بۇل ماقالانى وقىعان ادام ارمان شوراەۆ رەسپۋبليكالىق قازاق كۇرەسى فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى قىزمەتىنە سايلانعانعا دەيىن قازاق ەلىندە ۇلتتىق كۇرەس بولماعانداي, بولسا دا قيۋى قاشقان, بەرەكەسى جوق تىرلىكتى كوزگە ەلەستەتەدى. بۇل جىگىت قازاق كۇرەسىنە ءبىر بۇيىردەن, توتەدەن قوسىلدى. ءبىز ارماندى جاتىرقاعان جوقپىز, «ۇلتتىق كۇرەستەن الىسسىڭ» دەپ شەتكە قاقپادىق. رەسپۋبليكالىق فەدەراتسيانىڭ تىزگىنىن ونىڭ قولىنا ۇستاتقان مەن بولاتىنمىن.
شوراەۆ ماقالاسىندا دۇنيەجۇزىلىك قازاق كۇرەسى فەدەراتسياسى (دقكف) قۇرىلتايشىلارىنىڭ «كەيبىرىنىڭ قازاق كۇرەسىنىڭ سالاسىنا ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن ون ادام ەكەندىگىن» تىلگە تيەك ەتىپتى. ارماننىڭ بۇل ايىپتاۋىنا جاۋاپ دايىن: سانالى عۇمىرلارىن ۇلتتىق كۇرەسكە ارناعان قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىلارى باۋىرجان جانالين, مارات جاحيت, ديقانباي بيتكوزوۆ, باقىت جاڭبىرباەۆ ۇلتتىق كۇرەسكە سورپاسى قوسىلماسا, وندا شوراەۆتىڭ سورپاسى قالاي قوسىلماق؟ مەن وسى كۇرەستەن ەكى مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى جازىلبەك قۋانىشباەۆتىڭ جانە «وڭتۇستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ جۇلدەلەرى ءۇشىن جارىستاردا تۇيە بالۋان اتاندىم. بۇلاردان باسقا بەلگىلى سپورت تاريحشىسى قىدىربەك رىسبەك, رەسپۋبليكاعا تانىمال سپورت قايراتكەرى سادىق مۇستافاەۆ جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسى عالىم قۇلەكەشوۆ فەدەراتسيانىڭ العاشقى قۇرىلتايشىلارى بولىپ تابىلادى. شوراەۆ ايتقان ون ادامنىڭ سەگىزى – وسى ازاماتتار وسىنداي ماماندار قۇرىلتايشى بولعان ۇلتتىق كۇرەس بىرلەستىگىن «كولدەنەڭ كوك اتتىلاردان قۇرالدى» دەۋگە ارماندى نە يتەرمەلەگەنى بەلگىسىز. وسى جەردە شوراەۆتار قۇرعان «حالىقارالىق قازاق كۇرەسى فەدەراتسياسى» قۇرىلتايشىلارىنىڭ قاتارىندا وسىنداي مايتالمان ماماندار بار ما ەكەن؟ دەگەن زاڭدى ساۋال تۋادى.
وسى ازاماتتاردىڭ تىكەلەي اتسالىسۋىمەن ۇلتتىق كۇرەستىڭ جاڭا ەرەجەسى جازىلدى; دەربەس كۇرەس كۇرتەشەسى تىگىلدى; بۇرىن ادىستەر سامبوداعىداي 1, 2, 3... دەپ سانمەن باعالانىپ كەلسە, ەندىگى جەردە «تازا جەڭىس», «جارتىلاي جەڭىس», «جامباس», «بۇك» دەگەن قازاقشا تەرميندەردى پايدالانا باستادىق. قاي قۇرىلىقتا جارىس وتسە دە تورەشىلەر بالۋاندارعا: «باستا!», «توقتا!»... دەپ قازاقشا بۇيرىق بەرەتىن جۇيەنى ەڭ العاش بىزدەر قولدانىسقا ەنگىزدىك. ءوز باسىم جوعارىداعى ازاماتتارعا باسىمدى ءيىپ, شىنايى كوڭىلدەن ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن.
