فوتو: ۆالەري بۋگاەۆ
ەلىمىزدىڭ ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىمەن كەلىسىلىپ, بەكىتىلدى دە. پاۆلودار, ەكىباستۇز, اقسۋ قالالارىنىڭ ءتۇيىلىسى قونىستاندىرۋ اۋماعى دەپ تاڭداپ الىنعان-دى. قازىر ورالماندار قالاشىقتان بۇرىن وبلىس ورتالىعىنان «بەيىمدەۋ ورتالىعىنىڭ» اشىلۋىن اسىعا كۇتۋدە.
ال وبلىستىق جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, بىلتىر وڭىرگە 75 وتباسى, ياعني 328 ادام كوشىپ كەلگەن. ونىڭ 86-سى وزبەكستاننان, 99-ى موڭعوليادان, 123-ءى قىتايدان, 19-ى رەسەيدەن, ەكەۋى ۋكراينادان كەلگەن. بىلتىر «اتاجۇرت» قوعامدىق بىرلەستىگى قىتايدان شىققان 20-دان اسا وتباسى بار كوشتىڭ ءۇشىنشى لەگىن ۋسپەنكا جانە شارباقتى اۋداندارىنا جەتكىزىپتى. الداعى ۋاقىتتا دا ەلگە كەلمەكشى ورالمانداردىڭ قىتايداعى ۆيزاسىنىڭ اشىلۋىنان باستاپ, بەرى قاراي شەكارادان وتكەندە كۇتىپ الىپ, باراتىن اۋىلدارىنا دەيىن جەتكىزىپ, ورنالاستىرۋ جۇمىستارىن قولعا الماقشى. بىراق, دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى وبلىستىق فيليالىنىڭ توراعاسى بولات زاۋىتتىڭ سوزىنشە, جالپى, وسى كۇنگە دەيىن كوشىپ كەلۋشىلەردىڭ قۇجاتتارىن رەسىمدەۋ كەزىندە كەدەرگىلەر دە از ەمەس. بىلتىر وڭىرگە 150 كۆوتا بولىنگەنىمەن, كوشىپ كەلۋشى ازايعان. اعايىندار ونىڭ سەبەبىن ەلىمىزدىڭ كوشى-قون پوليتسياسى قىزمەتىنىڭ كۇردەلىلىگىمەن بايلانىستىرادى. ياعني تۇراقتى تىركەۋگە تۇرۋ, ورالمان كۋالىگى مەن ىقتيارحات رەسىمدەۋ جانە ەلىمىزدىڭ ازاماتتىعىن الۋ ءۇشىن بالەنباي مەكەمەگە ءبىر ەمەس, بىرنەشە رەت بارۋ قيىندىق تۋعىزادى. وزدەرى الىستان شارشاپ كەلگەن اعايىندار جەرگىلىكتى جەردى دە, قالاي ءجۇرىپ-تۇرۋدى دا بىلمەيدى. باسپانا الۋ, جۇمىسقا تۇرۋ, بالالارىن مەكتەپكە بەرۋ سياقتى ماسەلەلەر دە قوس-قابات. اۋداندارعا جولساپارلارعا بارعاندا, ءتىپتى قالادا دا ورالمان اعايىندار بىزگە دە قۇجات تولتىرۋدان, قاعازباستىلىقتان, تەكسەرۋلەردەن, كۇنى بويى كەزەك كۇتۋدەن, شارۋالارىن انا تىلىندە تۇسىندىرە الماي, مامانداردىڭ جاۋاپسىزدىعىنان شارشاعاندارىن ايتادى. قىتايدان كەلگەن قانداستار بولسا, كيريلليتسانى وقي دا, جازا دا المايدى.
وسى ورايدا, كوشى-قون پوليتسياسى قىزمەتى اعايىنداردىڭ ورتاعا بەيىمدەلىپ, ورنالاسۋىنا قۇقىقتىق-اقپاراتتىق اقىل-كەڭەس, ادىستەمەلىك ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە تەحنيكالىق تۇرعىدا كومەك كورسەتۋلەرى قاجەت-اق. قازاق ءتىلىن بىلەتىن ماماندار قىزمەت جاساسىن دەگەن ۇسىنىستار دا تۇسۋدە. ەكىنشىدەن, بولات زاۋىت ەلىمىزدىڭ ازاماتتىعىن الۋ جۇمىستارى جەڭىلدەتىلسە دەيدى. ۇشىنشىدەن, وبلىس ورتالىعىندا ورالمانداردى بەيىمدەۋ ورتالىعىن اشۋ قاجەت. سوندا الىستان كەلگەن اعايىننىڭ بارلىق قۇجاتتارىن ءبىر جەردەن دايىنداپ الۋىنا مۇمكىندىك جاسايمىز.
