مىنە, بيىل, ياعني 2018 جىلى ءانشىنىڭ تۋعانىنا 130 جىل تولادى. وسىعان بايلانىستى تالاي جىلداردان بەرى قورجىنىمدا جينالىپ قالعان حاتتاردى تاعى ءبىر اقتارىپ, تاعى ءبىر سۇزگىدەن وتكىزىپ كوردىم. ونداعى ويىم ءانشىنىڭ تۋعان ايى مەن تۋعان كۇنى جايلى مىسقالداي دا بولسا دەرەك كوزىنىڭ ۇشى شىعار ما ەكەن دەگەن وي ەدى. وسىلايشا ىزدەنىس ۇستىندە جۇرگەنىمدە امىرەنىڭ اتالاس تۋىسى ءومىرتاي مۋستين جازعان حات قولىما ءتۇستى. وندا جازىلعان مىنا ءبىر جولدار كوزىمە وتتاي باسىلدى.
وندا:
«جەتكىنشەگىم جارقىن!
امىرە جايىنداعى 30 يۋلدەگى حاتىڭدى الدىم.
ول مارتتا تۋعان دەۋىم مىنادان: قاشاۋباي جىلقىشى بولعان بايدىڭ قويشىسى بولعان, مەنىمەن شوبەرەلەس اعام مارقۇم ورازالى ىسقاق ءبىر اڭگىمە ۇستىندە, امىرە جىلقى جىلى ناۋرىز ءدامىن بەرەتىن كۇننەن ءبىر جۇما بۇرىن بايدىڭ شوشالاسىندا تۋدى – تۇندە شەشەسى تولعاتىپ جاتقاندا, شەشەم قاسىندا وت جاعىپ وتىرۋشى ەدى. كىندىگىن كەسكەن», دەپ جازعان ەكەن.
ودان ءارى: ء«بىز تۋعان كەزدە مەتركە, پاسپورت دەگەندەر بولماعان. جىلدى 12 جانۋار اتىمەن اتاپ, جىل قايىراتىن. سونداي ەسەپتەن قاتا كەتەتىن. مەن 1887 جىلى تۋعان بولىپ ءجۇرمىن», دەپ ءوزىنىڭ دە تۋعان جىلىن ءسوز ەتەدى. ودان ءارى ءومىرتاي قاريا: «امىرەنىڭ ءوز قولىمەن جازعان دوكۋمەنتىن قولدانعانىڭ دۇرىس بولار», دەپ ءوز ويىن قورىتا جازعان. (3.ءVىىى – 1974 ءومىرتاي ولمەستاي).
وسىلايشا ءومىرتاي مۋستين امىرەنىڭ تۋعان ايى مەن كۇنى جايلى تابىلماي جۇرگەن دەرەك كوزىن تاۋىپ بەردى.
« امىرە دەگەلەڭ بولىسىنىڭ جەرىندە تۋعان جوق», دەپ جازعان ەكەن ودان ءارى ايتار ويىن ساباقتاي ءتۇسىپ. «قاشاۋباي كەدەيلىكتەن كۇن كورە الماي كاسىپ ىزدەپ بارىپ, قارقارالى ماڭىندا ءبىر بايعا جىلقىشى بوپ جۇرگەندە امىرە بايدىڭ اۋىلىندا تۋعان», دەيدى. «كەيىن ءوز ەلىنە دەگەلەڭ جەرىنە ورالعان», دەيدى. ءومىرتاي مۋستين وسى اڭگىمەنى ىسقاق ورازالى ۇلىنان ەستىگەنىن جازدى. ال ىسقاق ورازالى ۇلى دەگەن كىسى امىرەنىڭ اكەسى قاشاۋباي ەكەۋى بايدىڭ مالىن قاتارلاس ءجۇرىپ بىرگە باققان دوسى ءارى سىرلاس ادامدار بولعان. ىسقاق ورازالى ۇلىنىڭ شەشەسى, قاشاۋبايدىڭ جارى تويعاندى بوساندىرىپ, انمەن اۋەلەتىپ دۇنيە ەسىگىن ەندى عانا اشقان ءسابيدىڭ كىندىگىن كەسكەن ەكەن.
