمىمدى بەردىم. ءبىرشاما ۋاقىت وتكەننەن كەيىن مەنى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى بويىنشا حاتشىسى ايمۇحان تىلەسوۆ شاقىرىپ: ء«سىز عىلىمدى دا بىلەسىز, شارۋاشىلىقتارداعى پراكتيكالىق جۇمىس تاجىريبەڭىز دە بار, سول ءۇشىن مەن سىزگە ارتتا قالعان شارۋاشىلىقتارعا بارىپ ەكونوميكاسىن كوتەرۋدى ۇسىنامىن. جۇمىستى قالاي ۇيىمداستىرۋ كەرەك, شارۋاشىلىق ەكونوميكاسىن قالاي كوتەرۋ كەرەك ەكەندىگى تۋرالى ءوز بىلىمدەرىڭىزدى, قابىلەتتەرىڭىزدى كورسەتىڭىز, وندىرىسكە الدىڭعى قاتارلى تەحنولوگيانى ەندىرىڭىز. سول ءۇشىن سىزگە قىزىلقۇم اۋدانىنىڭ (قازىرگى وتىرار) ء«شاۋىلدىر» سوۆحوزىنىڭ ديرەكتورى لاۋازىمىن ۇسىنامىز دەدى», دەپ ەسكە الادى كوپەكەڭ.
وسىلايشا, 1977 جىلدىڭ 5 ناۋرىزىنان باستاپ كوپماعامبەت ەلەمەس ۇلى شىمكەنت وبلىسىنىڭ قىزىلقۇم اۋدانىنىڭ ء«شاۋىلدىر» قاراكول قوي سوۆحوزىنىڭ ديرەكتورى بولدى. ونىڭ باسشىلىعىمەن بۇرىنعى شىعىندى شارۋاشىلىق وبلىستىڭ الدىڭعى قاتارلى جانە تابىستى سوۆحوزدارىنىڭ بىرىنە اينالدى. ءتورت جىلدىڭ ىشىندە قوي باسى ەكى ەسە ءوسىپ, 55 مىڭعا, ال ءداندى داقىلدار مەن جۇگەرىنىڭ ونىمدىلىگى گەكتارىنا 60 تسەنتنەرگە دەيىن جەتەدى. ارينە, تۇقىمدىق جۇمىسقا ەرەكشە نازار اۋدارىلادى. اسىل تۇقىمدى قوي وتارلارى قالىپتاسادى, سونىڭ ارقاسىندا شارۋاشىلىق قارا قاراكول قويلارىنىڭ ەلتىرىلىك ءتيپتى تۇقىمىن ءوسىرۋ مارتەبەسىنە يە بولادى.
كەيىن شىمكەنت وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ا.اسقاروۆتىڭ ۇسىنىسى بويىنشا ك.ەلەمەسوۆتى «كازگلاۆكاراكۋل» باس باسقارماسىنىڭ باسشىسى ەتىپ تاعايىندايدى. باسقارماداعى جۇمىس جىلدارىندا ول قاراكول قويلارىنىڭ سانى مەن ونىمدىلىگىنىڭ وسۋىنە جاعداي جاسادى (سايكەسىنشە جىل باسىندا 6,3 ملن باس پەن 2,4 ملن ەلتىرى), بۇل جاعداي وسى كورسەتكىشتەر بويىنشا رەسپۋبليكامىزدىڭ الەمدە الىڭعى ورىنعا شىعۋىنا مۇمكىندىك بەردى.
قازاقستاننىڭ ساپالى قاراكولى حالىقارالىق نارىقتى قىزىقتىردى جانە تولىققاندى سەرىكتەستىككە قول جەتكىزۋ ءۇشىن مەنەدجمەنت پەن ماركەتينگ زاڭدارىن يگەرۋ قاجەت بولدى. ك.ەلەمەسوۆ ءوزىنىڭ دۇنيەتانىمىن تولىعىمەن وزگەرتكەن انگليا, فرانتسيا, اقش, سينگاپۋر, يسپانيا جانە گەرمانيا ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە جاڭاشا ءبىلىم العان العاشقىلاردىڭ قاتارىندا بولدى.
1988 جىلى ك.ەلەمەسوۆتىڭ باستاماسىمەن «كازگلاۆكاراكۋل» «قازرۋنوقاراكول» اق-قا اينالدى, وعان ءجۇندى العاشقى وڭدەۋ بويىنشا تاعى ءۇش – سەمەي, جامبىل جانە اقتوبە فابريكالارى كىردى. كوپماعامبەت ەلەمەس ۇلى وسى قوعامنىڭ پرەزيدەنتى بولىپ بەكىتىلدى. جينالعان تاجىريبە وعان ءجۇندى العاشقى وڭدەۋدىڭ قازاقستاندىق فابريكالارىن جاڭعىرتۋعا مۇمكىندىك بەردى. سەمەي, اقتوبە جانە تارازدىڭ فابريكالارى بيازى جانە قىلشىق ءجۇندى جارتىلاي فابريكاتتار مەن دايىن بۇيىمدارعا دەيىن وڭدەيتىن فرانتسۋز جانە نەمىس فيرمالارىنىڭ تەحنولوگيالىق جەلىلەرىندە جۇمىس ىستەي باستادى.
اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى پروفەسسور قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسى سىيلىعىنىڭ يەگەرى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ يەگەرى, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى ءوز ەلىنەن تىس جەرلەردە دە كەڭ تانىمال بولعان جانۋارلار گەنەتيكاسى, سەلەكتسياسى جانە مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەۋ ماسەلەلەرىنە ارنالعان 220-دان استام عىلىمي ەڭبەك, مونوگرافيالارىن, وقۋ قۇرالدارىن جاريالاعان.
اكادەميك ك.ەلەمەسوۆ شارۋاشىلىققا پايدالى بەلگىلەردى يندەكستەۋ ارقىلى, سونىمەن بىرگە گەنەتيكانىڭ دنق ءپوليمورفيزمىن جانە ونىڭ ميكروساتەلليتتەرىن زەرتتەۋگە نەگىزدەلگەن گەنومدى سەلەكتسيالاۋ ارقىلى مالدىڭ تۇقىمدىق قۇندىلىعىن باعالاۋدىڭ جاڭا مودەلىن ءسۇتتى مال شارۋاشىلىعى تاجىريبەسىنە ەندىرە وتىرىپ, رەسپۋبليكانىڭ مال شارۋاشىلىعىنىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ۇلكەن ۇلەس قوستى جانە ءالى دە تەر توگە بەرمەك.
سۇندەت كارىموۆ
