فوتو: ەرلان ومار, «ەگەمەن قازاقستان»
ءىس-شاراعا قحا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى – حاتشىلىق مەڭگەرۋشىسى دارحان مىڭباي, ءماجىلىس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ۆلاديمير بوجكو, بىرقاتار دەپۋتاتتار قاتىستى. وتىرىستى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى دەپۋتاتتىق توبىنىڭ جەتەكشىسى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ جۇرگىزدى.
جيىندا العاش بولىپ ءسوز العان د.مىڭباي ەلباسىنىڭ قازاقستاندىقتاردىڭ الدىنا جىل سايىن جاڭا مىندەتتەر قويىپ, ءبىر بيىكتەن سوڭ كەلەسى بيىكتى باعىندىرۋعا جەتەلەپ وتىرۋىنىڭ استارى – ماڭگىلىك قوزعالىس, ۇزدىكسىز دامۋ فيلوسوفياسىن كورسەتەتىنىنە توقتالدى.
ەلىمىز پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن مەملەكەتتى, قوعامدى, ەكونوميكانى ەڭ اۋقىمدى ءۇشىنشى جاڭعىرتۋعا كىرىسكەنىن تىلگە تيەك ەتە وتىرىپ, قحا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تابىستارعا قول جەتكىزۋىنىڭ نەگىزگى باستاۋى ىنتىماق پەن بىرلىكتى, ۇلتارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىمدى ساقتاۋى ەكەنىن ەرەكشە اتاپ كورسەتكەنىنە نازار اۋدارتتى. قازاقستاننىڭ شەجىرەسىنە, وتاندىق تاريح عىلىمىنا ۇلكەن ۇلەس رەتىندە قوسىلعان «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» كىتابىنىڭ جارىق كورۋى – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 26 جىلدىعىنا تاماشا سىيلىق قانا ەمەس, بۇكىل ەل ءۇشىن ايتۋلى وقيعا بولعانىن اتاپ ءوتتى. ول تۋىندىدا ەلىمىزدىڭ نەبىر «تار جول, تايعاق كەشۋدەن» وتكەن ساتتەرى, داۋىرگە تاتيتىن جەتىستىكتەرى مەن جەڭىستى كۇندەرى, ەكونوميكانىڭ قالىپتاسۋ, وركەندەۋ ساتىلارى, مەملەكەتتىك قۇرىلىس پەن دامۋدىڭ قازاقستاندىق مودەلى جان-جاقتى كورسەتىلىپ, تەرەڭ ساراپتالعانىنا توقتالدى.
«تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزدى كەزەڭدە جارىق كوردى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن قازاقستان حالقى مەملەكەتتى, قوعامدى, ەكونوميكانى ەڭ اۋقىمدى, ءۇشىنشى جاڭعىرتۋعا كىرىستى. بۇل جولدا بەلگىلەنگەن مەجە – الەمدەگى ەڭ وزىق دامىعان وتىز ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋ», دەدى د.مىڭباي.
بۇدان بولەك قحا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» كىتابىنىڭ تاعى بىرقاتار ماڭىزدى تۇستارىنا توقتالدى. جاپپاي قارۋلانۋعا قايتا بەت بۇرعان جاڭا ورتالىقتار پايدا بولىپ, گەوساياسي تەكەتىرەس ۋشىعىپ, ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق شيەلەنىستەر ءورشىپ, بوسقىندار لەگى ارتا تۇسكەن الەمدە بەيبىت ءومىردىڭ بەسىگى دەپ تانىلعان قازاقستان باسشىسىنىڭ ءتۇرلى ەتنوستار مەن دىندەر مەكەندەگەن ەلدە قوعامدىق كەلىسىمدى ساقتاۋ جونىندەگى ءار پىكىرى سالماقتى ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. سونىمەن قاتار كىتاپتىڭ قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋدا, «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا ادىستەمەلىك نەگىزگە الىناتىن حرەستوماتيا سانالاتىنىن جەتكىزدى.
جيىن بارىسىندا بايانداما جاساعان س.ابدراحمانوۆ: «ەلباسىنىڭ كىتابى – ءداۋىر تۋرالى ەپوس, ءداۋىر ساگاسى. ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى باستان كەشكەنىمىز, وتكەن جولدارىمىز, اسقان بەلەستەرىمىز, تىندىرعان ىستەرىمىز, كورگەن قيىندىقتارىمىز, ۇيقىسىز كۇندەرىمىز بەن تۇندەرىمىز, قازىرگى اسۋعا, بۇگىنگى بيىككە جەتۋىمىز جونىندەگى ءداۋىرناما. پرەزيدەنت وسى كىتابىندا ءداۋىر ءسوزىنىڭ ەرەكشە ماعىناسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىپ وتىر. «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» اتاۋى ارقىلى قازاقتاردىڭ, قازاقستاندىقتاردىڭ جانە ەلىمىزدىڭ تاريحى 1991 جىلعى 16 جەلتوقساننان باستاپ قازىرگى زامانعا دەيىنگى تۇتاس ءداۋىر ەكەنىن ەرەكشە اتاپ كورسەتكەن», دەدى.