ءومىرتاي قاريا ماعان حات جولداعاندا بىردە ءومىرتاي مۋستين دەپ, ەندى بىردە ءومىرتاي ولمەستاي دەپ قول قويىپ وتىرعان.
ەندى ءومىرتاي قاريانىڭ جازعانىنا ۇڭىلەيىك.
حاتتا جىلقى جىلى تۋدى دەلىنگەن. ال امىرە جىلقى جىلى تۋماعانى بەلگىلى. ولاي دەيتىنىمىز امىرە شەتەلدىك تولقۇجاتىنا جازدىرعانداي, 1888 جىل – تىشقان جىلى تۋعان. ال ەندى ءومىرتاي قاريانىڭ «...ناۋرىز ءدامىن بەرەتىن كۇننەن ءبىر جۇما بۇرىن بايدىڭ شوشالاسىندا تۋدى» دەپ جازعانى قيسىنعا كەلەدى. نەگە دەسەڭىز ادامنىڭ اۋزى اققا, مالدىڭ اۋزى كوككە تيگەندەگى ەل بولىپ مەرەيلەنەتىن ناۋرىز مەيرامى, ناۋرىز كوجە ءدامىن تاتاتىن قۋانىشتى ءسات. ءومىرتاي قاريا جازعان «ناۋرىز ءدامىن بەرەتىن كۇننەن» دەگەنى – 22 ناۋرىزعا, ال ء«بىر جۇما بۇرىن» دەگەنى – 15 ناۋرىز كۇنىنە ساي كەلەدى. ەل ىشىندەگى اۋىزەكى اڭگىمەلەردە امىرە جەر كوگەرگەن كەزدە تۋعان دەگەن سوزدەر ءجيى ايتىلادى. ال شوشالا دەگەنى باي ۇيىنەن وقشاۋلاۋ, مال جايعاستىراتىن جەرگە جاقىن, ورتاسىنا تىرەۋ قويىپ, اينالاسىنا قاداۋ-قاداۋ اعاش قاعىپ نەمەسە شارباق قويىپ, ىرگەسىن قامىسپەن جاۋىپ, بالشىقپەن سىلاپ, توبەسى كيىزبەن نە قامىسپەن جابىلاتىن كەدەيلەرگە ارنالعان جاداعاي جۇپىنى ءۇي. كەدەيلىكتىڭ زارىن تارتقان قاشاۋباي وسىنداي ۇيدە تۇرعان. امىرەنىڭ بايدىڭ شوشالاسىندا تۋعانى جونىندە ساپارعالي بەگالين, الكەي مارعۇلان, سەركە قوجامقۇلوۆ, ەلۋباي ومىرزاقوۆ, جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ, مۇقاتاي توقجىگىتوۆ, اشىمبەك بەكتاسوۆ ءتارىزدى زامانداستارىنىڭ ايتقاندارىن ءوز قۇلاعىممەن تالاي ەستىگەنمىن دە. ونىڭ ۇستىنە حات اۆتورى ءومىرتاي قاريا, «امىرەنىڭ ءوز قولىمەن جازعان دوكۋمەنتىن قولدانعانىڭ دۇرىس بولار» دەپ باعدار بەرگەنى تاعى بار.
حات اۆتورىنىڭ وسى سوڭعى جازعانداعىسىنداي, ء«وز قولىمەن جازعان دوكۋمەنتىن قولدانعانىڭ دۇرىس بولار» دەگەن كەڭەسىن ەسكەرە وتىرىپ, ارينە اۋەلى ءانشىنىڭ ءوز قولىمەن العان دوكۋمەنت-پاسپورتىنا سۇيەنەمىز. وندا جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, امىرە قاشاۋباي ۇلى 1888 جىلى تۋدى دەپ كورسەتىلگەن. ەندىگى جەردە ءانشى امىرەنىڭ تولقۇجات-پاسپورتىندا جازىلعان وسى تۋعان جىلىن نەگىزگە الا وتىرىپ, ودان ءارى تۋعان ايى مەن كۇنىن ءومىرتاي قاريا جەتكىزگەن دەرەككوزگە سۇيەنسەك, امىرە اتامىزدىڭ تۋعان جىلى مەن تۋعان ايى جانە تۋعان كۇنى كوز الدىمىزعا كەلەدى.
