ەلباسى بيىلعى جولداۋىندا اگروونەركاسىپتىك كەشەندى يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالارمەن دامىتۋ قاجەتتىگىن ايتتى. سەبەبى ەلىمىزدىڭ ەگىستىك جەرىنىڭ 93 پايىزى اۋا رايىنا تاۋەلدى ايماقتاردا ورنالاسقان. ياعني ەگىن ءونىمى جاۋىن-شاشىن كولەمىنە تىكەلەي بايلانىستى بولعاندىقتان زاماناۋي اگروتەحنولوگيالاردى قولدانباساق, دامۋ كوشىنە ىلەسە المايمىز.
قازىر اگرارلىق سەكتور دامىعان ەلدەردەن الدەقايدا ارتتا قالعانى جاسىرىن ەمەس. ماسەلەن, كليماتتىق جاعدايى سولتۇستىك قازاقستان وڭىرىنەن دە قاتال اۋستراليادا استىق داقىلدارىنىڭ ونىمدىلىگى 2 ەسە جوعارى. ال تابيعي جاعدايى ۇقساس كانادادا وسىمدىك شارۋاشىلىعىنىڭ ونىمدىلىگى 14 ەسە ارتىق. جەر كولەمى قازاقستاننان 66 ەسە كىشى گوللانديادا اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ جىل سايىنعى ەكسپورتى 100 ملرد اقش دوللارىن قۇرايدى. ولاردىڭ تابىسقا جەتۋىنىڭ نەگىزگى قۇپياسى – ءبىلىم بەرۋ مەن كادر دايارلاۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن قۇرۋ ارقىلى وندىرىسكە عىلىم مەن تەحنيكانىڭ سوڭعى جەتىستىكتەرىن ەنگىزە بىلگەندىگى. ءبىز دە وسى جولمەن ءجۇرۋىمىز كەرەك. ۇزدىك عىلىمي ءبىلىم مەن ناتيجەلى اگروتەحنولوگيالاردى ترانسفەرتتەۋ جۇمىسىمەن جەدەل تۇردە اينالىسۋ قاجەت. وكىنىشكە قاراي, وسى ماڭىزدى ىستە ءالى ناقتى ناتيجە جوق. ونىڭ سەبەبى – ماسەلەنى شەشۋدىڭ بارلىق اسپەكتىسىن قامتيتىن ناقتى جۇيەنىڭ جوقتىعى جانە ونى قۇرۋداعى سالعىرتتىق.
بەس جىل بۇرىن س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە دامىعان ەلدەر تاجىريبەسىن مۇقيات ساراپتاپ, تەحنولوگيالار ترانسفەرتى جۇيەسىن قۇرۋعا كىرىستىك. العاشقى قادام عىلىمي ءبىلىمدى ترانسفەرتتەۋ بولدى. ونسىز جاڭا كەزەڭنىڭ عىلىمي كادرلارىن قالىپتاستىرۋ جانە جاڭا قۇزىرەتتەرگە يە مامانداردى دايارلاۋ, تەحنولوگيالاردى ترانسفەرتتەۋ مۇمكىن ەمەس. قازاقستاندا عىلىمي ماماندار تاپشى. سوندىقتان ستراتەگيالىق ءىس-قيمىلدار زامان تالابىنا ساي وزگەرتىلدى. اۋىل شارۋاشىلىعى باعىتىنداعى كوشباسشى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى, دۇنيە ءجۇزىنىڭ بىرقاتار ەلىندە (چيلي, مالايزيا, قحر) ءبىلىم مەن عىلىم جۇيەسىن رەفورمالاۋدا باي تاجىريبەسى بار دەۆيستەگى كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتىمەن (اقش) ارىپتەستىك ورنادى. وسى ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارىنىڭ ۇسىنىسىمەن جانە قاتىسۋىمەن وقۋ ورنىن باتىستىق ۇلگىدەگى زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنە كوشىرۋ باعدارلاماسى جاسالدى. 