ارماننىڭ ەكىنشى ايىپتاۋى دقكف ون ادامنان تۇراتىن قوعامدىق بىرلەستىك رەتىندە قۇرىلىپ, استانا قالاسىنىڭ ادىلەت دەپارتامەنتىندە تىركەلدى, بۇل زاڭعا قايشى, دەگەنگە سايادى. كەز كەلگەن قوعامدىق بىرلەستىك جەكەلەگەن مۇددەلەس تۇلعالاردان قۇرىلادى. سونىمەن بىرگە بىرلەستىكتىڭ باسشىسى قاي جەرگە تۇراقتى تىركەلگەن بولسا, كەڭسەسى دە سول جەردە بولاتىنى بەلگىلى. ال شوراەۆتىڭ «...فەدەراتسيا تىركەۋدەن وتكەن كەزدە استانا قالاسىنىڭ ادىلەت دەپارتامەنتىندە باسشىلىق قىزمەتتە بولعان سەرىك توكەەۆتىڭ تۋعان ءىنىسىنىڭ ىقپالى بولۋى مۇمكىن», دەگەنى ەل ىشىنەن وسەك تەرگەن ادامنىڭ ءسوزى ءتارىزدى. فەدەراتسيا تىركەلگەن كەزدە ءىنىم جاقسىبەك توكەەۆ استاناداعى ادىلەت دەپارتامەنتىندە ەمەس, باسقا مەكەمەدە قىزمەتتە بولاتىن..
ارماننىڭ ءۇشىنشى ايىپتاۋىن سپورتتى بىلمەيتىن ادامنىڭ ءسوزى دەر ەدىم. ونىڭ ايتۋىنشا, 2017 جىلى كۇزدە اشعابادتا بولعان جابىق كەشەندەگى ازيا ويىندارىندا قازاق كۇرەسى بەلبەۋلى كۇرەستىڭ تاساسىندا قالىپتى. بۇل جەردە شوراەۆ قاتەلەسىپ وتىر. ءبىز ۇلتتىق كۇرەسىمىزدى ەشكىمنىڭ اياعىنىڭ استىنا سالىپ بەرمەيمىز. قازاق كۇرەسى, قىرعىزدىڭ الاشى جانە بەلبەۋلى سپورتتىق كۇرەس بىرىككەن كۇرەس وداعىنداعى (قازىرگى UWW, بۇرىنعى فيلا) ءداستۇرلى بەلبەۋلى كۇرەس تۇرلەرى كوميتەتىنىڭ قۇرامىندا بولعاندىقتان, جارىس باعدارلاماسىنا «بەلبەۋلى كۇرەس» دەگەن جالپى اتاۋمەن كىردى. UWW-دەگى گرەك-ريم, ەركىن جانە ايەلدەر كۇرەسى «وليمپيالىق كۇرەس تۇرلەرى كوميتەتىنىڭ» قۇرامىنا ەنەدى. سوندىقتان جابىق كەشەندەگى ازيادا باعدارلاماسىندا «بەلبەۋلى كۇرەس» دەپ جازىلعانىمەن, قازاق كۇرەسىنەن, قىرعىزدىڭ الىشىنان جانە سپورتتىق بەلبەۋلى كۇرەستەن ازيا ويىندارىنىڭ جۇلدەلەرى جەكە-جەكە ساراپقا ءتۇستى. جارىس كەزىندە «Kazakh kuresi» دەگەن ايشىقتى جازۋ ساراي تورىندە جارقىراپ تۇردى.
شوراەۆ اتالمىش ماقالاسىندا «بۇل ويىننىڭ باعدارلاماسىندا وزبەكتىڭ كۋراشى, تۇرىكمەننىڭ كوروشى, تاتاردىڭ بەلبەۋ كۇرەسى... بار. بىراق قازاقتىڭ كۇرەسى جوق», دەگەندى جازباس بۇرىن ماسەلەنىڭ مانىنە تەرەڭدەپ بارعانى دۇرىس ەدى. وزبەكتىڭ كۋراشى مەن تۇرىكمەننىڭ كوروشى جابىق ازيا ويىندارىنا جەكە اتاۋمەن ەنگەنى بولماسا, UWW-ءدىڭ قۇرامىندا جوق.
