ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن العاندا ءبىز دە بالا ەمەس ەدىك, ينستيتۋتتى ەندى بىتىرگەن بوزبالا شاعىمىز بولاتىن. سوتسياليستىك قوعام قۇرعان جوسپارلى ەكونوميكا ىدىراپ, ونىڭ زاردابى اۋىل شارۋاشىلىعىنا كوپ اۋىرلىق اكەلگەنىن ەشكىم ۇمىتا قويعان جوق. كوپتەگەن شارۋاشىلىقتار ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتتى. اۋىل شارۋاشىلىعىندا داعدارىس باستالدى. ادامدار اۋىلدان قالاعا كوشتى, اڭتارىلىپ نە ىستەرىن بىلمەي قينالدى, ونىڭ ارتى جۇمىسسىزدىققا سوقتى. وسىنىڭ بارلىعىن جاس تا بولساق كوزىمىزبەن كوردىك, ونىڭ قيىندىقتارىن ءوزىمىز دە باستان وتكەردىك. ءبىر قوعامنان ەكىنشى قوعامعا, جوسپارلاۋعا نەگىزدەلگەن ەكونوميكادان سۇرانىسقا جۇمىس ىستەيتىن نارىققا كوشۋدىڭ بارلىق قيىندىقتارىن باستان كەشىپ قانا قويماي, جەڭدىك دەسەك بولادى. مەنىڭ اكەم ءجاناابىل 90-جىلدارى جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەن بالالارىنىڭ جۇرت سەكىلدى قالاعا كەتۋىنە سونشا ىقىلاستى بولمادى. «بالام, مالدان ايىرىلماڭدار, قازاقتى مال اسىراعان», دەدى. اكە ءسوزىن جەرگە تاستاماي, اۋىلدا قالدىم, مال باسىن ساقتاپ قالدىق, ديقاندىقتى دا تاستامادىق.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جىل سايىن حالىققا ارناعان جولداۋلارىندا ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ ناقتى باعىتىن سىلتەپ, العا جەتەلەپ وتىردى دەسەم, ارتىق ەمەس. ونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعىندا مال باسىن اسىلداندىرۋ مەن ەگىن شارۋاشىلىعىنا وزىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە كۇش سالدىق. قۋاتتى, وزىق تەحنيكالار الدىق, وعان مەملەكەتتىڭ كومەگى دە از بولعان جوق. اڭگىمە قازاق بالاسىنىڭ مال باعۋىندا ەمەس, مالدى قالاي باعۋىندا بولدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى وسى جولداۋىنداعى «اقىلدى تەحنولوگيالار – اگروونەركاسىپ كەشەنىن قارقىندى دامىتۋ مۇمكىندىگى» دەپ اتالاتىن ءۇشىنشى باسىمدىقتا ء«بىز ەگىن ەگىپ, ءداندى داقىلداردى ءوسىرۋدى ۇيرەندىك. ونى ماقتان تۇتامىز. الايدا ول جەتكىلىكسىز», دەپ اتاپ ءوتتى. ءبىز مال باعۋدى دا ۇيرەندىك, بىراق ول دا جەتكىلىكسىز. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ وسى ەكى سالاسىنا دا جوعارى ونىمدىلىك, ەكولوگيالىق تازا ءونىم ءوندىرۋ, ەكسپورتتىق الەۋەتتى كۇشەيتۋ مىندەتتەرى تۇر. وعان موينى وزىق ەلدەردەن ۇيرەنۋ مەن عىلىم جەتىستىكتەرىنە مويىنسۇنۋ, ونى تاجىريبەگە ەنگىزە ءبىلۋ ءۇشىن ىزدەنىستەر كەرەك.
ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىندا دامۋ سالالاردى تسيفرلاندىرۋدى مىندەتتەيدى. ونىڭ قانداي جەتىستىك ەكەنىن ءوزىمىز كورىپ وتىرمىز. ءبىزدىڭ شارۋاشىلىقتاردا قازىر ءىرى قارانىڭ تسيفرلاندىرىلعان ءتورت جايىلىمى بار. بىرنەشە گەكتار ءشوبى قۇنارلى جايىلىم ەلەكترلەندىرىلگەن سىمدارمەن, باعاندارمەن قورشالادى, قورشاۋدىڭ ىشىندە مال سۋاراتىن سكۆاجينا, تابيعي قالىپقا جاقىنداتىلعان, مال سۇيكەنەتىن باعاندار ورناتىلعان. سيىرلار جايىلىپ كەلىپ, سۋ ىشەدى, كۇيسەيدى, ونىڭ سالماق قوسۋىنا تولىق جاعداي جاسالعان. بەينەكامەرا ورناتىلعان, مالعا ەشكىم تيىسە المايدى. ال بۇرىن قالاي ەدى؟ ءبىر تابىن سيىردى ەكى باقتاشى باعادى, بۇل جەردە ولاردىڭ شارۋاشىلىققا, مالعا جاناشىرلىعى ءارتۇرلى بولاتىن. كەيدە جايىلىمعا ۇزاتىپ جايمايدى, كەشكە ەرتە قوراعا ايداپ اكەلىپ تىعادى, تاڭەرتەڭ سالقىنمەن ەرتە شىعارمايدى, ۇيىقتاپ قالادى, مال ۇرلىعى دا بولماي قالمايتىن. ءارتۇرلى جاعدايعا كەزىگىپ وتىراتىنبىز. ال ول ەكەۋىنە ايىنا 100 مىڭ تەڭگەدەن تولەيمىز, جىلىنا 1 ميلليون 200 مىڭ تەك ەكى باقتاشىنىڭ ايلىق جالاقىسىنا كەتىپ وتىرادى. ال مىنا تسيفرلاندىرىلعان جايىلىمدى جاساۋعا وسى قارجىنىڭ جارتىسى دا كەتپەيدى, ونىڭ ەسەسىنە قانشاما قارجى ۇنەمدەلەدى, ەڭبەك جەڭىلدەندىرىلەدى. قازاقستاننىڭ سولتۇستىك وبلىستارىنداعى كەڭ جەرىمىزدىڭ كەز كەلگەن جەرىنەن وسىنداي تسيفرلاندىرىلعان جايىلىم جاساۋعا بولادى, ونى تىم ازدىرماي, ءشوبى شۇيگىن جەرلەرگە كوشىرىپ وتىرۋدى شارۋاشىلىقتار ءوزى شەشەر ەدى. ىزدەنگەن كاسىپكەرگە قازىر ءبارىن دە جاساۋعا مۇمكىندىك بار عوي. ەرتەدە اتالارىمىز دا جايىلىمدى رەتتەپ وتىرعان جوق پا ەدى؟
تسيفرلاندىرۋدى جىلقى شارۋاشىلىعىنا, تۇيە شارۋاشىلىعىنا دا پايدالان. ۇزىن اياقتى مال ورىستەپ جايىلادى, ءتۇز تاعىسى, ادامنىڭ قاسقىرى بار دەگەندەي, ۇرلىق تا از ەمەس. تسيفرلاندىرىلعان شارۋاشىلىقتا مال ۇرلىعى دا بولمايدى, مال يەسى ۇيدە وتىرىپ, چيپتەلگەن ايعىردىڭ ءۇيىرى قايدا جۇرگەنىن ءبىلىپ وتىرادى. ەگىن شارۋاشىلىعىندا دا وسى وزىق تەحنولوگيانى مولىنان پايدالانا باستادى. قازىر ەگىن شارۋاشىلىعىن تسيفرلاندىرعاندا وسى ناۋقانعا كەتەتىن شىعىندى 30-40 پايىزعا دەيىن ۇنەمدەي الامىز. كومباين استىقتى ورىپ كەلە جاتىپ, القاپتا ەشقانداي ۋاقىت شىعىن ەتپەي تاسىمال ماشيناسىنا بۋنكەردەگى استىقتى قۇيادى. ال تاسىمال كولىگى ەش جاققا بۇرىلماي, تۋرا ەلەۆاتورعا نەمەسە شارۋاشىلىقتىڭ قىرمانىنا بەت تۇزەيدى. ويتپەسكە امالى دا جوق, ويتكەنى كەڭسەدە تاسىمال ماشيناسىنىڭ قاي شاقىرىمدا كەتىپ بارا جاتقانى كاسىپكەرگە, ديسپەتچەرگە ءمالىم. ال بۇرىن استىق كومباين بۋنكەرىنەن ءبىر ۇرلاناتىن, ودان استىقتى تيەپ العان تاسىمال ماشيناسىن قاراپ تۇرعان ەشكىم جوق, ول ەلەۆاتورعا دەيىن ۇيىنە, تانىستارىنا سوعادى, قورابىنداعى قىزىل داننەن مالىنا دەپ ءبىر-ەكى قابىن, تاۋىعىنا دەپ ءبىر-ەكى قابىن تاستايدى. جۇمىس ىرعاعىندا وسىنداي كورىنىستەر ءجيى ورىن الاتىن. ءبىر جاعىنان ۋاقىتتان ۇتىلاتىن ەدىك, ەكىنشىدەن ىسىراپقا جول بەرەتىنبىز. استىق شارۋاشىلىعىن تسيفرلاندىرۋ – ەگىن ەگۋ ناۋقانىن دا, جيناۋ ناۋقانىن دا تەز ارادا بىتىرۋگە ۇمتىلۋ دەگەن ءسوز. اۋىل شارۋاشىلىعىندا ۇنەمدەلگەن ۋاقىتتى تابىس دەپ تۇسىنە بەر.