بۇدان سوڭ ءسوز العان ءماجىلىس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ۆ.بوجكو «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» كىتابىنىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى ايتا كەلىپ, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىسى باستالعاننان بەرگى كەزەڭدە ەلباسىنىڭ مەملەكەتتىگىمىزدى نىعايتۋ جولىنداعى قايراتكەرلىگىنە توقتالدى.
«مەن ىلعي: «پرەزيدەنتتىڭ قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى جىلدارىندا جانە مەملەكەت قۇرۋدىڭ بارلىق كەزەڭىندە تانىتقان الىپ كۇش-قۋاتىنىڭ سىرى نەدە؟» دەگەن ويعا قالامىن. مۇنىڭ بارىنە جاۋاپتى مەملەكەت باسشىسىنىڭ جاڭا كىتابىنان تاعى دا تاۋىپ وتىرمىن. ەلباسىنىڭ كۇشى ونىڭ قوعامدا بولىپ جاتقان پروتسەستەردىڭ قيىندىعىن تەرەڭ باعالاي وتىرىپ, ونى جۇزەگە اسىرۋدا دۇرىس شەشىم قابىلداي الاتىندىعىندا», دەدى ۆ.بوجكو.
سونىمەن قاتار ۆ.بوجكو پرەزيدەنتتىڭ قازاقستاننىڭ الەمنىڭ ساياسي كارتاسىنان الار ورنىن ايقىنداۋ پروتسەسىن ەگجەي-تەگجەيلى سۋرەتتەگەنىنە دە نازار اۋداردى. ەلباسىنىڭ سىرتقى ساياساتتى قالىپتاستىرۋداعى قادامدارى تاڭعالدىرادى. ول كەزەڭدە قازاقستان شەكاراسىنىڭ بۇكىل پەريمەترى بويىنشا جاعداي تىنىشسىز ەدى. بىرقاتار پوستكەڭەستىك رەسپۋبليكالارداعى قارۋلى قاقتىعىستار, اۋعانستان مەن تاجىكستانداعى ءوزارا سوعىس, قازاقستانداعى جانە مەملەكەتىمىزدىڭ شەگىنەن تىس جەرلەردەگى بىرقاتار تۇلعالاردىڭ ارەكەتتەرى, ەل اۋماعىندا ورنالاسقان يادرولىق الەۋەتكە دەگەن ۇمتىلىس, الپاۋىتتاردىڭ رەسۋرستارىمىزعا قىزىعۋشىلىعى, كوپتەگەن ەلدەردە يادرولىق قارۋى بار جانە تۇراقسىز جاعداي قالىپتاسقان يسلام مەملەكەتى ەتىپ كورسەتۋ ارقىلى ءبىز تۋرالى جاعىمسىز پىكىر قالىپتاستىرۋعا تالپىنىسى ءبىزدىڭ ديپلوماتتاردان بەلسەندى قارقىندى ارەكەتتەردى تالاپ ەتتى, دەدى ول.
ءماجىلىس دەپۋتاتى قۋانىش سۇلتانوۆ مەملەكەتتىك شەكارانى دەليميتاتسيالاۋ تۋرالى ماسەلە كىتاپتا بىرنەشە سويلەممەن بەرىلسە دە, ونىڭ ارعى جاعىندا وراسان جۇمىس جۇرگىزىلگەنىن ەسكە الدى. ماسەلەن, قىتاي مەن قازاقستان اراسىنداعى شەكارانى شەگەندەۋدە ەلباسىنىڭ ۇلكەن ءرول اتقارعانىنا توقتالدى. وتكەن داۋىرگە كوز جۇگىرتكەن حالىق قالاۋلىسى سول ۋاقىتتا اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ اۋقىمىن اڭگىمەگە قوستى.
ءوز كەزەگىندە دەپۋتات ناتاليا جۇمادىلداەۆا ەگەمەندى مەملەكەتتىڭ ىرگەسىن قالاۋدان باستاپ, ونى قۇرۋ ساتىلارى تۇگەل سيپاتتالعانىن, تاۋەلسىز قازاقستاندى قالىپتاستىرۋ كەزەڭىندە ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلداۋ تەتىكتەرى نەگىزدەلگەنىن ءسوز ەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەڭبەكتە «قازاقستاندىق دامۋ مودەلىنىڭ» ءمان-جايى ەگجەي-تەگجەيلى سيپاتتالىپ, ونىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى, تەتىكتەرى مەن قوزعاۋشى كۇشتەرى اشىپ كورسەتىلگەن. سونىمەن قاتار ول ءبىلىم سالاسىنىڭ جاي-كۇيىنە دە تەرەڭ تالداۋ جاسالعانىن ايتتى.