2010 جىلى استانادا وتكەن ءۇشىنشى الەم چەمپيوناتىنا فيلا پرەزيدەنتى رافاەل مارتينەتتيدى ارنايى شاقىردىق. سول جولى رافاەل مارتينەتتي دۇنيەجۇزىلىك قازاق كۇرەسى فەدەراتسياسىن فيلا مۇشەلىگىنە قابىلداۋ تۋرالى قۇجاتقا قول قويدى. بۇل – ۇلتتىق كۇرەسىمىزدىڭ تاريحىنداعى ەڭ ءبىر جارقىن ءارى تاريحي ءسات بولاتىن.
2005-2017 جىلدارى دۇنيەجۇزىلىك قازاق كۇرەسى فەدەراتسياسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن 7 الەم چەمپيوناتى, 11 ازيا چەمپيوناتى, 3 الەم كۋبوگى, 3 ەۋروپا بىرىنشىلىگى, يران مەن برازيليادا كادەتتەر مەن جاستار اراسىندا الەم چەمپيوناتتارى جانە وڭتۇستىك افريكادا 2 افريكا بىرىنشىلىگى, برازيليادا وڭتۇستىك امەريكا چەمپيوناتى ۇيىمداستىرىلدى. بۇگىنگە دەيىن 30-عا جۋىق ءىرى حالىقارالىق جارىستار وتكىزدىك. بۇل باسەكەلەرگە حالىقارالىق قۇزىرلى ورىنداردىڭ (فيلا, كەيىن UWW ) باقىلاۋشىلارىن ادەيىلەپ شاقىرىپ وتىردىق. ءبىزدىڭ ەندىگى ماقساتىمىز: قازاق كۇرەسىن وليمپيادالىق ەمەس سپورت تۇرلەرىنەن دۇنيەجۇزىلىك جانە پانامەريكا, ەۋروپا ويىندارى باعدارلاماسىنا ەنگىزۋ. جەر شارىنىڭ 50-دەن استام ەلىمەن قازاق كۇرەسىن بىرلەسە دامىتۋ جونىندەگى مەموراندۋمعا قول قويدىق.
بىراق جوعارىداعى رەسمي جارىستار تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ, ودان كەيىن سپورت جانە دەنە شىنىقتىرۋ اگەنتتىنىڭ جارىس كەستەسىنە ساي بەكىتىلگەنىن, بۇل باسەكەلەرگە مەملەكەت تاراپىنان قارجى بولىنگەنىن, قانشاما سپورتشىنىڭ الەم جانە ازيا, ەۋروپا چەمپيونى بولعانىن شوراەۆ مىرزا نەگە قاپەرگە المايدى؟! وسى جارىستار ارقىلى ۇلتتىق كۇرەسىمىزدىڭ ءورىسى ۇزارۋمەن قاتار, ناسيحاتى قاتار جۇرگەنىن ارمان نەگە ەسكەرمەدى ەكەن؟ ەگەر شوراەۆتىڭ ۋاجىنە قۇلاق اسساق, وندا 2005 جىلدان بەرگى الەم جانە قۇرىلىق چەمپيوناتتارىن تاريحتان سىزىپ تاستاۋ كەرەك, دەگەن وي تۋادى. سوندا قالاي, الەمنىڭ 4 دۇركىن چەمپيونى ايبەك نۇعىماروۆتى, 3 دۇركىن چەمپيون عاني سەيدىلداەۆتى, دۇنيە ءجۇزىنىڭ 2 مارتە چەمپيوندارى, باقتىباي قيسىقوۆ, باۋىرجان ءتالىپ, ەرلان ەستەك, مۇحيت تۇرسىنباۆتى, الەم چەمپيونى بەيبىت ىستىباەۆتى, باسقا دا جەڭىمپاز جىگىتتەرىمىزدى سپورتتىق اتاقتارىنان جانە مينيسترلىك تاعايىنداعان دارەجەلەرىنەن ايىرىپ, ۇلتتىق كۇرەس تاريحىن «حالىقارالىق قازاق كۇرەسى فەدەراتسياسى» 2017 جىلى كۇزدە استانادا ۇيىمداستىرعان «الەم بىرىنشىلىگىنەن» باستاۋىمىز كەرەك پە؟ وندا سپورت مينيسترلىگى مەن سپورت اگەنتتىگىنىڭ قازاق كۇرەسىنە قاتىستى بىرنەشە جىلعى قۇجاتتارى مەن تىرلىگى جەلگە ۇشپاي ما؟
ال ناقتى زاڭدىلىق جاعىنا كەلسەك, بۇرىنعى فيلا, قازىرگى «بىرىككەن كۇرەس الەمى» (UWW) رەسمي تۇردە تانىماعان, مويىنداماعان «حالىقارالىق قازاق كۇرەسى فەدەراتسياسىنىڭ» الەم چەمپيوناتىن ۇيىمداستىرۋعا قۇقى جوق. سەبەبى قازاق كۇرەسىنەن رەسمي الەم چەمپيوناتىن وتكىزۋ قۇقى تەك قانا دۇنيەجۇزىلىك قازاق كۇرەسى فەدەراتسياسىنىڭ قۇزىرىنا بەرىلگەن. بۇعان دالەل رەتىندە UWW باس حاتشىسى ميشەل ديۋسسون مىرزانىڭ دقكف-نىڭ قازاق كۇرەسى بويىنشا ءبىر عانا حالىقارالىق ورگان ەكەنىن تانىعان رەسمي حاتى قولىمىزدا تۇر. سوندىقتان «حالىقارالىق قازاق كۇرەسى فەدەراتسياسى» بىلتىر جالاۋلاتىپ «الەم چەمپيوناتى» دەپ اتاعان استاناداعى جارىس UWW ءۇشىن قاتارداعى «حالىقارالىق تۋرنير» بولىپ قانا ەسەپتەلەدى. UWW-ءدىڭ قۇرامىنا ەنبەگەن فەدەراتسيانىڭ جارىسى WADA (بۇكىلدۇنيەجۇزىلىك دوپينگكە قارسى اگەنتتىك) تاراپىنان دا مويىندالمايدى.
شوراەۆ اتالمىش ماقالاسىندا دۇنيەجۇزىلىك قازاق كۇرەسى فەدەراتسياسى زاڭسىز قۇرىلدى, مەن رەسپۋبليكالىق فەدەراتسياعا باسشى بولىپ كەلگەنگە دەيىن دقكف-نىڭ اۋقىمى تار بولدى, دەگەندى ايتادى. وسى جەردە جوعارىداعى الەم جانە ازيا, ەۋروپا چەمپيوناتتارى مەن الەم كۋبوكتارىن, باسقا دا حالىقارالىق جارىستاردى كىمدەر ۇيىمداستىردى; كىمدەر سول باسەكەلەردىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇردى; كىمدەر شەتەلدەرگە ۇلتتىق كۇرەس ەرەجەلەرىن اپارىپ, سول ەلدەردە فەدەراتسيالار اشتى; كىمدەر سىرت مەملەكەتتەردە سەمينار-كەڭەستەر مەن جاتتىعۋ جيىندارىن ۇيىمداستىردى دەگەن زاڭدى ساۋال تۋادى. بۇل شارۋالاردىڭ باسى-قاسىندا, كەرەك دەسەڭىز بەل ورتاسىندا دۇنيەجۇزىلىك قازاق كۇرەسى فەدەراتسياسىنىڭ ازاماتتارى ءجۇردى.