2010 جىلى جاسالىپ, مەملەكەت باسشىسىنا تانىستىرىلعان شورتاندىداعى باراەۆ اتىنداعى ەگىن شارۋاشىلىعى عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعىنىڭ نەگىزىندە زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىن قۇرۋ جوباسى باسشىلىققا الىندى. بۇل – بىرىنشىدەن, الەمدە سىناقتان وتكەن, دامىعان ەلدەردە جوعارى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزگەن دامۋدىڭ ەڭ قىسقا جولى, ەكىنشىدەن, زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى مودەلىندە وقۋ ۇدەرىسى, عىلىمي زەرتتەۋلەر, ءبىلىم بەرۋ مەن ونى تاراتۋ ماسەلەلەرى ءبىر جۇيەگە بىرىكتىرىلگەن, ال عالىم – بارلىق جۇمىستىڭ نەگىزگى تۇلعاسى. بۇگىنگە دەيىن وسى ۇدەرىستەردىڭ بىرىكپەگەندىگى اگرارلىق عىلىمعا جاس مامانداردىڭ كوپتەپ كەلۋىنە, عىلىمي مەكتەپ ءداستۇرى جالعاستىعىنا, ءبىلىم تاراتۋ مەن ەنگىزۋ جۇيەسىنىڭ دامۋىنا كەدەرگى بولىپ كەلدى. وسى ماسەلەلەردى شەشۋ ماقساتىندا قۇرىلعان عىلىم سالاسىنداعى باسقارۋشى قۇرىلىمداردىڭ تالپىنىستارى ءتيىستى ناتيجە بەرمەدى. سوندىقتان دامىعان ەلدەردەگى ۇيىمداستىرۋ جۇيەسى ۇلگىسىن قابىلداۋ قاجەت بولدى.
قازىر بارلىق ءىس-قيمىل جوعارىدا كورسەتىلگەن باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان. ءبىلىمدى ترانسفەرتتەۋ اياسىندا الدىمەن عالىمدار مەن وقىتۋشىلاردىڭ الدىڭعى قاتارلى عىلىمي ورتالىقتاردا بىلىكتىلىكتەرىن كوتەرۋ قامتاماسىز ەتىلدى. كوپتەگەن عالىمدار ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىسى مەن عىلىمي زەرتتەۋلەردى جاڭاشا ۇيىمداستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جاڭا بىلىمگە قول جەتكىزدى. قولدانىستاعى وقۋ باعدارلامالارى ۋاقىت تالابىنا ساي ءبىلىمدى, وندىرىسكە قاجەتتى جاڭا قۇزىرەتتەرگە يە بىلىكتى ماماندار دايارلاۋعا مۇمكىندىك بەرە المايتىندىقتان جاڭارتىلۋدا. كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتى پروفەسسورلارىنىڭ جانە سوندا ءبىلىمىن جەتىلدىرگەن كادرلار كۇشىمەن جاڭادان 6 وقۋ باعدارلاماسى قولدانىسقا ەنگىزىلدى. وسى تەكتەس 62 وقۋ باعدارلاماسىن ەنگىزۋ جوسپارلاندى. وقىتۋدىڭ تاجىريبەلىك باعىتىن كۇشەيتۋ, اتاپ ايتقاندا, ستۋدەنتتەردىڭ تاجىريبەدەن ءوتۋ ۋاقىتى 3 ايدان 7 ايعا دەيىن ۇزارتىلىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندىقتارى بويىنشا ءبىلىم الۋ ۋاقىتى مەرزىمدىك اۋىلشارۋاشىلىق جۇمىستارى ۋاقىتىمەن سايكەستەندىرىلدى. ۋنيۆەرسيتەت اۋماعىندا ەت, ءسۇت, ءداندى جانە مايلى داقىلداردى قايتا وڭدەۋگە ارنالعان زاماناۋي قۇرىلعىلارمەن جابدىقتالعان 4 تەحنولوگيالىق پلاتفورما, سونىمەن قاتار روبوت-تەحنيكا, گەواقپاراتتىق جۇيە تەحنولوگياسى بويىنشا زەرتحانا مەن جىلىجاي ۇيىمداستىرىلدى. بۇل تاجىريبەلىك ساباقتار وتكىزۋگە عانا ەمەس, عالىمداردىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن دە قىزمەت ەتەدى. سونداي-اق وقۋ ۇدەرىسىن ۇشتىلدىلىككە كوشىرۋ جۇمىسى ءارى قاراي جالعاستى. قازىر ستۋدەنتتەردىڭ 58 پايىزى كوپتىلدى توپتاردا ءبىلىم السا, وقىتۋشىلاردىڭ 14 پايىزى ساباقتارىن اعىلشىن تىلىندە وتكىزەدى.