ەلگە كوش باسىن بۇرار كەزدە, سول ەلدەگى ءبىزدىڭ ەلشىلىك ءار ورالمان وتباسىنا جولداما بەرەدى. ەلگە كەلگەندە قانداي قۇجاتتار كەرەك بولادى دەگەندى الدىن-الا ەسكەرىپ, الىپ كەلۋى شارت.
جالپى, اعايىنداردىڭ دەنى پاۆلودار, اقسۋ, ەكىباستۇز قالاسى مەن ولاردىڭ اۋىلدىق اۋماقتارىندا تۇرادى. قالعان 40 پايىزى باسقا اۋدانداردا. بۇل كۇندەرى 1991-92 جىلدارى موڭعوليادان ەكى ۇكىمەتتىڭ كەلىسىمىمەن ەڭبەك شارتى بويىنشا كوشىپ كەلگەندەر وبلىستىڭ مايقايىڭ, ماي اۋدانىنىڭ اقجار اۋىلىندا, ەكىباستۇز, اقسۋ قالاسى اۋماعىنا قاراستى اۋىلداردا تۇرىپ جاتىر. وسى جىلداردا وڭىرىمىزگە 34 مىڭنان استام ورالمان قونىستانىپتى. قازىر بولات زاۋىت باستاعان جەرگىلىكتى قاۋىمداستىق شەتەلدەردەگى قازاق بالالارىن وبلىس ورتالىعىنداعى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ دايىندىق بولىمدەرىنە, كوللەدجدەرگە وقىتۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسۋدا. بيىل موڭعوليا, قىتايدان تاعى دا 130-داي جاس قوسىلدى. ورالماندارعا وتىنىشتەرى بويىنشا قالا اۋماعىنداعى پاۆلودار, كەنجەكول, جەتەكشى اۋىلدارىنان جەر تەلىمدەرىن الىپ بەرۋگە دە قولداۋ كورسەتىلگەن. جەلەزينكا, ۋسپەنكا اۋداندارىندا دا 2008 جىلدارى وزبەكستاننان كەلگەن ورالمان وتباسىلارى تۇرىپ جاتىر.
– ءبىر كەزدەرى ءوزىمىز اسىعا جەتىپ ەدىك. بىراق, ءالى سوڭىمىزعا قارايلاپ ءجۇرمىز. ويتكەنى, اتامەكەنگە ورالعىسى كەلەتىن شەتتە جۇرگەن قانداستارىمىزدىڭ قاراسى كوپ, – دەيدى بولات زاۋىت.
ايتپاقشى, وبلىس اكىمى بولات باقاۋوۆ ۋسپەن اۋدانى ولگينكا اۋىلىنداعى قىتايدان كەلگەن اعايىندارعا بارىپ قايتتى. اۋدان اكىمدىگى «كوشىپ كەلگەن وتباسى ءوزى تاڭداپ, اۋىلدان ءۇي ساتىپ السا, ءتۇرلى كومەك, قاراجاتتار بولىنەدى. جەر ءبولىپ بەرەمىز, جۇمىسپەن قامتىلادى» دەپ وتىر. ءوزارا توپتاسىپ كەلگەن قانداستاردىڭ ماقساتى – بىرلەسىپ كورپوراتيۆتەر قۇرۋ.
ولگينكاعا بارعان ساپاردان كەيىن بولات باقاۋوۆ ىشكى جانە سىرتقى كوشى-قون ماسەلەسىنە وراي جيىن وتكىزۋدى جوسپارلادى. اۋدانداردان اۆتوبۋستارمەن ورالمانداردى جەتكىزۋدى تاپسىردى. ءار اۋدانداعى ورالماندار وتباسىنىڭ جاعدايىمەن تانىساتىن دا بولدى. وكىنىشكە وراي, اۋدانداردان اۆتوبۋسپەن اكەلە المادىق. اكىمدىكتەر قار ارالاس جاڭبىر جاۋعانىن سىلتاۋ ەتتى. اعايىندار «وبلىس اكىمىنىڭ ءوزى شاقىرىپ جاتىر» دەگەن حاباردى ەستىسە, قۇس بوپ ۇشار. تاۋ اسىپ جەتكەن اعايىنعا وبلىس ورتالىعىنا جەتۋ ءسوز بولىپ پا! كەرىسىنشە, زالدى اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارلارى, ءماسليحات حاتشىلارى, باسقارما, ءبولىم باسشىلارى تولتىردى.
