1884 جىلى بەلگىلەنگەننەن باستاپ ەلەۋلى كۇزەت قويىلماعان شەكارانى كەڭەس ۇكىمەتى بىردەن نىعايتتى دەۋگە بولادى. العاشقىدا شەكارا زاستاۆالارىن سالسا, ىلە-شالا شەكارا جاساقتارىن قۇردى.
سونىڭ ىشىندە قازاقستانداعى ەڭ العاشقىسى شىعىس شەكارا وتريادى (قازىرگى زايسان شەكارا جاساعى) 1924 جىلى قۇرىلسا, مىسالى, وعان قارايتىن قازىرگى كونديۋرين اتىنداعى زاستاۆا 1922 جىلى قويىلعان. ول العاشقىدا تىمىرسىق وزەنىنىڭ بويىنداعى قازىرگى تومار اۋىلىندا بۇرىنعى كەدەننىڭ ۇيىندە ورنالاستى. 1924 جىلعى ساۋىردە باقتى شەكارا كومەنداتۋراسىنىڭ قۇرامىنا كىرىپ «حابار- اسۋ» زاستاۆاسى اتانۋى وسى بەكەتتىڭ قۇرىلعان كۇنى بولىپ سانالادى. 1925 جىلى 13 مامىردا زاستاۆا جاڭادان قۇرىلعان 2-ءشى پوكروۆكا شەكارا كومەنداتۋراسىنىڭ قۇرامىنا كىرگەن. كەيىننەن, 1930 جىلى «جارتاس» دەگەن جەردەگى قازىرگى ورنىنا سالىنعان جاڭا عيماراتقا كوشىرىلدى دەيدى زاستاۆا شەجىرەسى. ال كونەكوز قاريالار سول زاستاۆالاردى سالعاندا بۇرىنعى نۇعىمان بولىس سالدىرعان مەكتەپتى بۇزىپ سونىڭ كىرپىشىن, ءتىپتى ماڭايداعى تاس بەيىتتەردىڭ تاستارىن دا پايدالاندى دەۋشى ەدى. العاشقى زاستاۆانىڭ ءبىر قاباتتى عيماراتى ءالى بار, قازىر ول اتقورا قىزمەتىن اتقارۋدا.
ءار زامانعا ءبىر سۇرقىلتاي, «كول تولقىسا كوبىگى بەتىنە شىعادى, ەل تولقىسا تەنتەگى بەتىنە شىعادى» دەگەندەي, رەۆوليۋتسيا سول زاماننىڭ «سۇرانىسىنا» ساي جازالاۋشى جەندەتتەردى دە قالىپتاستىردى. ولار حالىققا جاپپاي جاسالعان قياناتتى ىسكە اسىرۋشىلار بولاتىن. اۋدانىمىزدىڭ تورىندە ورنالاسقان ءبىر زاستاۆاعا اتى بەرىلگەن ۆاسيلي كونديۋريندى تارباعاتاي جۇرتى سولاردىڭ ءبىرى دەپ تانيدى. ءبىز پيونەر بولىپ «باتىر شەكاراشى ۆ. كونديۋريننىڭ» ەرلىگىن دارىپتەپ جۇرگەن كەزدە دە كەيبىر ۇلكەندەر «قانىشەر قاندىرىڭ» جايلى كۇڭكىلدەپ قانا ايتاتىن, سونىڭ ءوزى ءبىزدىڭ اپپاق كىرشىكسىز بالا كوڭىلىمىزگە كۇدىك قالدىرىپ, سول قوعامنىڭ اسىرە ادىلدىگىنە دەگەن سەنىمىمىزگە قاياۋ تۇسىرگەن سياقتى.
تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا شيرەك عاسىردان استى, ءبىزدىڭ عانا ەمەس بۇكىل ەلدىڭ ساناسىنداعى جاڭاعىداي كۇدىك پەن كۇماننىڭ تولىعىمەن سەيىلەتىن ۋاعى دا جەتتى. بىراق ءالى دە بولسا جاڭاعى كونديۋرين ماسەلەسى سياقتى كەيبىر كوزگە ۇرىپ تۇرعان قياناتتار جايلى ەلگە شىندىقتى ايتىپ اقتى اق, قارانى قارا دەۋگە اسىعاتىن ەشكىم كورىنبەيدى. مىسالى, زايسان شەكارا جاساعىنىڭ 90 جىلدىعىنا بايلانىستى 2014 جىلى «زايسانسكي پوگرانيچنىي وترياد. (لەتوپيس مۋجەستۆا ي گەرويزما)» دەگەن اسا كوركەم كىتاپ شىققان ەكەن. سول كىتاپتا ۆ. كونديۋريننىڭ «ەرلىگى» سول قالىبىندا بەرىلىپتى. كىتاپتى جاساۋشىلار, ارينە, بۇرىنعى دەرەكتەرگە سۇيەنگەن, ويتكەنى جۇرتشىلىق ايتىپ جۇرگەن اۋىزەكى دەرەكتەر ءالى قوعامدىق پىكىرگە اينالعان جوق. كىتاپتا 1931 جىلى 8 ماۋسىمدا بولىمشە كومانديرى, سەرجانت ۆ.كونديۋرين مەن قىزىلاسكەر سەمەن پەتروۆ قارۋلى قاراقشىلارمەن ۇرىستا ەرلىكپەن قازا تاپقانى جايلى, وسى ۇرىس جونىندە ەگجەي-تەگجەيلى جازىلىپ, باتىر شەكاراشىلاردىڭ زاستاۆا ماڭىنا قۇرمەتپەن جەرلەنگەنى ايتىلادى. 1965 جىلى زاستاۆاعا مقك-ءنىڭ شەشىمىمەن ۆ.كونديۋريننىڭ ەسىمى بەرىلگەنى جانە بار. سول قالىپپەن ۆ. كونديۋرينگە كۇنى وسى ۋاقىتقا دەيىن ەرەكشە قۇرمەت كورسەتىلىپ كەلەدى. جاڭاعىداي جازباشا دەرەكتەردە ايتىلعانداي 14 «قاراقشىمەن» اتىسىپ قازا تابۋ كەز كەلگەن جاۋىنگەر ءۇشىن ەرلىك ەكەنى داۋسىز.
ال كونەكوزدەردىڭ ايتۋىنشا, سايلانىپ شىققان 5 قازاق ازاماتى كونديۋريندى اڭدىپ ءجۇرىپ قولعا ءتۇسىرىپ, ازاپتاپ ولتىرگەن. كەڭەستىك يدەولوگيا قانشا بۇرمالاسا دا ۇلتتىڭ جانىنا تۇسكەن جارانىڭ تىرتىعى جازىلماي-اق كەلە جاتقانداي.
ء«بىز وتكەنىمىزدى ايقىنداپ بولاشاق ءۇشىن شىنايى پاتريوتتار تاربيەلەگىمىز كەلسە, ەڭ الدىمەن, وسىنداي وعاشتىقتاردى جويىپ, رۋحاني شىندىقتى ايقارا اشۋىمىز كەرەك قوي. وسى اۋىلدىڭ حالقى كارى-جاسى تۇگەل كونديۋرين جونىندەگى ەل ەسىندەگى شىندىقتى جاقسى بىلەدى. بىرنەشە رەت ۇكىمەتكە جازباشا سۇرانىس تا بەردىك, ول جاقتان «زاستاۆانىڭ اتىن وزگەرتۋ ءبىزدىڭ قۇزىرىمىزدا ەمەس, ول قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ قۇزىرىنداعى ماسەلە» دەگەن جاۋاپ تا الدىق. اۋىل جۇرتشىلىعىمەن زاستاۆانىڭ بايلانىسى جاقسى, قولداۋ, كومەك جاسالىپ تۇرادى, اسىرەسە, مەكتەپتەر ءۇشىن زاستاۆا ناعىز پاتريوتتىق تاربيەنىڭ ورنى. ءبىر-اق زاستاۆانىڭ اتاۋىنا كەلگەندە بالالاردىڭ الدىندا بەتىمىز كۇيەدى, ويتكەنى ەل اۋزىنداعى شىندىقتى بالالار بىزدەن دە جاقسى بىلەدى. ولار ءۇشىن زاستاۆاعا اتى بەرىلگەن ادام كىرشىكسىز تازا پاراساتتىڭ, ەرلىكتىڭ ۇلگىسى بولۋى كەرەك, ولار ءبىر عانا شىندىقتى قالايدى. ەندەشە بولاشاق ءۇشىن ءبىز قىپ-قىزىل قيانات جاساپ وتىرمىز», دەيدى كونديۋرين زاستاۆاسى ورنالاسقان ويشىلىك اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى ىعيەۆ سەرىك مىرزا.