مەن 2000 جىلدىڭ كۇزىنەن 2006 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنا دەيىن رەسپۋبليكالىق شتاتتاعى ۇلتتىق كوماندالار جانە سپورت ءىزباسارلارى ديرەكتسياسىن باسقاردىم. شىنىمدى ايتايىن, سول جىلدارى قولدا كۇش تۇرعاندا وبلىستىق سپورت باسقارمالارى باسشىلارىنا ارنايى حابارلاسىپ, جوعارى سپورت شەبەرلىگى مەكتەپتەرى مەن باسقا دا سپورت مەكەمەلەرىندە قازاق كۇرەسىنەن بولىمدەر اشىلۋىنا, جاتتىقتىرۋشىلارعا شتاتتىق بىرلىك بولىنۋىنە شاما جەتكەنشە اتسالىستىم. ول كەزدە ءبىراز وبلىستا قازاق كۇرەسى جوققا ءتان ەدى. سولتۇستىك پەن باتىستاعى كەي وبلىستاردىڭ سپورت باسشىلارى قازاقستان چەمپيوناتتارىنا كوماندا جىبەرۋدىڭ ءوزىن مويىندارىنا ارتىق جۇك سانايتىن. وڭتۇستىك قازاقستانداعى قاجىمۇقان مۇڭايتپاس ۇلى جانە باقىت جاڭبىرباەۆ تۋرنيرىنەن باسقا اۋىز تولتىرىپ ايتاتىن جارىسىمىز دا بولعان جوق. ءبىزدىڭ تاباندى ارەكەتىمىزدىڭ ارقاسىندا ۇلتتىق كۇرەسكە شەكەدەن قاراپ كەلگەن ءبىراز وبلىستا قازاق كۇرەسى ۇيىرمەلەرى جۇمىس ىستەي باستادى. قىسقاسى, بۇل جىلدارى ءبىراز ايماقتا قازاق كۇرەسىنەن بولىمدەر اشىلىپ, ونداعان جاتتىقتىرۋشىلار ۇلتتىق كۇرەستەن شاكىرت باپتاۋعا كىرىستى. سونىڭ ناتيجەسىندە كەيىنگى جيىرما جىلدا ۇلتتىق كۇرەستىڭ اۋقىمى كادىمگىدەي كەڭەيىپ, ەلدىڭ ءار قيىرىندا وتەتىن جارىستار سانى كوبەيە ءتۇستى. وسى جەردە باسا ءمان بەرەتىن جاعداي: 2005 جىلعى ازيا, 2006 جىلعى الەم چەمپيوناتتارىنان كەيىن قازاق كۇرەسىندە ۇلكەن سىلكىنىس پايدا بولدى.
ءيا, ارمان شوراەۆ 2011 جىلى «قازاقستان بارىسى» كوممەرتسيالىق جوباسىن قولعا العاندا ۇلتتىق كۇرەستىڭ ءورىسى مەن ناسيحاتى ءبىراز جەرگە بارىپ قالعان ەدى. تۋراسىن ايتساق, «قازاقستان بارىسىنىڭ» دۋىن قىزدىرىپ, بەدەلىن كوتەرگەن بالۋاندار دۇنيەجۇزىلىك قازاق كۇرەسى فەدەراتسياسى تالاي جىل ۇيىمداستىرعان باسەكەلەردە شىڭدالىپ شىققان جىگىتتەر ەكەنىن جۇرتتىڭ ءبارى بىلەدى. ءبىز بىرنەشە جىلدان بەرى شامامىز كەلگەنشە, ءتورت قۇرىلىقتى ارالاپ, ۇلتتىق كۇرەستەن سەمينارلار, شەبەرلىك ساباقتارىن, جارىستار ۇيىمداستىرىپ كەلەمىز. ال شوراەۆتىڭ فەدەراتسياسى وسىنداي دۇنيەلەردى جاساپ كوردى مە ەكەن؟ قاي ەلگە بارىپ, قازاق كۇرەسىنىڭ تاريحىن ايتىپ, ءادىس-ايلاسىن تانىستىرىپ, كۇرتەشەسىن تاراتىپتى؟ قازاقستاننىڭ قاي وبلىسىنا كۇرەس كىلەمىن اپەردى ەكەن؟ قانداي مامانى ءبىزدىڭ مارات جاحيتوۆ, باقىت جاڭبىرباەۆ, نۇرلىبەك ەرماعانبەتوۆ, قۋانىش ناحانوۆ, رافاەل حابيروۆ سەكىلدى حالىقارالىق جانە رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى جارىستاردا ۇلتتىق كۇرەستى ناسيحاتتاپ, سەمينارلار ۇيىمداستىرىپ كورىپتى؟ ءبىزدىڭ ماماندار شەتەلدەردەگى باسەكەلەر بىتكەن بويدا بىرنەشە كۇن سوندا قالىپ شەبەرلىك ساباقتارىن, جاتتىعۋ جيىندارىن وتكىزىپ ءجۇر. بۇل ايتۋعا عانا وڭاي.