ولاي بولسا ءانشى امىرەنىڭ اتالاس تۋىسى ءومىرتاي مۋستين قاريانىڭ 1974 جىلدىڭ 3 تامىز كۇنى مەنىڭ اتىما جولداعان حاتىندا جازىلعان دەرەككوزگە سۇيەنىپ امىرە قاشاۋباي ۇلى 1888 جىلدىڭ 15 ناۋرىز كۇنى دۇنيەگە كەلگەن دەپ ايتۋىمىزعا ابدەن تولىق نەگىز بار.
ءانشىنىڭ 130 جىلدىعىنا وراي مىنا ءبىر جايتتاردى ەسكە سالا كەتۋدى ءجون كوردىم. ءان اتاسى امىرە 1926 جىلى سول كەزدەگى استانامىز قىزىلوردا قالاسىندا شاڭىراق كوتەرگەن ۇلت تەاترىنىڭ ديرەكتورى دىنشە ءادىلوۆتىڭ قولىمەن بەرىلگەن بۇيرىق بويىنشا وسى تەاتردىڭ (قازىرگى م.اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق دراما تەاترى) ءنومىرى ءبىرىنشى ءارتىسى بولىپ جۇمىسقا قابىلداندى. ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن وسى تەاتردا قىزمەت اتقارىپ, 1934 جىلى 6 قاراشا كۇنى الماتى قالاسىندا دۇنيەدەن ءوتتى. كوپ كەشىكپەي 1934 جىلدىڭ 19 قاراشاسى كۇنى قازاقستان حالىق اعارتۋ كوميسسارى تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ قولىمەن ۇلت تەاترى اۋلاسىندا امىرەگە ەسكەرتكىش ءمۇسىن قويۋ جونىندە ءنومىرى 540 بۇيرىعى شىقتى.
ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى امىرەنىڭ بۇل ءمۇسىنى م.اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق دراما تەاترى اۋلاسىنا ءالى كۇنگە دەيىن ورناتىلماي قالدى.
ارادا جىلدار وتكەندە 1974 جىلى امىرەگە ەسكەرتكىش-ءمۇسىن ورناتۋ جونىندە ەكىنشى رەت ارەكەت جاسالدى.
ول بىلاي بولعان ەدى. امىرەنىڭ كەنجە قىزى كۇلاش قاشاۋباەۆانىڭ كەڭەسىمەن ءانشىنىڭ تۋىسقاندارى اتىنان 1974 جىلدىڭ 25 قاراشاسى كۇنى دىنمۇحاممەد قوناەۆ اعامىزدىڭ اتىنا امىرە قابىرىنىڭ قىرىق جىلدان بەرى قاراۋسىز جاتقانىن جەتكىزىپ, قۇلپىتاس ءمۇسىن ورناتۋ جونىندە ءۇشبۋ حات دايىندادىم. حاتقا قازاق ونەرىنىڭ ساڭلاقتارى سەركە قوجامقۇلوۆ, قانابەك بايسەيىتوۆ, جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ, ءابىلماجىن ساپاقوۆ, جازۋشى ساپارعالي بەگالين, قوعام قايراتكەرلەرى سارا ەسوۆا, اشىمبەك بەكتاسوۆ قول قويدى. كوپ كەشىكپەي بۇل جۇمىستار قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنە تاپسىرىلىپ, امىرە ءمۇسىنىن تۇرعىزۋعا 5000 رۋبل ءبولىندى. وسى شەشىم نەگىزىندە 1974 جىلدىڭ 9 شىلدەسى كۇنى قازاق كسر مادەنيەت مينيسترلىگىندە امىرەگە ورناتىلاتىن ەسكەرتكىش-ءمۇسىنىنىڭ ەسكيزى مەن جوباسى بەكىتىلدى. ەسكەرتكىش ءمۇسىننىڭ اۆتورى بولىپ ءمۇسىنشى تاتيانا ۆيكتوروۆنا اندريۋششەنكو تاعايىندالدى.