اۋىل شارۋاشىلىعىن تسيفرلاندىرۋدىڭ قاراپايىم ادامدار ەكىنشى جاعىن دا ايتا باستادى. ءيا, ول راس, شارۋاشىلىقتى كومپيۋتەرلەندىرۋ ادام اتقاراتىن جۇمىستاردى ازايتادى. مال شارۋاشىلىعىندا مىڭداعان باس ءىرى قارانى ءبىر نەمەسە ەكى ادام عانا باعادى. ال بۇرىن وعان ونداعان مالشى كەرەك بولاتىن. ەندى جۇمىستان بوساپ قالعان جاندار ومىردە دىمسىز قالعانداي جۇرەكسىنەدى. ولاي قورىقپاۋ كەرەك. ولاردى قاجەتتى ىسكە قايتا دايارلاۋ ءىسى جۇرگىزىلىپ تە وتىر ەمەس پە؟ ال مەملەكەتتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى كوپتەگەن باعدارلامالارى ءدال وسى بوساعان ادامدارعا ارنالعان. «سىباعا», «قۇلان» سياقتى تولىپ جاتقان جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلعان باعدارلامالاردى پايدالانسا جۇمىسسىز قالاتىن ەشكىم جوق. بىزدە ادامدارعا وسى ماسەلەنى ءتۇسىندىرۋىمىز كەرەك, مۇنداي جۇمىستار جەرگىلىكتى جەردە ءجۇرىپ تە جاتىر. ەرىنبەگەن, ەڭبەكتەنگەن جان جۇمىس ناتيجەسىن كورەدى.
اۋىل شارۋاشىلىعىن قارقىندى دامىتساق, ونىڭ ءونىمىن ەكسپورتتاۋ الەۋەتى دە وسەدى. مىسالى, قوستاناي وبلىسى رەسەيدىڭ ءوندىرىستى قالالارىمەن شەكتەسەدى. سولاردىڭ بارلىعىنا ەت كەرەك, ءسۇت كەرەك. ءبىزدىڭ نارىعىمىز قاسىمىزدا. ماعان اۋىلدىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى تۋرالى سۇراقتار ءجيى قويىلادى. ەلباسى جولداۋلارىندا الدىمەن ەلىمىزدىڭ يندۋسترياسىن دامىتۋ ماسەلەلەرى قارالعانى بەلگىلى. ءوندىرىس ەكونوميكانىڭ فلاگمانى بولىپ قالا بەرەدى. ەندى اۋىل شارۋاشىلىعىنا دا كەزەك كەلە جاتىر. ەلباسى اۋىل شارۋاشىلىعىن ەكونوميكانىڭ درايۆەرى, قوزعاۋشىسى ەكەنىن ايتىپ كەلەدى. مىسالى, تورعاي وڭىرىندە اقشىعاناق دەگەن اۋىل بار. سوندا قازىر 4 مىڭ ءىرى قارا, 4 مىڭ جىلقى, 15 مىڭ ۋاق مال بار. بىراق جول جوق, الەۋمەتتىك جاعداي كەرەمەت بولىپ تۇر دەپ ايتا المايمىز. وبلىس ورتالىعىنان تىم قاشىق. بىراق سول اۋىلدا بوساپ قالعان ءبىر دە ءۇي جوق, تۇرعىندار كەتىپ جاتقان جوق. الداعى ۋاقىتتا اۋىل ادامدارى سول جەردى گۇلدەندىرەدى, كەرەمەت ۇيلەر دە سالىناتىن بولادى. تورعاي وڭىرىندەگى دە, توبىل وڭىرىندەگى دە الىس اۋىلداردا قالاداعىداي ەڭسەلى ءۇي سالىپ العاندار قاتارى كورىنە باستادى. مۇمكىن اۋىل ءبىز كورگەندەي ەمەس, باسقاشا داميتىن بولادى. ونى جاستار جاسايدى, مەنىڭ ولارعا سەنىمىم مول.
اۋىل شارۋاشىلىعىن بارىنشا تسيفرلى دامىتۋ, كومپيۋتەرلەندىرۋ الداعى ۋاقىتتا تەك دامۋعا باستايدى. ارينە قانداي ونەركاسىپ رەۆوليۋتسياسى, كومپيۋتەرلەندىرۋ ءىسى وزدىگىنەن العا باسپايدى. ول تەك ىزدەنىستىڭ, ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولادى, ۋاقىت تالابىنا ىلەسە ءبىلۋدى بىلسەك بولعانى. سوندىقتان قانداي دامۋ بولعاندا دا ەڭبەك ءوزىنىڭ قۇندىلىعىن جويمايدى. ەڭبەك ءبارىن دە جەڭبەك.
المات تۇرسىنوۆ,
«قاراسۋ» اوك» جشس
باس ديرەكتورى,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى
قوستاناي وبلىسى
