جازعان جاساعانعا ادال بولماسا, وزگەرمەيتىن اقيقات ادامدى تاڭعالدىراتىن سيپات الادى» دەگەن سوزدەرىمەن تۇسىندىرگەن. اتاتۇرىكتىڭ وسى اكسيوماسى ۇلى دالا كەڭىستىگىندە ەلباسىنىڭ ەڭبەگىمەن دالەلدەنۋدە.
قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى كەزەڭى – ەلىمىزدىڭ مىڭجىلدىقتار تاريحىنىڭ شىن مانىندەگى قايتا ورلەۋ, ياعني «رەنەسسانستىق» ءداۋىرى بولدى.
كوشپەلىلەر وركەنيەتى مەن وتىرىقشىلىق مادەنيەتتىڭ توعىسىنداعى ۇلى دالا تاريحىن تاۋەلسىز سانامەن, ۇلتتىق ۇستانىمدا سارالاۋ تەك تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندە عانا ىسكە استى. بۇل جەردە تاۋەلسىز تاريح جاساۋداعى تۇلعالىق فاكتور باسىم بولدى.
مەملەكەت تاريحىن كورنەكتى تۇلعالار ارقىلى زەردەلەۋ – قازاقتىڭ بايىرعى تانىم-تۇسىنىگىندە ەرتەدەن قالىپتاسقان ءداستۇر. قازاقتىڭ شەجىرەلىك زەردەسىندە تاريح ۇدايى جەكە تۇلعالاردىڭ ءومىر دەرەگى ارقىلى تانىلىپ وتىرادى.
اقيقاتىندا ۇلت بولىپ قالىپتاسۋىمىزداعى ۇلى تۇلعالاردىڭ ايرىقشا ورىن الاتىندىعى سان عاسىرلىق تاريح پاراقتارىندا قاتتالىپ جاتىر. بۇدان شىعاتىن ءتۇيىن: «تاريحتى تۇلعالار جاسايدى!».
قازاقستاننىڭ تاريح عىلىمى مەكتەبى كەڭەستىك كەزەڭدە قالىپتاستى دەسەك تە, تاريحىمىزدى ۇلتتىق كوزقاراستا قايتا تۇجىرىمداۋ, وتاندىق تاۋەلسىز تاريح عىلىمىن قالىپتاستىرۋ قازاقستاننىڭ ءبىرىنشى جاڭعىرۋ كەزەڭىندە, ياعني تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ دۇنيەگە كەلۋىمەن جۇزەگە اسقان ۇدەرىس. ەلباسىنىڭ تاريحقا, ساياساتقا, مەملەكەت دامۋىنا, ەكونوميكاعا بايلانىستى ەڭبەكتەرى ۇلتتىق تاريحتى زەردەلەۋدىڭ جاڭا مەتودولوگيالىق بازاسى دەسەك ارتىق ايتپاسپىز.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى جاڭادان ەڭسە تىكتەگەن جاس مەملەكەت ءۇشىن سىن ساعاتتار مەن سىندارلى ساتتەرگە, بولاشاقتى بولجاپ بولمايتىن, بىراق تاريح بەتتەرىنە قاتتالىپ جاتقان تاعدىرشەشتى قادامدارعا تولى بولدى. وسىنداي ساتتە مەملەكەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن موينىنا الاتىن, تاۋەكەلى جەتەتىن تۇلعانىڭ قولىندا بولۋى ءتيىس ەكەندىگىن سول كەزەڭنىڭ شىندىعى دالەلدەپ بەردى. مەملەكەتتىڭ باسقارۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ, پرەزيدەنتتىك بيلىكتىڭ وكىلەتتىلىگىن نىعايتۋ – ەلباسىنىڭ تاريحي كۇردەلى كەزەڭدە قولعا العان ناتيجەلى شەشىمى. مىسالى, تاۋەلسىزدىك اياسىندا – 1990 جىلدان باستاپ 2000 جىلعا دەيىنگى ارالىقتا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ەلىمىزدە 5000-نان استام اكتى قابىلداندى, ونىڭ ىشىندە – 970 زاڭ, 2700 جارلىق, 370-تەن استام قاۋلى, 900-دەن استام وكىم بار. سونداي-اق ەلباسى 10 مەملەكەتتىك باعدارلاماعا قول قويعان. وسى قابىلدانعان ماڭىزدى قۇجاتتار سول ءبىر كۇردەلى كەزەڭدە مەملەكەتتىلىمىزدىڭ تۇراقتالۋىنا نەگىز جاسادى.
ەلباسىنىڭ تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى كەزەڭدەگى دۇنيەگە اكەلگەن «ادىلەتتىڭ اق جولى», «تاريح تولقىنىندا», «عاسىرلار توعىسىندا», «قازاقستان جولى» ەڭبەكتەرى شىن مانىندە وتاندىق تاريح عىلىمىنا جاڭا مەتودولوگيالىق سەرپىن بەردى. پرەزيدەنت وتانىمىزدىڭ قازىرگى زامانداعى اسا كۇردەلى, سونىمەن بىرگە ناتيجەلى دامۋىنا قاتىستى تاريحتى كەزىندە وتانداستارىمىزدان ۇلكەن باعاسىن العان «قازاقستان جولى» ەڭبەگىندە تۇجىرىمدادى. ال بۇگىنگى قالىڭ وقىرمانعا, ونىڭ ىشىندە ەل بولاشاعى جاستارعا جول تارتقان «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» تۋىندىسى – ەلىمىزدىڭ بۇگىنگى دامۋىن جان-جاقتى قامتىعان, وزەكتى تۇجىرىمدار جاسالعان قازاقستاننىڭ قازىرگى زامان تاريحى.