ت.ۆ.اندريۋششەنكو ءوز شەبەرحاناسىندا جىل بويىنا ەڭبەك ەتتى. ناتيجەسىندە التى مەترلىك امىرە تۇلعاسى دايىن بولدى. ەسكەرتكىش 1978 جىلى ءانشىنىڭ تۋعانىنا 90 جىل تولۋىنا وراي جەزدەن قۇيىلىپ ورناتىلادى دەپ جوسپارلانعان بولاتىن. ايتىپ-ايتپاي نە كەرەك, اتقارىلعان جۇمىستار, ايتىلعان اڭگىمەلەر تاعى دا بوس ءسوز كۇيىندە قالدى. ەسكەرتكىش تۇرعىزىلمادى. امىرەنى كوزى كورگەن دوسى سەركە قوجامقۇلوۆ ت.ۆ.اندريۋششەنكو شەبەرحاناسىنا بارىپ, كورىپ ءجۇرىپ, شەبەرحانا ىشىندە بوي كوتەرگەن ءانشى ەسكەرتكىشىنىڭ فوتوسۋرەتىن تۇسىرتكىزىپ العان ەكەن. سول سۋرەت ءتوس قالتاسىندا ءجۇرۋشى ەدى. ءبىر قاجەتى بولار دەپ ماعان بەرگەن بولاتىن. بوي كوتەرمەك امىرە ەسكەرتكىشىنىڭ فوتوسۋرەت كەسكىنى ءالى كۇنگە مەندە ساقتاۋلى. ەندى مىنە, قويىلماي قالعان ەسكەرتكىشتىڭ دالەلى رەتىندە ساقتالعان سۋرەتكە قاراپ, سوعان دا شۇكىرشىلىك ەتەمىن.
وسىلايشا ءانشى امىرەگە ەكىنشى رەت ەسكەرتكىش-ءمۇسىن ورناتۋ ارەكەتتەرى ىسكە اسپاي قالدى. ايتكەنمەن امىرەنىڭ انشىلىك داڭقىن پاش ەتكەن شىعارمالار, كىتاپتار جارىققا شىعىپ جاتتى. ماسەلەن, ورازاقىن اسقار «امىرەنىڭ ءانى» داستانىن, وسى ماقالانىڭ اۆتورىنىڭ ءار جىلداردا ورىس جانە قازاق تىلدەرىندە جارىق كورگەن «امىرە», ء«ان اتاسى», «امىرە قاشاۋباەۆ» دەرەكتى پروزالىق كىتاپتارى جانە ء«ان اتاسى – امىرە» تەلەپەساسى, «امىرە اندەرىنىڭ كۇيتاباعى», ء«انشى امىرە تۋرالى شىندىق» ماقالاسى («ەگەمەن قازاقستان», گازەتى 27.02.2013), سونداي-اق قايىربەك شاعىردىڭ « ۇلى تەنور» پوەماسى بابا شىعارماشىلىعىن تانىتاتىن قۇندى ەڭبەكتەر بولىپ تابىلادى.
ياكۋدا اماندىقوۆتىڭ قۇراستىرۋىمەن 2012 جىلى جارىق كورگەن ء«انشى امىرە» ەستەلىكتەر كىتابى ءانشىنىڭ 125 جىلدىعىنا تارتۋ بولدى. ونىڭ ۇستىنە ءوز كەزىندە حالقىمىزدىڭ كورنەكتى قوعام قايراتكەرى, قازاق كسر مادەنيەت ءمينيسترى جەكسەنبەك ەركىمبەكوۆ امىرە قاشاۋباەۆ اتىنداعى رەسپۋبليكالىق حالىق اندەرىن ورىنداۋشىلاردىڭ كونكۋرسىن ۇيىمداستىرۋعا اتسالىسىپ, امىرە مۇراسىن ساقتاۋعا ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. 2008 جىلى امىرە قاشاۋباي ۇلىنىڭ تۋعانىنا 120 جىل تولۋىنا وراي سەمەي قالاسىنداعى قالالىق مادەنيەت سارايىنىڭ جانىندا ءانشى ءمۇسىنى بوي كوتەردى. بۇل دا بولسا تۇلعا ەسىمىن ماڭگىلىك ساقتاۋداعى ۇلكەن جۇمىستىڭ ءبىرى بولدى. بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ۇلى انشىگە دەگەن قۇرمەتى وسىلايشا جالعاسۋدا.
