رەسەي كونستيتۋتسياسى بويىنشا پرەزيدەنت التى جىلدىق مەرزىمگە سايلانادى. قازىرگى پرەزيدەنت ۆ.پۋتين 2012 جىلدىڭ 4 ناۋرىزىندا سايلانعان بولاتىن. زاڭ بويىنشا پرەزيدەنت ناۋرىز ايىنىڭ ەكىنشى جەكسەنبىسىندە سايلانۋعا ءتيىستى ەدى. بۇل كۇن 11 ناۋرىزعا كەلەدى. بىراق بىلتىرعى 3 ناۋرىزدا مەمدۋمانىڭ ءبىر توپ دەپۋتاتتارى سايلاۋ بولاتىن اپتادا جۇمىس ىستەمەيتىن مەرەكەلىك كۇن بولسا, زاڭعا «سايلاۋ كەلەسى جەكسەنبىگە اۋىستىرىلسىن» دەگەن وزگەرىس ەنگىزۋ كەرەك دەپ ۇسىنىس تۇسىرگەن. دەپۋتاتتار وسى ۇسىنىستى قولداپ, اپتادا «حالىقارالىق ايەلدەر كۇنى» مەرەكەسى بولعاندىقتان پرەزيدەنتتىك سايلاۋدى 18 ناۋرىزعا اۋىستىرۋعا كەلىسكەن.
الايدا بۇل ۇسىنىس قوعامدا ۇزاق تالقىعا ءتۇستى, ويتكەنى ونىڭ وزىندىك سىرى بار. بۇل كۇن – رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ قىرىم تۇبەگىن وزىنە قوسىپ العان داتاسىمەن ءدال كەلەدى. سوندىقتان وپپوزيتسيالىق كۇشتەر بۇل كۇننىڭ ۆ.ءپۋتيندى وتكىزۋگە ىقپالى بولىپ, سايلاۋدىڭ ءادىل وتۋىنە كەسىرىن تيگىزەدى دەپ قارسىلىق بىلدىرگەن. بىراق ولاردىڭ تالابى ەسكەرىلمەي, ءبارىبىر ۇسىنىس ءوتىپ, 2017 جىلدىڭ 17 جەلتوقسانىندا فەدەراتسيا كەڭەسى سايلاۋدى 18 ناۋرىزدا وتەدى دەپ رەسمي تۇردە جاريالادى. ال ەگەر ەكىنشى تۋر وتكىزۋگە تۋرا كەلسە, ول كۇن نەگىزگى سايلاۋدان كەيىن ءۇش اپتا وتكەن سوڭ, 8 ساۋىردە بولادى.
بۇگىنگى تاڭدا پرەزيدەنتتىككە وزدەرىنىڭ كانديداتۋرالارىن ۇسىنۋعا قۇقىسى بار ساياسي پارتيالاردىڭ ءتىزىمى تولىق جاريالانعان. ءوزىن ءوزى ۇسىنعان ادامدار دا انىقتالدى. زاڭعا سايكەس وسى سوڭعىلار 300 مىڭ ادامنىڭ, ال پارلامەنتتىك ەمەس پارتيالاردان ۇسىنىلعاندار وزدەرىن قولداعان 100 مىڭ ادامنىڭ ءتىزىمىن وسك (ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنا) تاپسىردى. وسك وسى تىزىمدەر راستىعىنىڭ كەم دەگەندە 20 پايىزىن تەكسەرىپ, سايلاۋعا تۇسەتىن ۇمىتكەرلەردىڭ ءبىرازىن جاريا-
لادى. ال تولىق ءتىزىم 10 اقپاننىڭ قارساڭىندا بەلگىلى بولادى. ازىرگە سايلاۋعا جيرينوۆسكي, ياۆلينسكي, سۋرايكين, تيتوۆ, سوبچاك, پۋتين, گرۋدينين, بابۋرين سياقتى 8 ۇمىتكەر تۇسەتىنى بەلگىلى بولىپ وتىر. سونىڭ ىشىندە ەكەۋى كانديدات بولىپ تىركەلىپ ۇلگەردى. ولار – رەسەيدىڭ ليبەرال-دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ (لدپر) سەركەسى ۆ.جيرينوۆسكي جانە رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ كوممۋنيستىك پارتياسى (كپرف) ۇسىنىپ وتىرعان پ.گرۋدينين.
بۇل جولى جيرينوۆسكي دونالد ترامپتىڭ ىزىمەن ءجۇرىپ, ميگراتسيالىق ساياساتتى ىسكە اسىرامىن دەپ داۋرىعۋدا. ونىسى سىرتتان كەلەتىن ادامداردى شەكتەيمىن دەگەنگە ساياتىن باعدار. سونىمەن قاتار سايلانا قالسام بارلىق ءىرى كاسىپورىنداردى مەملەكەتتىڭ يەلىگىنە قايتارامىن, اراق, تەمەكىگە مەملەكەتتىك مونوپوليا جاسايمىن دەپ ىشقىنۋدا. ال كوممۋنيستەر ۇسىنىپ وتىرعان پاۆەل گرۋدينيننىڭ ءوزى بۇل پارتيانىڭ مۇشەسى ەمەس, ول وسى ەلدەگى وزىق اگروقۇرىلىمداردىڭ ءبىرى – لەنين اتىنداعى كەڭشاردىڭ ديرەكتورى. ونىڭ قىزمەتكەرلەرىنىڭ ورتاشا ەڭبەكاقىسى 78 مىڭ رۋبل ەكەنى كوپتەن بەرى ايتىلۋدا. ساياساتقا ەندى ارالاسىپ كەلە جاتقان ول ءوزىنىڭ شەشەن سويلەي الاتىنىن جانە جۇرتتى سوزىنە يلاندىراتىنىن كورسەتىپ ءجۇر. ىشكى رىنوكتى دامىتۋىمىز كەرەك, دسۇ-دان باس تارتقان ءجون, ورتالىق بانك پارلامەنت پەن قوعامعا ەسەپ بەرۋى كەرەك, تكش مەملەكەت تاراپىنان قاتاڭ باقىلاۋدا بولۋى قاجەت دەگەن سياقتى ونىڭ يدەيالارىن قالىڭ كوپشىلىك ءارتۇرلى قابىلداۋدا. ازىرگە ساراپشىلار ونىڭ جارىستىڭ قاي مەجەسىنە دەيىن جەتەتىنىن ناقتى بولجاي الماۋدا.
رەسەي ساياساتىنداعى تانىمال تۇلعالاردىڭ ءبىرى گريگوري ياۆلينسكي دە بيىل ءوزىنىڭ باعىن قايتا سىناپ كورمەكشى. ول پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا سوڭعى رەت وسىدان 18 جىل بۇرىن قاتىسىپ, ءۇشىنشى ورىن العان. ماسكەۋدىڭ مۋنيتسيپالدىق سايلاۋىندا ياۆلينسكي باسقاراتىن «يابلوكو» پارتياسىنىڭ وكىلدەرى بىرنەشە اۋداندا جەڭىمپاز بولعان. وسى وقيعا ساياساتكەردىڭ ءبۇيىرىن قىزدىرعان سياقتى. ايتەۋىر كوپتەن بەرى بەلسەندى ساياساتقا ارالاسپاي, تىنىش جاتقان ول بۇل جولى بەلدى بەكەم بۋىپ, سايلاۋعا تۇسكەلى وتىر. ازىرگە ول باسقا سىرىن اشپاي, تەك رەسەيدىڭ سىرتقى ساياساتىن وزگەرتەمىن دەپ ۇران كوتەرۋدە. بۇل باعىتتى قولداۋشىلار از ەمەس ەكەنى بەلگىلى.