جيىندا اقسۋ قالاسىنا قاراستى جولقۇدىق اۋىلىنا قىتايدان كوشىپ كەلگەن نياز قۇرمان ۇلى جەردى جالعا الۋ ءۇشىن كەدەرگى كوپ دەپ ب. باقاۋوۆتان كومەك سۇرادى.
ءبىزدىڭ ويىمىزشا, وبلىس اكىمى باستاعان «ورالماندارمەن كەزدەسۋ» وتكىزۋ جاقسى باستاما. ورالماندار ماسەلەسىنە قاتىستى كونفەرەنتسيا, دوڭگەلەك ۇستەل, سەمينار, كەڭەستەر ءجيى وتكىزىلسە, ونىڭ ءوزى تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى شەشۋگە ىقپال جاسار ەدى. اعايىندار ءجيى قونىستانعان ەكىباستۇز, اقسۋ قالاسى مەن ولارعا قارايتىن اۋىلداردا, مايقايىڭ كەنتىندە, اۋدان ورتالىقتارىندا باسقوسۋلار ءوتىپ تۇرسا ول دا ۇلكەن كومەك بولماق. اۋىلدار, مەكتەپتەر بوس قالىپ بارادى. اكىمدىكتەر وزدەرى جۇگىرىپ, ەلگە ەل قوندىرۋ جايلارىن ويلاۋلارى كەرەك. ءتىپتى باعدارلامعا ەنگەن جاڭا وزگەرىسكە ساي كوشىپ كەلەم دەۋشىلەرگە جەر ەشقانداي كونكۋرسسىز, اۋكتسيونسىز بەرىلەدى دەگەن دە ءسوز بار.
قازىر سولتۇستىك وڭىرلەردە كوش جۇگى ءتىپتى اۋىرلادى. ءبىرى شەتەلدەگى قازاقتىڭ اتامەكەنىنە ورالۋى بولسا, ەكىنشىسى – وڭتۇستىكتەن قونىس اۋدارۋشىلار. ۇكىمەت شەشىمىمەن 2017 جىلى 2700 وتباسىنىڭ قونىس اۋدارۋىنا كۆوتا بەكىتىلگەن. وندا وڭتۇستىكتەگى جانە باتىستاعى وبلىستاردان جەتى وڭىرگە (اقمولا, اتىراۋ, شىعىس قازاقستان, باتىس قازاقستان, قوستاناي, پاۆلودار جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارى) جۇمىس كۇشى مەن ورالمانداردى كوشىرۋ تەتىكتەرى ناقتىلاندى. ءبىزدىڭ ءوڭىر دە ورالمانداردى جانە قونىس اۋدارۋشىلاردى قابىلدايتىن ءوڭىر بولىپ بەلگىلەندى. جۇمىسپەن قامتۋ باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنە سەنسەك, بىلتىر وڭتۇستىكتەن وڭىرلىك كۆوتامەن 69 وتباسى (296 ادام) كەلىپتى. بيىلعى جىلعا ارنالعان قابىلداۋ كۆوتاسى 9 ەسەگە كوبەيىپ, 380 وتباسى (1520 ادام) بولىپتى. الىستان كەلەتىن اعايىنداردى قابىلداۋ كۆوتاسى 80 وتباسى (320 ادام) بولىپ بەلگىلەنىپتى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان – 200 جانە قىزىلوردادان 300-دەي وتباسى وڭىرىمىزگە قونىس اۋدارۋعا نيەت بىلدىرۋدە.
قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ قۇجاتتارىن تولىق تەكسەرۋدەن وتكىزۋ ارينە, قاجەت. اۋداندارعا بارعاندا باعدارلامامەن كەلگەن وزبەك اعايىندار دا كەزدەستى. قونىس اۋدارۋشىلارعا ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋدى جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ باعدارلاماسى اياسىندا مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتىلۋدە. كومىر, مال بەرىلۋدە. كوشىپ كەلۋشى وتباسىنىڭ كەمىندە ءبىر مۇشەسىندە ماماندىق بولۋى كەرەك. ال, شەتتەن كەلگەن ورالماندارعا بۇل تالاپ قويىلمايدى. وڭتۇستىكتە ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارى دا جۇرگىزىلۋدە. سولتۇستىككە كوشىپ بارعىسى كەلەتىن تۇرعىندار ءۇشىن ارنايى وكىلدىكتەر دە اشىلدى. بىراق, جۇمىس باسەڭ.