وسىعان قوسا تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, 2016 جىلى ەلوردامىزداعى قاليبەك قۋانىشباەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 25 جىلدىعىنا وراي دراماتۋرگ راحىمجان وتارباەۆتىڭ «امىرە» دراماسىن ساحناعا شىعاردى. رەجيسسەرى نۇرلان جۇمانيازوۆ, العاشقى رەتتەگى امىرە ءرولىن سومداعان – قاسىمحان بۇعىباي. سۋرەتشىسى – بەرىك بورىباەۆ. كوركەمدىك جەتەكشىسى – قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى تالعات تەمەنوۆ, ديرەكتورى ايبولات سەكسەنباەۆ بولىپ تابىلاتىن تەاتر ۇجىمى امىرەنىڭ باسىنان كەشكەن قىزىقتى دا باقىتتى شاقتارىمەن قوسا, اۋىر تاعدىرىن شىنشىلدىقپەن سۋرەتتەي بىلگەن. وسىعان ريزا بولىپ ساحنالىق پرەمەراسىنا قاتىسىپ, تەاتر ۇجىمىنا باتامدى بەرىپ, تىلەكتەستىك ءبىلدىردىم. راحىمجان وتارباەۆتىڭ «امىرە» دراماسىمەن قاتارلاس 2016 جىلى وسى جولدار اۆتورىنىڭ ءانشىنىڭ تۋعانىنا 130 جىل تولۋىنا وراي «امرە ۆ پاريجە» دەگەن كىتابى جارىققا شىعىپ, بۇل ەڭبەك تە قالىڭ وقىرمانعا جول تارتتى. حالقىمىزدىڭ كورنەكتى جازۋشىسى مەدەۋ سارسەكە اعامىز دا امىرە مۇراسىن ساقتاۋدا, كىتاپ شىعارۋ جولىندا قاجىماي-تالماي ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. ومىردەن كورگەن-تۇيگەنى مول, ويى اسقاق جازۋشى مەدەۋ سارسەكەنىڭ ەڭبەكتەرى ناتيجەلى بولۋىنا, شىعارماشىلىق تابىستارعا جەتۋىنە تىلەكتەسپىز.
ايتار ويىمدى توبىقتاي تۇيىندەگەندە, وسى ماقالانى جازۋداعى ماقساتىم امىرەنىڭ اتالاس تۋىسى ءومىرتاي مۋستين قاريانىڭ 1974 جىلى 3 تامىز كۇنى جازعان حاتىنداعى امىرەنىڭ تۋعان ايى مەن كۇنىنە بايلانىستى دەرەك كوزىن قالىڭ وقىرمانعا جەتكىزۋ بولدى جانە تۋعانىنا 130 جىل تولۋىنا بايلانىستى مىسقالداي بولسىن ۇلەس قوسۋ ەدى.
ال ءانشىنىڭ 130 جىل تولۋىنا ارنالعان مادەني شارالارعا دايىندىق جۇمىستارى قاندايلىق دەڭگەيدە, قاي ايدا, قاي كۇنى اتاپ وتىلمەك؟ جوسپارعا ەندى مە؟ بۇل جاعىن ۋاقىت كورسەتە جاتار. مەنىڭ ايتپاعىم, قازاق دەگەن حالىقتى العاش تانىتىپ, الەمدى انشىلىگىمەن اۋزىنا قاراتقان ادامنىڭ 130 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ بۇگىنگى ۇرپاققا ءسوزسىز سىن بولماق.
جارقىن شاكارىم,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