بۇگىنگى تاڭداعى رەسەي ساياساتىنداعى تانىمال تۇلعانىڭ ءبىرى – الەكسەي ناۆالنىي. الايدا ونىڭ سوتتالعاننان كەيىنگى اقتالۋ مەرزىمى تولىق اياقتالماعاندىقتان 25 جەلتوقساندا ونى ۇمىتكەرلەر قاتارىنا تىركەۋدەن وسك باس تارتتى. 30 جەلتوقساندا رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ جوعارعى سوتى وسك-نىڭ ا.ناۆالنىيدىڭ ەسىمىن ۇمىتكەرلەر قاتارىنا تىركەۋدەن باس تارتقانىن دۇرىس دەپ تانىدى. بىراق ساياساتكەر بۇل شەشىممەن كەلىسپەي, جوعارعى سوتتىڭ اپەللياتسيالىق القاسىنا شاعىم جاساعان ەدى, بۇل كەزەڭدە دە وسك شەشىمى وزگەرىسسىز قالدى. سودان كەيىن ا.ناۆالنىي ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ەۋروپالىق سوتقا (اقەس) جۇگىنەتىنىن جاريالاعان. ال ەۋروپانىڭ سىرتقى بايلانىستار قىزمەتى (بۇل ەۋرووداقتىڭ ورگانى) ناۆالنىيدىڭ كانديداتۋراسىن تىركەمەۋ رەسەي فەدەراتسياسىنداعى سايلاۋدىڭ دەموكراتيالىق جولمەن وتەتىندىگىنە كۇمان كەلتىرەدى دەپ جاريالادى. بۇل ۇيىم ونى 2013 جىلعى ايىپتالۋدان اقەس-ءتىڭ اقتاعانىن العا تارتىپ, وسى ىسپەن ساياساتكەردى تىركەمەۋ زاڭسىزدىق دەگەن بولاتىن. الايدا رەسەيدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ وكىلى ا.ناۆالنىيدىڭ «كيروۆلەس» ءىسى بويىنشا ەكىنشى رەت سوتتالعانىن ايتىپ, حالىقارالىق قوعامنىڭ ۇسىنىسىنا قۇلاق اسپادى. ال اقش-تىڭ مەملەكەتتىك دەپارتامەنتى وپپوزيتسيالىق ساياساتكەردى تىركەمەۋ الاڭداۋشىلىق تۋدىراتىنىن ايتىپ, سايلاۋدى ءادىل وتكىزۋگە شاقىرعان ەدى. بۇل مالىمدەمەنى دە رەسەيدىڭ ءسىم تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ ىشكى ىستەرىنە ارالاسۋ دەپ باعالاپ, ەسكەرگەن جوق.
ال ا.ناۆالنىيدىڭ ءوزى بولسا بارلىق جاقتاستارىن «بۇل سايلاۋ ەمەس, تەك ءپۋتيننىڭ قايتا تاعايىندالۋى» دەپ جاريالاپ, سايلاۋعا بويكوت جاريالاۋعا شاقىرىپ ءجۇر. 28 قاڭتاردا ونىڭ شاقىرۋى بويىنشا ەلدىڭ بىرنەشە قالاسىندا وسى ۇرانداردى كوتەرگەن ونداعان ميتينگ ءوتتى.
سايلاۋالدى جارىستا انتون باكوۆ, ەكاتەرينا گوردون, رومان حۋدياكوۆ, ەلۆيرا اگۋرباش جانە ت.ب. ءوزىن ءوزى ۇسىنعاندار ۇمىتكەرلەر قاتارىنان شىعۋدى قالايتىنىن جاريالادى. قۇجاتتاردى تولتىرۋ بارىسىندا يرينا گاگيتە, سەرگەي پولونسكي, ولەگ بۋلاەۆ, تاتيانا ۆولوۆيك, اينا گامزاتوۆا, مارينا كوپەنكينا جانە ت.ب. دودادان شىعىپ قالدى.
ارينە پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا نەگىزگى كانديدات – ءىس باسىنداعى مەملەكەت باسشىسى ۆلاديمير پۋتين ەكەنى بەلگىلى. مەملەكەتتىڭ قاراماعىنداعى قوعامدىق پىكىردى زەرتتەۋ جونىندەگى بۇكىلرەسەيلىك ورتالىقتىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, ونىڭ كانديداتۋراسىن بۇگىنگى تاڭدا سايلاۋشىلاردىڭ 70 پايىزعا جۋىعى قولدايدى. وسى ورتالىق سايلاۋشىلاردىڭ 7,2 پايىزى پ.گرۋدينينگە, 5,9 پايىزى جيرينوۆسكيگە جانە ت.ب. داۋىس بەرۋگە دايىن ەكەنىن دە بولجاپ وتىر.
ال «لەۆادا-تسەنتر» تاۋەلسىز الەۋمەتتىك زەرتتەۋ ورتالىعى «شەتەلدىك اگەنت» دەگەن مارتەبە الىپ قالماس ءۇشىن وزدەرىنىڭ دەرەكتەرىن جاريالامايتىندىعىن مالىمدەگەن.
رەسەيدەگى پرەزيدەنت سايلاۋى كامپانياسىنىڭ شىعىندارىن وسك 17,7 ملرد رۋبلگە باعالاپ وتىر. بۇل وسىعان دەيىن بولعان سايلاۋلاردىڭ شىعىنىنان كوپ. ءسويتىپ دودا ەندى قىزا باستادى. 19 اقپاننان باستاپ تىركەلگەن كانديداتتار وزدەرىنىڭ سايلاۋالدى باعدارلامالارىن بارلىق باق-تا جاريالايدى. 12 ناۋرىزعا دەيىن بارلىق الەۋمەتتىك ساۋالدامالار قورىتىندىلارىنىڭ جاريالانۋىنا رۇقسات ەتىلەدى.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