ءيا, دايىن بالۋانداردىڭ باسىن قوسىپ, ۇكىمەتتىڭ جانە دەمەۋشىلەردىڭ مول اقشاسىنا «قازاقستان بارىسىن», «ەۋرازيا بارىسىن» جانە «الەم بارىسىن» وتكىزۋ اسا قيىن شارۋا ەمەس. ارمان, اڭگىمەنى ءوزىڭ باستادىڭ, ەندەشە, قازاقستان, موڭعوليا جانە قىتايدىڭ ءبىر اۋدانىنىڭ باسىن قوسىپ اشقان «حالىقارالىق قازاق كۇرەسى فەدەراتسياسىن» «بىرىككەن كۇرەس الەمىنىڭ» رەسمي تانىماعانى ءبارىڭىز ءۇشىن ۇلكەن مينۋس. ال موڭعوليا مەن قىتايدىڭ قۇزىرلى ورىندارى وزدەرىندە «حالىقارالىق قازاق كۇرەسى فەدەراتسياسىنىڭ» فيليالى بار ەكەنىن راستاعانى تۋرالى قۇجاتتارىڭ بار ما؟ مەنىڭشە, ونداي قۇجات قولدارىڭدا جوق. تاعى ايتارىم, بىلتىر شوگەننەن (ات ۇستىندەگى پولو) حالىقارالىق تۋرنيرگە كەلگەن 30-دان اسا ەلدىڭ كۇرەستەن حابارى جوق ادامدارىن «حالىقارالىق قازاق كۇرەسى فەدەراتسياسىنا» تىركەپ, «پالەنباي ەلدە فيليالىمىز بار» دەپ, جالاۋلاتقان تىرلىگىڭ كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ ادامدارعا قالاي اسەر ەتەتىنىن تەرەڭ ويلاپ كوردىڭ بە؟
ال, سىزدەرگە قوسىلۋعا قارسى بولعان سەبەبىم: ەكى فەدەراتسيا بىرىككەن جاعدايدا دقك فەدەراتسياسىنىڭ تالاي جىلعى تاريحى, ماماندار مەن سپورتشىلاردىڭ كوپ جىلعى ەڭبەگى جوققا شىعاتىن ەدى. بۇعان سىزدەرمەن كەلىسسوزدەر بارىسىندا كوزىم انىق جەتتى. ەكىنشىدەن, ءبىز كوممەرتسيالىق تۋرنيرمەن شەكتەلگىمىز كەلمەدى. ءبىزدىڭ فەدەراتسيانىڭ باستى ماقساتى – قازاق كۇرەسىن دۇنيە جۇزىندەگى ءىرى كەشەندى ويىندارعا ەنگىزىپ, سول ارقىلى بەس قۇرىلىقتا كەڭ قانات جايۋىنا كۇش سالۋ. ال ۇلتتىق كۇرەسكە كىمنىڭ قالاي ەڭبەك سىڭىرگەنىن حالىق ءوزى ساراپتاپ, ءادىل باعاسىن بەرەتىنى انىق.
سەرىك توكەەۆ,
دۇنيەجۇزىلىك قازاق كۇرەسى فەدەراتسياسىنىڭ ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەزيدەنتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, پروفەسسور