«قازىرگى زاماندا ەكونوميكا مەن قوعامنىڭ جاڭا ساپاسىن قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىزگى فاكتورى سانالاتىن ءبىلىمنىڭ ماڭىزى كۇن وتكەن سايىن ۇلعايىپ كەلەدى. قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى قىسقا ۋاقىت ىشىندە ەكونوميكادا, الەمدىك وركەنيەتكە كىرىگۋدە, جاڭا پروگرەسشىل تەحنولوگيالاردى پايدالانۋدا ۇلكەن سەرپىلىس جاسادى. وسى تۇرعىدان العاندا, زاماناۋي ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ ءرولى مەن ماڭىزى ارتىپ, ونىڭ دامۋ كورسەتكىشى قوعامدىق دامۋ دەڭگەيىنىڭ ولشەم شارتىنا اينالادى. ەلدىڭ ەكونوميكالىق قۋاتى مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنىڭ ماڭىزدى فاكتورىنا اينالىپ, ونىڭ الەمدىك قوعامداستىقتاعى ورنىن دا ايقىنداپ بەرەدى», دەدى ن.جۇمادىلداەۆا.
جيىندا ءسوز العان البەرت راۋ كىتاپتى ەلىمىزدەگى ءار سالانى قامتىعان بىرەگەي تۋىندى دەپ ەسەپتەيتىنىن جەتكىزدى. ول تۋىندىنىڭ ءار بولىمىندە تاۋەلسىز دامۋ كەزەڭدەرىنە قاتىستى قۇندى دەرەكتەردىڭ مول ەكەنىنە, وسى تۇشىمدى پىكىرلەر مەن ماعىنالى ويلاردىڭ حالىققا جەتۋى قاجەتتىگىنە توقتالدى.
«جوعارى وقۋ ورىندارىندا وسى كىتاپقا قاتىستى قانداي دا ءبىر ءپان وقىتىلۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. ويتكەنى جاستاردىڭ كوبى تاۋەلسىزدىك جىلدارى اتقارىلعان ەرەن ەڭبەكتەن حابارسىز. ولار ەلىمىز ءۇشىن جاسالعان ماڭىزدى شەشىمدەر جونىندە كوپ بىلە بەرمەيدى», دەدى ا.راۋ.
ءىس-شارادا ءسوز العان ءماجىلىس دەپۋتاتى اباي تاسبولاتوۆ ەلباسى كىتابىنىڭ ماڭىزىن ايتا وتىرىپ, ەگەمەن ەل اتانعان تۇستا ن.نازارباەۆتىڭ قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە ەرەكشە كوڭىل اۋدارعانى كورەگەندىك بولعانى جونىندە اڭگىمەلەپ بەردى.
«پرەزيدەنتتىڭ تاۋەلسىزدىك تۋرالى جارلىعىنان كەيىن قارۋلى كۇشتەر مەن باسقا دا كۇش قۇرىلىمدارىنىڭ وفيتسەرلەرى قازاقستان حالقى مەن پرەزيدەنت الدىندا قايتادان انت قابىلداۋ كەرەك دەگەن پىكىر پايدا بولدى. سول كەزدە ەلباسى وفيتسەرلەر انتتى ءبىر رەت قانا قابىلدايتىنىن, وتانىن, حالقىن, ءوزى تۇراتىن جەرىن قورعاۋ مىندەتىن ءبىرجولاتا موينىنا الاتىنىن, وفيتسەرلەر وزدەرى تۋىپ-وسكەن قازاقستاندا قىزمەت ەتۋگە قالىپ, وزدەرىنىڭ اسكەري بورىشتارىن ادال نيەتپەن ورىندايتىنى جانە ول ءۇشىن قايتادان انت بەرۋدىڭ قاجەتى جوق ەكەنىن مالىمدەدى», دەپ وتكەندى ەسكە الدى ا.تاسبولاتوۆ.
دەپۋتات احمەت مۋرادوۆ ءوز سوزىندە ء«بىز جولى بولعان ۇرپاقپىز, ءبارىن كوزىمىزبەن كوردىك, قۇردىق جانە نىعايتتىق. ەندىگى ساتتە كەلەر ۇرپاقتىڭ مىندەتى – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۋىن بيىك ۇستاپ, عاسىردان عاسىرعا الىپ ءوتۋ. وسى جولدا نە ىستەۋىمىز كەرەكتىگى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى كىتابىندا كەڭىنەن باياندالعان», دەپ اتاپ كورسەتسە, شايماردان نۋرۋموۆ «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» كىتابىن باسقا تىلدەرگە اۋدارۋ قاجەتتىگىن العا تارتتى.
جيىن بارىسىندا پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ ەلىمىزدىڭ جاڭا تاريحىنداعى جانە بولاشاعىنداعى ءرولى, ەگەمەن مەملەكەت پەن وتاندىق پارلامەنتاريزمدى قۇرۋدىڭ نەگىزگى كەزەڭدەرى, جاڭعىرتۋ ماسەلەلەرى, قوعامدىق كەلىسىم مەن جالپىحالىقتىق بىرلىكتىڭ «قازاقستاندىق مودەلىن» جەتىلدىرۋدەگى وزەكتى ماسەلەلەر, ونىڭ دامۋى مەن ەۆوليۋتسياسى, نەگىزگى قاعيداتتارى, تەتىكتەرى, قوزعاۋشى كۇشتەرى جانە تاعى دا باسقا ماسەلەلەر تالقىلاندى.
اباي اسانكەلدى ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