ەكىنشى باعىت – ۋنيۆەرسيتەتتىك عىلىم جۇيەسىن جاڭعىرتۋ. «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا 42 ادامدى, گەندىك جانە مولەكۋلالىق دەڭگەيدە عىلىمي زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە قابىلەتتى 10-عا جۋىق جاس عالىمدى وقىتتىق. بىرقاتارى اۋسترالياداعى ارىپتەستەرىمەن بىرلەسىپ, گەندىك ينجەنەريا ادىستەرىن قولدانۋ ارقىلى بيداي, ارپا جانە نۇتتىڭ جەرگىلىكتى سۇرىپتارىنىڭ قۋاڭشىلىققا توزىمدىلىگىن ارتتىرۋ باعىتىندا عىلىمي جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدا. جاس بيوتەحنولوگتار جانۋارلاردىڭ قاۋىپتى جۇقپالى اۋرۋلارىن دياگنوستيكالاۋ ءۇشىن بيولوگيالىق تەست-جۇيەسىن جاساۋدىڭ زاماناۋي ادىستەمەسىن مەڭگەردى. بۇل وسى سالادا يمپورتتى الماستىرۋ ماسەلەسىن شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, قىرۋار قاراجاتتىڭ سىرتقا كەتپەۋىنە جاعداي تۋعىزادى جانە ادىستەمەلەردى وتاندىق وندىرۋشىلەرگە ۇسىنۋعا دايىن ەكەنىمىزدى كورسەتەدى. عالىمدار اراسىندا باسەكەلەستىك جۇيە, مانساپتىق ءوسۋ ۇلگىسىن ازىرلەۋ مەن قولدانۋ, ەڭبەكاقى تولەۋدىڭ جاڭا سالىستىرمالى جۇيەسى ەنگىزىلدى.
ءۇشىنشى باعىت – تەحنولوگيا ترانسفەرتى جۇيەسىن قۇرۋ. بۇل باعىتتا ترانسفەرتتەۋدىڭ دۇرىس جۇيەسىن قۇرۋدى باستى نازاردا ۇستاۋدى, ونى كەيىن ترانسفەرتتەۋ ماسەلەسىن پراكتيكالىق جاعىنان شەشۋدە بازا رەتىندە پايدالانۋعا باعىتتاۋدى ماقسات ەتتىك. وسى ۇستانىم نەگىزىندە شەتەلدىك سەرىكتەستەرمەن بىرگە ۇزدىك تەحنولوگيالاردى بەيىمدەۋ مەن ترانسفەرتتەۋدىڭ 5 حالىقارالىق ورتالىعى قۇرىلدى. جاڭا باستامالارعا 1,2 ملرد تەڭگە كولەمىندەگى شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتىلدى. بۇگىندە ورتالىقتار بازاسىندا وندىرىسكە ەنگىزۋگە دايىن شەشىمدەر بەرە الاتىن جاڭا تەحنولوگيالاردى بەيىمدەۋگە ارنالعان عىلىمي جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. سونىمەن قاتار بەلارۋس تەحنولوگياسىن بەيىمدەۋ مەن ترانسفەرتتەۋ ورتالىعىن قۇرۋدى ينۆەستيتسيالاعان سەرىكتەسىمىز 50-گە جۋىق ستۋدەنتتىڭ سول ەلدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەرى مەن ماشينا جاساۋ زاۋىتتارىندا ءبىلىم الۋى ءۇشىن جۇمسالاتىن شىعىندى كوتەردى. بۇل ورتالىقتار ناقتى ناتيجە بەرە باستادى. ماسەلەن, گەواقپاراتتىق جۇيە تەحنولوگياسى ورتالىعى بىلتىر قازاقستاننىڭ استىق ەگەتىن ايماقتارىندا ەگىن جيناۋدىڭ عارىشتىق مونيتورينگى بويىنشا مەملەكەتتىك تاپسىرىستى بىرلەسىپ ورىنداۋشى رەتىندە قاتىستى. بۇگىندە ونى ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىندا تابيعي رەسۋرستاردىڭ عارىشتىق مونيتورينگى بويىنشا زەرتتەۋلەردى بىرلەسىپ ورىنداۋشى رەتىندە ەنگىزۋگە شەشىم قابىلداندى. وسى ورتالىق ەسەبىنەن اقمولا وبلىسى تسەلينوگراد اۋدانىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەرى تسيفرلى فورماتقا كوشىرىلدى. ونى عارىشتىق سۋرەتتەرمەن سالىستىرىپ, جەر پايدالانۋ پروتسەستەرىن تولىعىمەن باقىلاۋعا قولدانۋعا بولادى.
