سوندىقتان ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ قاراسىن كوبەيتۋگە بارىنشا كۇش سالدى. كۇتىپ-باپتاۋعا, امان ساقتاۋعا اسقان ۇقىپتىلىقپەن, جوعارى جاۋاپكەرشىلىكپەن قارادى. «باقپاساڭ مال كەتەدى...» دەپ ماقالداتقاننان بۇرىن «مال-جانىڭ امان با؟» دەپ قۇشاق جايىپ كورىسەتىنىنەن كوپ جايدى اڭعارۋعا بولادى. سوناۋ ءبىر زۇلمات كۇندەردە, «قاراعاي باسىن شورتان شالعان» زار-زامانداردا, جۇتقا ۇرىنعان جىلداردا دا ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ تۇياعىن قايتا تىكتەپ, تىرشىلىك كوزىنە اينالدىرىپ وتىردى. «قوي اقساعىمەن مىڭ» دەمەكشى, اۋرۋ-سىرقاۋ مالعا ەم-دوم جاساۋدا دا الدىنا جان سالماعان, جەتىك بىلگەن. ءتورت ت ۇلىك مالدا كەزدەسەتىن كۇل (وسپا), قاراسان, كۇيدىرگى, توپالاڭ, اۋسىل سياقتى كوپتەگەن اسا قاۋىپتى جۇقپالى اۋرۋلارعا قارسى ەمدەۋ مەن پروفيلاكتيكالىق شارالاردى ويلاپ تاپتى. ايتالىق, اعىلشىن دارىگەرى ەدۋارد دجەننەر 1796 جىلى كۇل اۋرۋىنا قارسى العاشقى ەكپە ءدارىسىن (ۆاكتسينا) پايدالانعان بولسا, قازەكەڭ بۇل ءادىستى ەرتە زاماننان-اق تاجىريبەدەن وتكىزىپ, ءتيىمدى پايدالانا بىلگەن بولاتىن. كۇلمەن اۋىرعان مالدىڭ جاراسىنان الىنعان قابىرشاقتى قايتا ۇنتاقتاپ, ساۋ مالدىڭ تەرىسىنە تىرناپ جاققان. سوندا مالدىڭ ورگانيزمىندە كۇلگە قارسى يممۋنيتەت پايدا بولىپ, مۇلدەم اۋىرمايتىنىن بىلگەن. الايدا جازۋ-سىزۋ جوق زاماندا ويلاپ تابىلعان بۇل عىلىمي قۇندى جاڭالىق ەش جەردە تىركەلمەگەن. قازاق جەرىندە مال شارۋاشىلىعى مادەنيەتى مەن ۆەتەريناريا قىزمەتى ەۋروپاعا قاراعاندا ەداۋىر ەرتە دامىعانىنا وسىدان-اق كوز جەتكىزۋگە بولادى.
كەشەگى كەڭەس وكىمەتى كەزىندە ۆەتەريناريا قىزمەتىنە اسا كوپ كوڭىل بولىنگەنىن بىلەمىز. مال دارىگەرلەرى كەڭشار مەن ۇجىمشاردىڭ ەڭ بەدەلدى قىزمەتكەرلەرى سانالاتىن. مال باسىن امان ساقتاۋ مەن كوبەيتۋدە, تازا, ساپالى مال ونىمدەرىن مولايتۋدا مال دارىگەرلەرى ءبىرىنشى دارەجەلى ءرول اتقاراتىن. كومپارتيا باسشىلارى ادامداردىڭ ساۋلىعىنان گورى, مالدىڭ ءولىم-جەتىمىنە جول بەرگەندەردى, اسىرەسە مال دارىگەرلەرىن قاتاڭ جازالايتىن. برۋتسەللەز بەن تۋبەركۋلەز سياقتى كەڭ تاراعان ىندەتتەردى جويۋعا جانىن سالاتىن. اي سايىن ءىرى قارا مەن ۇساق مالدان قان الىپ, برۋتسەللەزگە قارسى تەكسەرىپ, تۋبەركۋلينيزاتسيا وتكىزىپ, اۋرۋ مالداردى انىقتاپ, باسقا دا 30-دان استام جۇقپالى اۋرۋلارعا قارسى ەكپە جاساپ, ناق ءبىر قيان-كەسكى ۇرىس دالاسىندا جۇرگەندەي جانكەشتىلىكپەن جۇمىس اتقاراتىن وسى مال دارىگەرلەرى بولاتىن.
ۆەتەريناريا قىزمەتىنىڭ وراسان زور ماڭىزعا يە بولاتىنىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى, ادام اۋرۋلارىنىڭ 70-80 پايىزى مال جانە ودان الىنعان ونىمدەردەن بەرىلەدى. اۋرۋ مالداردىڭ ەتى مەن سۇتىنەن, ءجۇنى مەن تەرىسىنەن, تىكەلەي قارىم-قاتىناستا بولعان ادامدار ءتۇرلى جۇقپالى جانە پارازيتارلى اۋرۋلارعا ۇشىرايدى. ءولىپ تە كەتەدى. «اۋرۋ – استان» دەيدى قازاق. سوندىقتان قولعا ۇيرەتىلگەن بارلىق جانۋارلار مەن قۇستاردىڭ, ءتىپتى ارا مەن بالىق تا ءتۇرلى اۋرۋدان تازا, ونىمدەر ساپالى بولعاندا عانا ادام دەنساۋلىعىنا ايتارلىقتاي قاۋىپ تونبەيدى. كەڭەستىك گەلمينتولوگيا عىلىمىنىڭ نەگىزىن سالعان اكادەميك ك.سكريابيننىڭ «مەديتسينا – ادامدى, ال ۆەتەريناريا – بۇكىل ادامزاتتى ەمدەيدى» دەۋى تەگىن ەمەس. ۆەتەريناريا قىزمەتىنە بەرىلگەن ەڭ جوعارى باعا وسى بولسا كەرەك!
ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى الاساپىران, جاپپاي جەكەشەلەندىرۋ ءتورت ت ۇلىكتىڭ تۇبىنە جەتتى. تىگەرگە تۇياق قالدىرمادى. مال فەرمالارى قاڭىراپ بوس قالدى. ۆەتەريناريا قىزمەتى قۇردىمعا كەتتى. ەندى عانا عوي, مال باسى كوبەيىپ, مال دارىگەرلەرىنىڭ توبە كورسەتىپ جۇرگەنى. جاي كورسەتپەيدى, مەملەكەتتىك كولىكتىڭ تىزگىنىن ۇستاعان ۇلكەن شەنەۋنىككە ۇقسايدى. دەگەنمەن, ءالى دە بولسا شالاعايلىق شاش-ەتەكتەن. ويتكەنى مالدىڭ ءبارى جەكەنىڭ قولىندا. سول جەكە ادام بىلگەنىن ىستەيدى. اۋىرعان مالىن ەمدەتۋگە قالتاسىنداعى قاراجاتىن قيماسا, تەرىسىن سىپىرىپ بازارعا وتكىزەدى, نە ارزانداۋ باعامەن كورشى-قولاڭعا تارقاتىپ جىبەرەدى. بازارلاردا ۆەتەرينارلىق باقىلاۋ مەن قاداعالاۋ بەتىمەن كەتكەن. ەرەجە قاتاڭ ساقتالا بەرمەيدى. كەشەندى پروفيلاكتيكالىق ءىس-شارالار مەن جۇقپالى, پارازيتارلىق اۋرۋلارعا قارسى ەكپەگە مال باسى تۇگەل قامتىلمايدى. ويتكەنى بىرەۋدىڭ مالى جايلاۋدا, بىرەۋدىڭ مالى ايداۋدا, ەندى بىرىنىكى بايلاۋدا تۇرادى. ءبارى قاعاز جۇزىندە قاتىپ تۇر, قاتەلىك تاپپايسىز.