تاۋەلسىز قازاقستان جاعدايىندا ەلباسى ن.نازارباەۆ ازات ەلدىڭ ازات تاريحىن جاساۋشى ءھام جازۋشى تۇلعا. مۇنىڭ ايقىن دالەلى رەتىندە جوعارىدا اتالعان مەملەكەتىمىزدىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭدەرىندە تولعامدى تۇجىرىمدارى مەن ورامدى ويلارى كەستەلەنگەن ىرگەلى ەڭبەكتەرىن ايتا كەتكەنىمىز ابزال.
الەمدىك تاجىريبەدە ءوز ەلىنىڭ تاريحىنا كانوندىق نەگىزدە تۋىندى ارناعان ۇلت كوشباسشىلارى جوق ەمەس. ماسەلەن, دجاۆاحارلال نەرۋ, لي كۋان يۋ, ۋينستون چەرچيلل, ماحاتحير موحاماد سىندى الەمدىك ساياساتتا ءوز ەلدەرىن ورگە سۇيرەگەن قايراتكەرلەر ۇلتتىق جەتىستىكتەرىن تاريح پاراعىنا تاڭبالاپ قالدىردى.
وسى تۇرعىدا ەلباسىنىڭ «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» تۋىندىسىن پاراقتاۋدان تۇيگەن ويلارىمدى نەگىزدەي كەتسەم.
بىرىنشىدەن, اتالعان ىرگەلى ەڭبەكتە مەملەكەتشىلدىك ۇستانىم, ەلدىك سانا, ۇلتتىق رۋح ۇتىمدى ۇيلەسىم تاپقان. قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك شەجىرەسىنە كوز جۇگىرتكەن ءار ادامعا بۇل كىتاپ جول باستاۋشى بولارى ءسوزسىز.
ەكىنشىدەن, گۋمانيتارلىق عىلىمدار, ونىڭ ىشىندە وتاندىق تاريح عىلىمىنىڭ الداعى مىندەتتەرىن ايقىنداۋ, مەتودولوگيالىق تۇرعىدان جاڭارۋ ەلباسى ەڭبەگىنەن باستالۋى ءتيىس.
ۇشىنشىدەن, مەملەكەتىمىزدىڭ ساياسي باعدارى, ديپلوماتيا, حالىقارالىق بايلانىستار جانە الەمدىك قوعامداستىقتاعى قازاقستان بەدەلى سىندى ماڭىزدى ماسەلەلەر تاريحي-تانىمدىق تۇرعىدا ايشىقتالعان.
تورتىنشىدەن, ەلباسىنىڭ جورالى جولداۋلارى مەن ۇندەۋلەرى, مەملەكەتتىك ماڭىزى بار باعدارلامالار جانە ولاردىڭ ورىندالۋى مەن ناتيجەلى كورىنىستەرىنە وسى ەڭبەكتەن كۋا بولامىز.
بەسىنشىدەن, دەربەس مەملەكەتتەردىڭ ىشىندە ەل استاناسىن اۋىستىرىپ, جاڭادان استانا سالۋ سىندى باتىل قادامعا بارعان ەلدەر سيرەك. ال ەلباسى بۇل كۇرمەۋى قيىن كۇردەلى ءىستى سوناۋ 90-جىلداردىڭ باسىندا-اق قولعا الدى. بۇگىندە ەلىمىزدىڭ جۇرەگى استانا بارلىق جەتىستىكتەرىمىزدىڭ باستاۋىنا اينالدى. بۇل – مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەسىمىمەن تىكەلەي بايلانىستى تاريحي شەشىم. ەلباسى ەڭبەگىندە وسى يگىلىكتى ءىستى اسەرلى سۋرەتتەگەن.
«مەملەكەتىمىزدىڭ دۇنيەگە كەلۋى. قازاقستاننىڭ ءبىرىنشى جاڭعىرۋى (1991-1995 جىلدار)», « ۇلى بەتبۇرىس. قازاقستاننىڭ ەكىنشى جاڭعىرۋىنىڭ باستالۋى (1996-1999 جىلدار)», «قياعا قۇلاش سەرمەۋ. قازاقستاننىڭ ەكىنشى جاڭعىرۋى (2000-2010 جىلدار)», «قالىپتاسقان مەملەكەت. قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى (2010 جىلدار)» سىندى ءتورت تاراۋدان تۇراتىن ەڭبەكتە تاۋەلسىزدىك شەجىرەسىن ايقىنداۋشى دەرەكتەر مەن مالىمەتتەر كەڭىنەن قامتىلعان.
«تاريحتى تارازىلاي وتىرا, اقىلعا سالا وتىرا, اسىرا ساياسيلاندىرۋدان ساقتانۋىمىز كەرەك... مەنىڭ تەرەڭ پايىمداۋىمشا, قازاقستاننىڭ ۇلتتىق تاريحى ءبىزدىڭ قوعامدى بىرىكتىرۋ, كورشى ەلدەرمەن دوستىق جانە ءوزارا تۇسىنىستىك قاعيداتتارىنا نەگىزدەلۋى ءتيىس». بۇل – ەلباسىنىڭ تاعىلىمدى ەڭبەگىندە ايتىلعان تۇجىرىم. دەمەك, پرەزيدەنت ەڭبەگىندە نەگىزدەلگەن ماڭىزدى ماسەلەلەر وتاندىق تاريحىمىزدىڭ دامۋىنا باعىت-باعدار بولاتىنى انىق.
مەيىر ەسكەندىروۆ,
شاكارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى
سەمەي