مىسالى, باياناۋىلعا جولساپار كەزىندە اقساڭ اۋىلىنىڭ اكىمى كەنجەبەك دۇيسەنباەۆ «اۋىل بوس قالىپ بارادى. ۋايىم وسى. تاۋەكەلگە بەل بۋىپ, وڭتۇستىككە بارىپ 20 وتباسىن كوشىرىپ اكەلسەم دەيمىن. بايانعا كەلمەگەندە قايدا بارادى؟ ورمان شارۋاشىلىعىندا جۇمىس بار, ءۇيدى دە تابامىز, ەلدىڭ ءىشى ەمەس پە», دەدى. سىرتقى-ىشكى كوشى-قونعا ەلدىك ماقسات-مۇددە تۇرعىسىنان ءمان بەرىلسە اۋىلدارىمىز جانعا تولار ەدى. بىراق, باسپانا جوق, ءۇي جوق, ولار جۇمىس بەرۋشىلەر تاراپىنان بەرىلەتىن قىزمەتتىك پاتەرلەردى جالداپ تۇرۋدا.
كوشىپ كەلۋىن كەلەدى-اق, جۇمىس تا تاپتى, ورنالاستى, جاردەماقىنى الدى, بىراق, باسىندا تۇراقتى باسپاناسى جوق. ەرىكسىز قايتا جولعا جينالادى. باسقارمانىڭ مالىمەتىنشە, بىلتىر وڭتۇستىكتەن كوشىپ كەلگەن 69 وتباسىنىڭ 68-ءى وڭىرلىك كۆوتاعا ەنگىزىلىپتى. ماي اۋدانى كۆوتانى يگەرمەگەن. ءۇش وتباسى قايتادان كەتىپ قالىپتى. وبلىستىق اكىمدىككە وڭتۇستىكتەن حالىقتى كوشىرۋ جايلى جوبا-جوسپار قاجەت سياقتى. كوشىپ كەلۋشىلەردى ءوڭىردىڭ قانداي اۋىلدارىنا قونىستاندىرۋ قاجەتتىگىن كورسەتەتىن كارتا مىندەتتى تۇردە كەرەك. ءبىردى-ەكىلى وتباسىن كوشىرىپ اكەلۋمەن, ولاردىڭ 5-6 اي تۇرىپ قايتا كەتىپ قالۋىمەن قونىستاندىرۋ ماسەلەسى شەشىم تاپپايدى.
ەندى, جوعارىدا ايتىلعان «نۇرلى كوش» باعدارلاماسى بويىنشا سالىنباق بولعان قونىستانۋشىلار قالاشىعى جايلى ماسەلەگە ورالايىق. وبلىس ورتالىعىنىڭ ىرگەسىندەگى لەنين اتىنداعى كەنتتە 2012 جىلى 90 پاتەرلى 45 ءۇي سالىندى. بىراق, قالالىق اكىمدىك بۇل قۇرىلىس جۇمىستارىن «جۇمىسپەن قامتۋ 2020» باعدارلاماسى بويىنشا «وڭىردەگى بولاشاعى جوق اۋىلداردان قونىس اۋدارۋشىلارعا» ارنالادى دەپ حابارلادى. ارنايى تۇردە ورالمان اعايىندارعا بەرىلمەدى.
ءيا, شەتتەگى قازاق تا, وڭتۇستىكتەن كەلەتىن قازاق تا سولتۇستىكتىڭ اۋىلدارى ءۇشىن قۇت-بەرەكە. شەتەلدەردەگى قازاقتى اتامەكەنىنە كوشىرۋ ەلباسىنىڭ ساياساتى. سوندىقتان كوشىپ كەلۋشىلەرگە-ۇلكەن كومەك, قولداۋ قاجەت-اق. قازاقتىڭ تۋىسقاندىق جولى, ەرۋلىككە شاقىرۋى, اسار جاساۋ ءداستۇرى ۇمىت قالعانداي. سىرتتان كەلىپ جاتقان اعايىندارعا ىستىق ىقىلاس, قامقور پەيىل تانىتىلسا جاعدايدا جاقسارا تۇسەر ەدى.
فاريدا بىقاي,
«ەگەمەن قازاقستان»
پاۆلودار وبلىسى