زاستاۆانىڭ ءوز باسىندا دا كونديۋرينگە ەرەكشە قۇرمەت كورسەتىلەدى, ونىڭ ەسىمى جەكە قۇرامنىڭ تىزىمىنە ماڭگىلىك ەنگىزىلگەن. كازارمانىڭ تورىندە ۆ.كونديۋريننىڭ توسەگى قۇرمەتتى ورىنعا, كوتەرىڭكى تەكشەنىڭ ۇستىنە قويىلعان. شەكاراشىلارعا كۇندەلىكتى جاۋىنگەرلىك تاپسىرما بەرىلەتىن سالتاناتتى ساپ «جاۋىنگەرلىك ەسەپ» دەپ اتالادى ەكەن. وندا, ەڭ الدىمەن, ءانۇران ايتىلىپ, ودان كەيىن زاستاۆا باستىعى بارىنەن بۇرىن ەرەكشە سالتاناتپەن: «سەرجانت ۆاسيلي كونديۋرين مەملەكەتتىك شەكارانى كۇزەتۋ قىزمەتىنە تاعايىندالسىن» دەپ كوماندا بەرەدى. ساپتا تۇرعان الدىڭعى قاتارلى جاۋىنگەرلەردىڭ ءبىرى: «بولىمشە كومانديرى, سەرجانت ۆاسيلي كونديۋرين مەملەكەتتىك شەكارانى كۇزەتۋ بارىسىندا ەرلىكپەن قازا تاپتى» دەپ ودان دا ەرەكشە سالتاناتپەن مالىمدەيتىن كورىنەدى. ارينە بۇل ەرلىك پەن داڭققا دەگەن ەرەكشە قۇرمەت, جاۋىنگەرلىككە, پاتريوتيزمگە تاربيەلەۋدىڭ ەرەكشە ۇلگىسى ەكەنى داۋسىز.
«بۇل بارلىق زاستاۆالاردا بار شەكارا اسكەرىندە ەرەكشە قالىپتاسقان ءداستۇر. شەكارا قىزمەتىندە قازاعا ۇشىراعان جاۋىنگەرلەردىڭ ەرلىگىن ۇلگى ەتەمىز, قۇرمەتتەيمىز, جاس شەكاراشىلاردى ەرلىككە باۋليمىز. ءبىر-اق ءوز باسىم زاستاۆانىڭ اتىن وزگەرتۋدى قالار ەدىم», دەپ ەدى زاستاۆانىڭ سول كەزدەگى باستىعى, اعا لەيتەنانت جاندوس كاجەنوۆ.
ءبىر قىزىعى, زاستاۆا باستىعىنىڭ ءوزى دە, ونىڭ قاراماعىنداعى جاۋىنگەرلەرى دە كونديۋرين جونىندەگى ەل ايتاتىن اڭگىمەلەردەن تىم جاقسى حاباردار بولىپ شىقتى. ەندەشە جاڭاعىداي سالتاناتتىڭ ءبارىن ولار جالعاندىقپەن اتقارىپ جۇرگەنى ءسوزسىز. اسكەري تارتىپكە قانىققان زاستاۆا باستىعى ولاي دەپ تۋرا مالىمدەمەگەنىمەن پەيىلىنىڭ باسقا ەكەنى ءبىلىنىپ تۇردى. ء«تىپتى شەكاراشى بولماسا دا قازاقتا باتىرلار كوپ قوي, سولاردىڭ بىرەۋىنىڭ اتىن بەرسە دە بولار ەدى», دەپ قوستى اسكەري ادەپتەن وزباعان جاس وفيتسەر. وتكەن تاريحىمىزعا, ەلدىك نامىسىمىزعا, بولاشاققا جاسالىپ وتىرعان وسى ءبىر ورەسكەل قيانات سول قالىبىندا قالماسا ەكەن, وعان الاش ازاماتتارىنىڭ ءبىر دە بىرەۋى بەيجاي قاراماسا ەكەن دەيمىن.
تولەۋحان سالقىنباەۆ,
ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىك قىزمەتكەرى
شىعىسقازاقستان وبلىسى,
تارباعاتاي اۋدانى,
اقسۋات اۋىلى