مىنا نارىق زامانىندا مال دارىگەرلەرىنە وكپەلەۋ ورىنسىز. وبالى نەشىك, شاقىرتۋ قۇلاعىنا تيسە شاۋىپ كەلەدى. اۋىرعان مالدى كورىپ, ءبىر قۇلاش ءدارى-دارمەكتىڭ اتىن قاعازعا ءتۇرتىپ, مال يەسىنە ۇستاتا قويادى. ول دارىلەردى مەديتسينالىق ءدارىحانالاردان اقشاسىنا ساتىپ الادى. مال دارىگەرى ەم-دومدى جاساپ, قىزمەتىنە ءبىرتالاي اقى سۇرايدى. بەرەسىز. بىراق مالدىڭ اياعىنا تىك تۇرىپ كەتەتىنىنە ەشكىم دە كەپىلدىك بەرمەيدى. ەرتەڭ جاز شىعا ءىرى قارانىڭ جاۋى – «قان كەسەلى» قاينايدى. كەنەدەن كەلەتىن كەسەلگە ەكى مالدىڭ ءبىرى ۇشىرايدى. وي, سول كەزدە مال دارىگەرلەرىنىڭ تابىسى مولايىپ, ءبىر جىرعاپ قالادى.
اۋداندا ۆەتەريناريا سالاسى بىرەۋ بولعانىمەن, وتاۋى بولەك, اتاۋى باسقا ءتورت مەكەمە ءتورت جاققا تارتقىلاپ جاتقانعا ۇقسايدى. ايتالىق, اۋدان اكىمدىگىنىڭ ۆەتەريناريا ءبولىمى, ۆەتەرينارلىق ينسپەكتسيا, ۆەتەريناريا قىزمەتى جانە ۆەتەرينارلىق زەرتحانا مەكەمەلەرىنىڭ اتتارىنان ات ۇركەدى. باس-باسىنا بي بولعان, ءار مەكەمە ءوز الدىنا «ماگنات-مونستر». ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قويشىدان قوجايىن كوپ. بىراق سولارعا اۋدان تۇرعىندارىنىڭ كوڭىلى تولا ما؟ جاۋاپكەرشىلىگى قانداي؟ ماسەلە سوندا عوي. جەكەنىڭ مالى ولسە, نە امالسىز باۋىزداسا ەشكىم دە ەشتەڭەگە جاۋاپ بەرمەيدى. «مال اشۋى – جان اشۋى» دەپ مال يەسى جەرگە ءبىر تۇكىرەدى. قولدان كەلەر قايران جوق. باياعىداي مالدىڭ باسىن سۇرايتىن زامان ەمەس. دەگەنمەن, ادامزاتقا, ەكونوميكاعا, اۋىل شارۋاشىلىعىنا زيانىن تيگىزەتىن اسا قاۋىپتى جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ تارالۋىنا جول بەرمەي وتىرعانىمىزعا ءال-ازىرشە شۇكىر دەيمىز. بۇل ازدىق ەتەدى. ويتكەنى ۆەتەريناريا قىزمەتىندەگى كىشكەنتاي شالاعايلىق ۇلكەن ۇتىلىسقا ۇشىراتاتىنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
مال دارىگەرلەرىنىڭ مارتەبەسى جايلى ماندىتىپ ەشتەمە ايتا المايمىز. بىراق ايتۋعا ءتيىسپىز, ايتامىز دا. ادام دەنساۋلىعىنان ارتىق نە بار دەيسىز. سول ادامدار مەن جانۋارلار الەمىنىڭ ساۋلىعىن قىزعىشتاي قورعايتىن مال دارىگەرلەرىنىڭ مارتەبەسى بارىنەن دە بيىك تۇرۋى ءتيىس دەپ ويلايمىز.
ماحامبەت ساپارمۇراتوۆ,
ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى,
ماقتاارال اۋدانى
