ادەبيەتتەگى, كينوداعى بەلگىلى وقيعانى بايانداۋ ءۇشىن ورتانى تانىستىرىپ الۋ زاڭدىلىعى قازاق اندەرىندە, قارا ولەڭدەرىندە ەجەلدەن بار ۇلگى.
«باياناۋىل باسىنان بۇلت كەتپەس,
قياداعى تۇلكىگە قۇسىم جەتپەس» دەپ باستالعان اندە باياناۋىلدىڭ باسىنداعى بۇلتتىڭ جىگىت مۇڭى ەكەنىن بىردەن تۇسىنەسىز. قياداعى تۇلكى – قىز, جەتە الماعان قۇسى – ارمانى, ياعني ءوزى ەمەس پە؟! حالىق اندەرىندە مۇنداي تۇسپال جەتىپ ارتىلادى. بىراق, ءبىر قاراعاندا بولەك تۇرعانداي سەزىلەدى.
«جەم تۇسسە اياعىنا ات سۇرىنشەك,
كەلگەندە جيىرما بەسكە قىز – ەرىنشەك» دەپ, مۇمكىن وتىرعان قىزدى اياعىنا جەم تۇسكەن اتقا تەڭەپ, ونىڭ جاس كۇنىندەگىدەي قىدىرىستى ءجۇرىسىنىڭ ازايۋىن مەڭزەپ, سونى اياعىنا جەم تۇسكەن اتپەن بايلانىستىرا ايتىپ تۇرعان جوق پا؟! اياعىنا جەم ءتۇسۋدى تارقاتىپ جاتپاي-اق قويساق تا بولاتىن شىعار, قىسقاشا ايتقاندا قاتتى شاۋىپ كەلگەن ءمىنىس ات نەمەسە جۇيرىكتىڭ قانىن تاراتىپ اياڭداتپاعاننان بۋىنعا قاندى سارىسۋ جينالۋىن ايتادى. ونى ەلەمەسە ات سىلتىپ اقساپ نەمەسە سۇرىنشەك بولىپ, ۇزاق جۇرىسكە جاراماي قالادى. ءماتىن جالعاسىنداعى:
وسى انگە شاتتاندىرىپ سالادى ەكەن,
تۇبىندە زايمكەنىڭ ءبىر كەلىنشەك. - دەگەن جولعا قاراساڭىز, ۇزاتىلىپ كەتكەن قىزدىڭ اياعى اۋىر بولعان جاعدايىنان حابار بەرىپ تۇرعانداي دا اسەر بەرەتىندەي مە, قالاي؟ ال, ءان شىعارۋشى ەر ازامات دەسەك ءتىپتى باسقاشا تۇسىنۋگە بولاتىن سەكىلدى... كونەدەن جەتكەن بۇل ءاندى اركىم ءار قالاي ءتۇسىنىپ, ءار قالاي تىڭدار, ايتپاعىمىز, قالاي دەسەك تە,ء ان ماتىنىندەگى الدىڭعى ويدىڭ شارپۋى كەيىنگى جولدا ايتىلعان ءسوزدىڭ ماعىناسىن كەڭەيتىپ تۇرعانى انىق.ء بىز بۇل جەردە ءاننىڭ تاريحىن نەمەسە قالاي شىققانى جايىن ەمەس,ء اندى تىڭداۋشىنىڭ قابىلداۋى تۋرالى ءسوز ەتىپ وتىرعانىمىز تۇسىنىكتى بولار.
وسى سەكىلدى «عازيزاگۇل» انىندەگى:
«اينالايىن قاراعىم, كەلدىڭ قايدان,
الما مويىن اق ۇيرەك ۇشار سايدان.
مەكەنىڭدى ەي, قالقا, ايتىپ قويشى,
جات بولماعى ادامنىڭ وسىندايدان» دەيتىن ءبىر شۋماق ولەڭ ۇشقان قۇستىڭ دا دەرەگى بولادى, سەنىڭ دە ەل-جەرىڭدى بىلە وتىرايىق, ءبىر وتىرىپ كەزدەسكەندە تانىسىپ, ۇعىسپاي كەتە بەرسەك جات بولاتىندىعىمىزدىڭ سەبەبى سول دەگەن ىڭعايداعى باستان اياق بايلانىسىپ تۇرعان تۇتاستاي سويلەم ەمەس پە؟ بۇگىندە وزگەشەلەۋ قالىپتاسىپ قالالىق سالتىمىزعا قاراپ وتىرىپ, شىنىمەن دە جات بولماعى ادامنىڭ وسىندايدان ەكەن-اۋ دەيسىڭ... بۇل كلاسسيكالىق ءان ماتىندەرىندەگى ەڭ قاراپايىمى.
«مىنگەنىم ءدايىم مەنىڭ القاراگەر,
شاينايدى اۋىزدىعىن سول قاراگەر.
بارىندا تىرشىلىكتىڭ وينا دا كۇل,
جالمايدى ءبارىمىزدى سۇم قارا جەر» دەگەندەگى القاراگەرى ات ەمەس تىرشىلىك ەكەنى تۋرالى انىقتاپ ايتىپ بەرۋگە بولادى.
كەيدە حالىق اندەرىنىڭ ماتىندەرىنىڭ كەڭەستىك تسەنزۋراعا اسا قاتتى ۇشىراماي قالپىن ساقتاپ قالۋىنىڭ وزىندە ونىڭ ءبىر قاراعاندا بايقالا بەرمەيتىن وسىنداي ءىشتى, سىرلى تابيعاتىنىڭ دا سەپتىگى تيگەندەي بولادى دا تۇرادى...
سوندىقتان حالىق اندەرىندەگى سوزدەردى ءوز تۇسىنىگىمىزگە سالىپ بۇرمالاي بەرۋگە بولمايدى. ال, ايتۋشىلار ءسوزدىڭ استارىنا بارىنشا بويلاۋىم ءلازىم. مىسالى قازاقتىڭ «ەكى جيرەن» دەيتىن عاجايىپ ءانى:
«كوشكەندە جىلقى ايدايمىن الامەنەن,
اۋلىڭا بارۋشى ەدىم دالامەنەن» بولىپ شىرقالىپ جۇرگەنىنە تىڭدارمان كۋا. كوپ انشىلەرىمىز وسىلاي ورىنداپتى. قيسىنسىز-اق. اۋىلىنا دالامەن بارماعاندا جەردىڭ استىمەن بارا ما؟ الدە اسپانمەن بە؟ ول ونسىزدا تۇسىنىكتى. ال, دالادا تۋعان ءان دالالىق مىنەز, دالالىق بولمىس, دالالىق سىرىمەن ەرەكشە. ءماتىننىڭ دۇرىسى: «اۋلىڭا بارۋشى ەدىم سالامەنەن». بۇل نۇسقا «سىر ساندىق» اتتى قازاق اندەرىنىڭ انتولوگياسىندا دا (قۇراست.: ق.ءا.قايرات بايبوسىنوۆ, ا.ج.نىعىزباەۆ, ق.ح.ايتباەۆ) وسىلاي جازىلعان. كادىمگى دۋلات باباتايدىڭ «اققاندا بۇلاق ساي-سالاڭ, شىتىرمان توعاي اينالاڭ...» دەگەنىندەگى سالا. اۋىلىڭا كولدەنەڭ كوزدەن تاسالانىپ بارۋشى ەدىم دەگەندى ايتىپ تۇرعانداي. ال, ءبىرىنشى تارماقتا باران, تورى ەمەس الابايراق ات ءمىنىپ جىلقى ايداعان ازاماتتىڭ كوشتەگى قىز كوزىنە ايشىقتالىپ تۇسكىسى كەلگەن اڭسارلى ويىن اڭعارامىز دەسەك, كوشپەلى ءداۋىردىڭ وزگەشە ماحاببات ءتىلىنىڭ نازىك قۇپيا قالتارىسىنا ءبىر سۇڭگىپ شىققانداي كۇي كەشۋگە بولادى.
ءبىز سەزىنىستى ايتامىز, قازىر اباي اتامىز ايتقان «ادام از مۇنى ءبىلىپ ءان سالارلىق, تىڭداۋشى دا از سول اننەن باھرا الارلىق» دەگەننىڭ كوكەسى بولىپ-اق تۇرعان شاق. سوزدەرى بۇرمالانىپ ايتىلاتىن اندەردىڭ دە قاتارى مولايماسا ازايماي تۇر...
ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