قىتايلىق سەرىكتەستەردىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن قۇرىلعان زاماناۋي قىتاي تەحنولوگياسىن بەيىمدەۋ مەن ترانسفەرتتەۋدىڭ حالىقارالىق ورتالىعىندا دا ءبىرشاما جۇمىس جۇرگىزىلدى. تۇزعا جانە قۋاڭشىلىققا ءتوزىمدى قىتاي سەلەكتسياسى اعاشتارىنىڭ 40 ءتۇرى مەن كارتوپ, باسقا دا داقىلداردىڭ ءتۇرلى تۇقىمىن بەيىمدەۋ بويىنشا بىرلەسكەن جوبالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. ماسەلەن, قىتاي اعاشتارى «استانانىڭ جاسىل ايماعىنىڭ» ودان ءارى كوركەيۋىنە ۇلەس قوسسا, ال كارتوبى جوعارى ونىمدىلىگىمەن رەسپۋبليكامىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدە ەرەكشە ورىن الماق. سەبەبى ونىڭ ونىمدىلىگى وڭتۇستىك وبلىستاردىڭ ۇزدىك شارۋاشىلىقتارى كورسەتكىشىنە قاراعاندا 5 ەسە كوپ. العاشقى الىنعان ناتيجەلەر جوبا بولاشاعىنىڭ زور ەكەندىگىن كورسەتتى. ەندى سولتۇستىكتە كارتوپتىڭ ەليتالىق تۇقىمى ونەركاسىپتىك نەگىزدە وندىرىلمەك. سونداي-اق سۋارىلمايتىن ەگىنشىلىك جاعدايىندا جوعارى ءونىم بەرۋگە قابىلەتتى شەتەلدىك سويا سۇرىپىن بەيىمدەۋ جوباسى قولعا الىنادى.
اۋىل شارۋاشىلىعىن قارقىندى دامىتۋدىڭ ماڭىزدى قىرى – ءبىلىمدى تاراتۋ. دامىعان ەلدەردەگىدەي ونىڭ ايقىن جۇيەسىن ازىرلەۋ قاجەت. بىلتىر ۋنيۆەرسيتەتتە سەرىكتەستەردىڭ قولداۋى ارقىلى ءبىلىمدى تاراتۋ كەڭسەسى قۇرىلدى. ءبىلىم الۋشىلار ء«وز قولىڭمەن جاسا» ۇستانىمى ارقىلى وقىتىلىپ, تاجىريبەلىك داعدىسىن قالىپتاستىرۋعا, كەشەندى يننوۆاتسيالىق شەشىمدەر قابىلداۋعا ۇيرەنەدى. وسى ۋاقىتتا بۇۇ دامۋ باعدارلاماسى جانە «استاناەكوستاندارت» سەرىكتەستىگىمەن ۇيىمداستىرىلعان جىلىجاي شارۋاشىلىعى مەكتەبىندە 200-دەن استام كاسىپكەر ءبىلىم الدى. سونداي-اق بالىق شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى مەكتەپ ىسكە قوسىلىپ, وقىتۋ بارىسىندا «hand-on» رەجىمدە 100-گە جۋىق بالىق شارۋاشىلىعى سۋبەكتىلەرى قامتىلدى. بۇگىندە بۇل وقىتۋ تۇرىنە بيزنەس-قۇرىلىمدار تاراپىنان سۇرانىس كۇرت ءوسىپ وتىر.
ءبىز ەلباسى جولداۋىنداعى اگروونەركاسىپتىك كەشەندى جانە اگرارلىق عىلىمدى دامىتۋعا قاتىستى مىندەتتەردىڭ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءبىلىم بەرۋ مەن عىلىمي-زەرتتەۋ ۇدەرىسىن جۇيەلى قايتا قۇرۋعا باعىتتالعان قىزمەتىمەن ۇندەس بولعانىن ماقتان تۇتامىز. وسى ۇندەستىك بىزگە زور سەنىم جۇكتەيدى جانە العا قويعان جوسپارلارىمىزدى ويداعىداي ىسكە اسىرۋعا ىنتالاندىرادى.
اقىلبەك كۇرىشباەۆ,
اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى
