اۋعان سوعىسىندا قانشاما ەر جانقيارلىق ەرلىكتەرىمەن كوزگە ءتۇستى, اسقان باتىرلىقتى پاش ەتتى. بىراق سولاردىڭ ىشىندە تەك بوريس كەرىمباەۆتى, ياعني قازاقتىڭ «قارا مايورىن» عانا كەڭەس جاۋىنگەرلەرى دە, اۋعاندىقتار دا ءسوزسىز مويىندادى. ونىڭ اسكەري بيىك تۇلعاسى داۋ تۋدىرعان ەمەس. ءبارى دە ونىڭ ەرەن ەرلىكتەرىن, بيىك رۋحىن ءبىر كىسىدەي تانىپ, جوعارى باعالايدى.
ب.كەرىمباەۆ – قازاق اراسىنان اۋعان دالاسىنا تىكەلەي كسرو قارۋلى كۇشتەرىنىڭ باس بارلاۋ باسقارماسىنا (گرۋ) قاراستى ارنايى ماقساتتاعى 177-ءشى جەكە وتريادتىڭ كومانديرى بولىپ كىرگەن ءبىرىنشى ادام. ول قان مايداندا, ۇرىستاردىڭ قىزعان كەزىندە, «تار جول, تايعاق كەشۋلەردە» جانكەشتىلىكتىڭ, تاباندىلىقتىڭ جانە اسكەري شەبەرلىكتىڭ تالاي جارقىن ۇلگىسىن كورسەتتى.
بوريس (باقىت) كەرىمباەۆ الماتى وبلىسىنىڭ جامبىل اۋدانىنا قاراستى اققاينار اۋىلىندا 1948 جىلدىڭ 12 قاڭتارىندا مۇعالىمدەر وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. شاڭىراقتاعى جالعىز بالا. ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ, تاشكەنتتەگى جالپىاسكەرلىك كوماندالىق اسكەري ۋچيليششەگە تۇسەدى. لەيتەنانت كەرىمباەۆتىڭ العاشقى وفيتسەرلىك جىلدارى گەرمانياداعى كەڭەس اسكەرلەرى توبىندا موتواتقىشتار ۆزۆودىنىڭ كومانديرى, ودان كەيىن پولكتىڭ بارلاۋ روتاسىنىڭ كومانديرى لاۋازىمدارىندا وتەدى. ارتىنشا قىزمەتىن ورتا ازيا اسكەري وكرۋگىندە جالعاستىرادى. 1980 جىلى قاڭتار ايىنىڭ باسىندا تەمىرتاۋدا موتواتقىشتار باتالونىنىڭ كومانديرى بولىپ جۇرگەندە, افريكاداعى ەفيوپياعا جاياۋ اسكەر بريگاداسى كومانديرىنىڭ كەڭەسشىسى رەتىندە ىسساپارعا جىبەرىلمەك بولادى. الايدا قار بوراپ, شىڭىلتىر اياز ءجۇزدى قارىعان قىس ايىنىڭ اياعىندا ونىڭ تاعدىرىن كۇرت وزگەرتكەن باسقا شەشىم قابىلدانادى.
بوريس كەرىمباەۆ قاڭتار تۇگەسىلۋگە تاياعاندا, ماسكەۋگە اتتانۋ تۋرالى شۇعىل بۇيرىق الادى. كسرو استاناسىندا ونى جاۋاپتى تۇلعالار اۋەجايدا كۇتىپ الىپ, گرۋ-عا باستايدى. مۇندا كابينەتتەن كابينەتكە كىرگىزىپ, كوپتەگەن باسشىلار اڭگىمەگە تارتادى. باس بارلاۋ باسقارماسىندا اينالاسى ەكى كۇننىڭ ىشىندە ول 11 گەنەرال-مايوردىڭ, 3 گەنەرال-لەيتەنانتتىڭ جانە 2 گەنەرال-پولكوۆنيكتىڭ قابىلداۋىندا بولعان. وسىلايشا ابدەن ەلەكتەن وتكىزىپ, سىناپ, مۇقيات تەكسەرەدى.
ەرتەسىنە گرۋ باستىعى, ارميا گەنەرالى پەتر يۆاشۋتين بوريس كەرىمباەۆتى جاڭادان قالىپتاستىرىلاتىن 177-ءشى ارنايى ماقساتتاعى جەكە وتريادتىڭ كومانديرى بولىپ تاعايىندالۋىمەن قۇتتىقتايدى. كەڭەس وداعىنىڭ اسكەري باسشىلىعى بۇل جەردە بوريس توكەن ۇلىنىڭ قازاق باتىرلارىنا ءتان قاھارلىلىعى مەن قايسارلىعىن, ايبارى مەن ايباتىن ەسكەرەدى. قاجىر-قايراتى, توزىمدىلىگى مەن باتىلدىعى سىرتىندا, «قارا مايوردىڭ» پاراساتتى, ءبىلىمدى, بىلىكتى, قۇرمەتتى كوماندير ەكەندىگىن باس شتابتاعىلار جاقسى تۇسىنەدى. ول – تالاي سىناقتان سۇرىنبەي, سىنباي, شىڭدالىپ وتكەن ادام. ونىڭ ۇستىنە كارتوگرافياداعى ءبىلىمى تەرەڭ ءارى شتابتاعى جۇمىس تاجىريبەسى دە بار. سوندىقتان وسىنىڭ بارلىعىن نازارعا الا كەلە, كەڭەس وكىمەتى وعان زور سەنىم بىلدىرەدى.
كانديداتۋراسى بەكىتىلگەننەن كەيىن بوريس كەرىمباەۆ الماتىعا ورالادى. قالاعا جاقىن ورنالاسقان قاپشاعايدا 177-ءشى ارنايى ماقساتتاعى جەكە وتريادتى قۇرۋعا باعىتتالعان جۇمىس قىزىپ جاتىر ەكەن. ول كەزدە كەڭەس ارمياسىندا اۋە-دەسانتتىق جانە ارنايى ماقساتتاعى اسكەرلەرگە («سپەتسنازعا») نەگىزىنەن سلاۆيان تەكتەس حالىقتار مەن بالتىق ەلدەرى وكىلدەرى شاقىرىلاتىن, ال ازشىلىق ۇلتتار باسىم كوپشىلىگىندە تەك اسكەري-قۇرىلىس بولىمدەرىنە جولداناتىن. ارنايى ماقساتتاعى «مۇسىلمان باتالونىنىڭ» تىزگىنى قولىنا تيگەن بوريس توكەن ۇلى بولىمدەر مەن گارنيزونداردى ارالاپ ءجۇرىپ, كىلەڭ سايدىڭ تاسىنداي سايىپقىران جىگىتتەردى ءوزى ىرىكتەپ الادى...
اقىرى 1981 جىلدىڭ 25 قازانىندا وترياد ەكى ەشەلونعا تيەلىپ, اۋعانستانمەن اراداعى شەكاراعا اتتانادى. 29 قازاننىڭ تاڭىندا اۋعان شەكاراسىن كەسىپ وتكەنىنە ءبىر ساعات قانا بولعاندا ولار دۇشپاندارمەن شايقاسقا كىرەدى. سوندا ءبىرىنشى رەت جاراقات الادى.
نەگىزى «قارا مايور» اۋعانداعى قاندى قىرعىنداردا قانداي قيىندىق كورگەنىن, قانشا جاراقات العانىن ايتپايدى. بىراق العا وزا, ايتا كەتسەك, ەلگە قايتقاننان كەيىنگى بار عۇمىرى ءومىر ءۇشىن كۇرەسكە اينالدى. ء«بىر جىلدا ونعا جۋىق وپەراتسيا جاساتتىم», دەيدى ءوزى. شىندىق. «سول اۋعاندا كورگەن ازابىمنىڭ توزاعى ەندى عانا باستالعان سياقتى», دەيدى. نەگە ولاي بولدى؟ ويتكەنى ول باز ءبىر قولباسشىلار سياقتى شتابتا, ءتورت قابىرعانىڭ ىشىنە تىعىلىپ الىپ, بۇيرىق بەرگەن ەمەس. قان-قاساپتىڭ ورتاسىندا ءوزى ءجۇردى. تاعدىرىن وزىنە سەنىپ تاپسىرعان ساربازدارىنا قورعان بولدى. تاستىڭ قالقاسىندا جاسىرىنىپ الىپ كوماندا بەرسەڭ, ونداي سارداردى ەشكىم سالماقتى قابىلدامايدى. كوماندير بولساڭ, قارۋ الىپ, العا شىق. سوندا عانا سەنى تىڭدايدى. سەنەدى. ەرەدى. بوريس كەرىمباەۆ – وسى جازىلماعان زاڭدىلىقتى باسشىلىققا العان قولباسشى.
تاريحقا شولۋ جاساي كەتسەك, 1980 جىلدىڭ قاڭتارىندا كسرو ارنايى اسكەر جىبەرىپ, اۋعانستاننىڭ بيلەۋشىسى, ءدىندى ۇستانۋشىلاردى قۋدالاپ, اۋعاندىقتار اراسىندا وشپەندىلىك ءورتىن تۇتاندىرعان حافيزۋللا ءاميندى قۇلاتادى دا (ونى شابۋىل بارىسىندا اتىپ تاستاعان), ورنىنا تاعى ءبىر كوممۋنيست بابراك كارمالدى وتىرعىزدى. الايدا اۋعان حالقىنىڭ باسىم كوپشىلىگى كارمالدىڭ قۋىرشاق وكىمەتىنەن گورى, دالا كومانديرلەرى اراسىنداعى ەڭ بەدەلدىسى, اۋعان باتىرى احماد شاح ماسۋدتى قولدايدى. ونىڭ كۇشەيگەنى سونشالىق, 1981 جىلدىڭ اياعىندا بۇكىل اۋعانستان اۋماعىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىنە باقىلاۋ ورناتادى. بۇل «ەلدە قوس بيلىك ورناعانىن» بىلدىرەدى.
كسرو ەندى ەرىكسىز احماد شاحپەن ساناسۋعا ءماجبۇر بولادى. اۋعان سوعىسىنىڭ تاريحىن زەرتتەپ جۇرگەن وتاندىق جانە باتىستىق عالىمداردىڭ اي-
تۋىنشا, 1981 جىلى احماد شاح ماسۋد مودجاحەدتەرىنىڭ, ياعني جاۋىنگەرلەرىنىڭ جالپى سانى 100 مىڭعا جۋىقتاعان.
بيلىك اۋىسقاننان كەيىن شاح كابۋلدى تاستاپ, ءوزىنىڭ تۋعان ولكەسى پانشەرگە كەلەدى. پانشەر – ءجۇز شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتقان, و شەتى پاكىستانعا شىعاتىن, بۇ شەتى سالانگ وتكەلىنە, ياعني كەڭەس وداعىنان كابۋلعا بارار ستراتەگيالىق جولعا تىرەلەتىن تاۋلى, قىراتتى, ۇلكەن ايماق. كىشىگىرىم مەملەكەت سىيىپ كەتەتىن وڭىردە قالالار دا, كەنتتەر دە, قىشلاقتار دا, ءوندىرىس ورىندارى دا, حالىق تا مولىنان شوعىرلانعان. بۇل, سونىمەن بىرگە, دۇشپانداردىڭ باستى كولىكتىك كۇرەتامىرى بولاتىن, ولار سول جولمەن تەڭ-تەڭ جۇك تيەلگەن كەرۋەندەر ارقىلى ءوز قولداۋشىلارىنان كومەك الدى.
اۋعان سوعىسى كەزىندەگى قيان-كەسكى شايقاستاردىڭ نەگىزىنەن وسى شاتقال ءۇشىن بولعانىن ايتا كەتكەن ءجون. ويتكەنى ونداعى پانشەر شاتقالى – ۇلكەن ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە نۇكتە. بۇل شاتقالدا اتىس ۇياسىنا ىڭعايلى بيىكتەر, تابيعي ۇڭگىرلەر, جاسىرىن قۋىستار, ۇرى سوقپاقتار, كەرۋەن جولداردىڭ نەشە اتاسى, كۇرە جولدار, ماڭىزدى بەكەتتەر, قولايلى بەكىنىستەر مول-اق.
اۋعانستان استاناسى كابۋل مەن وسى پانشەردىڭ اراسى – 80 شاقىرىم. شاحتىڭ مودجاحەدتەرى كابۋلعا بارا جاتقان كەڭەس اسكەرلەرى مەن اۆتوكولوننالاردى اتقىلاپ, مازا بەرمەيتىن. ولار كەڭەس ارمياسىمەن دە, بابراك كارمال باسقارعان اۋعانستان وكىمەتىنىڭ اسكەرىمەن دە قاتار سوعىستى. ازىق-ت ۇلىك, قۇرال-جابدىق تيەلگەن كولىكتەردى كابۋلعا جەتكىزۋ كەڭەس وداعى ءۇشىن ۇلكەن مۇڭعا اينالدى.
سودان كسرو قورعانىس ءمينيسترى مارشال س.سوكولوۆ باستاعان ورتالىقتاعى اسكەري قولباسشىلار پانشەرگە شۇعىل شابۋىل جاساۋ كەرەك دەپ شەشەدى. ولار بۇل رەتتە احمەد شاح ماسۋدتىڭ ءوزى مەن اسكەرلەرىنىڭ كوزىن ءبىرجولاتا قۇرتۋ مۇمكىن ەمەستىگىن دە تۇسىنەدى. دەگەنمەن قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرۋ – ونىڭ الەمدىك دەرجاۆا اتاعىنا سىن. بۇلاردىڭ ماقساتى – شاحتى السىرەتۋ ارقىلى رەسمي وكىمەتپەن كەلىسسوزگە كەلۋگە ماجبۇرلەۋ بولدى.
سونىمەن كەڭەستىڭ «شەكتەۋلى كونتينگەنتى», سونىڭ ىشىندە 177-ءشى وترياد, 1981 جىلدىڭ مامىر ايىندا پانشەرگە شابۋىلدى باستايدى. وپەراتسياعا 12 مىڭ كەڭەس سولداتى, ب.كارمال بيلەيتىن رەسمي ۇكىمەتتىڭ 8 مىڭ اۋعاندىق جاۋىنگەرى, بارلىعى 36 باتالون جۇمىلدىرىلادى. مۇنىڭ سىرتىندا شابۋىلعا 300 تىكۇشاق, 26 اسكەري ۇشاق, قاپتاعان بروندى تەحنيكا مەن ارتيللەريا جانە قوسىمشا كۇشتەر قاتىسادى. بۇل ۇلى وتان سوعىسىنان كەيىنگى ەڭ ءىرى ۇرىس وپەراتسياسى بولاتىن.
ءبىر اپتاعا سوزىلعان قيان-كەسكى شايقاستا ەكى جاق تا ۇلكەن شىعىنعا ۇشىرادى. ءبىر مىڭ جاۋىنگەرى قازا تاپقان, ەكى مىڭدايى جارالانعان ءبىزدىڭ اسكەر شاتقالدى ءوز قولىنا الادى. احماد شاح ماسۋد شاعىن توبىمەن پاكىستانعا وتەدى دە مودجاحەدتەردىڭ ءبىر بولىگى شاشىراپ كەتەدى, قالعان بولىگى تاۋ-تاس اراسىنا تىعىلادى.
يەلىك ەتۋ ازدىق ەتەدى, ەندى كەڭەس اسكەرىنە قايتكەن كۇندە پانشەردى ۇستاپ تۇرۋ كەرەك بولادى. احماد شاح سوندا عانا كەلىسسوزگە كەلۋى مۇمكىن. الايدا پانشەردى باقىلاۋ ءۇشىن ءدال سونداي قۋاتتى اسكەردى قالدىرۋعا تۋرا كەلەر ەدى. بۇعان قاجەتتى كۇش جەتىسپەيدى. وداقتان قوسىمشا بولىمدەردى ەنگىزۋ دە مۇمكىن ەمەس. سودان كەڭەستىك اسكەردى اكەتىپ, پانشەردى اۋعانستاننىڭ ۇكىمەتتىك اسكەرلەرىنە تاپسىرۋ ۇيعارىلادى. بىراق بابراك بۇدان ءۇزىلدى-كەسىلدى باس تارتادى: «بىزگە ازىرگە پانشەر كەرەك ەمەس, الدىمىزدا بۇدان دا ماڭىزدى مىندەتتەر تۇر...», دەپ مالىمدەگەن بابراك كارمال 16 باتالوندىق اۋعان اسكەرىن تۇگەل دەرلىك كابۋلعا الىپ كەتەدى. مۇنىڭ ءمانىسى دە بار-تىن: ولار شاتقالعا كىرۋگە دە قورقاتىن, سەبەبى مۇنداعى جەرگىلىكتى جۇرتشىلىق بەيبىت كۇندەردە دە ورتالىق بيلىكتى مويىندامايتىن.
وسى كەزدە احماد شاح پاكىستاندا وتىرىپ, باتىس جۋرناليستەرىنىڭ كوزىنشە قۇران ۇستاپ, ءبىر ايدان كەيىن كەڭەس اسكەرلەرىن پانشەردەن قۋىپ شىعۋعا ۋادە بەرەدى. احماد شاح – ۋادەنىڭ ادامى. ايتتى ما, ءبىتتى, ونى ورىندايدى! ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟
«تىم بولماعاندا پانشەردى ءبىر اي ۇستاپ تۇرۋ كەرەك!» دەپ شەشەدى كسرو-نىڭ اسكەري قولباسشىلارى. سوندا مارشال سوكولوۆ شاتقالعا كىلەڭ سايدىڭ تاسىنداي ىرىكتەلگەن, ەڭ تاڭداۋلى, جاۋجۇرەك ساربازداردان قۇرالعان ءارى شايقاس بارىسىندا ەرلىگىمەن تانىلعان «قارا مايوردىڭ» باتالونىن قالدىرۋعا ۇيعارادى.
177-ءشى وترياد اۋعانستاندا ۇستەمدىك بەرەتىن بيىكتىكتەردى يەلەنىپ قانا قويعان جوق, سونداي-اق وسى بيىك تاۋداعى پوزيتسيالاردى 8 اي بويى ۇستاپ تۇردى. باستاپقىدا قولباسشىلىق شاتقالعا ەڭ بولماسا ءبىر اي قوجالىق ەتۋدى جوسپارلاعانى ءمالىم. جازدا كىرگەن ەدى جانە بەلگىلەنگەن مەرزىم اياقتالعاننان كەيىن كەتۋگە ازىرلەنىپ جاتقاندا, جاعداي وزگەرىپ شىعا كەلەدى دە, ولار قىستاۋعا دايىندالۋعا ءماجبۇر بولادى. ناتيجەسىندە بۇل جايت احماد شاح ءۇشىن «تاماققا قادالعان قىلقانعا» اينالادى. سەبەبى ول وسىنىڭ كەسىرىنەن قار تۇسكەنشە قارۋ-جاراق جانە باسقا كەرەك-جاراقتى كەرۋەن جولدارىمەن تاسىپ, قىسقا ازىرلەنىپ ۇلگەرمەي قالادى.
احماد شاح ماسۋدتىڭ قازاقتىڭ وتىز جاسار باتىر جىگىتى «قارا مايوردىڭ» باسىنا 1 ميلليون دوللار تىگەتىنى دە وسى كەز. تىكپەسكە امالى جوق, كەرىمباەۆ باتالونى بۇلاردىڭ الدىن وراپ, تۇتقيىلدان تەگەۋرىندى سوققى بەرىپ, شىعىنعا ۇشىراتىپ وتىرادى. بيىكتەگى بەكىنىستەر مەن اتىس ۇيالارىن يەمدەنىپ الىپ, ولىسپەي-بەرىسپەي تىستەسەدى. احماد شاحتىڭ اسكەري جوسپارىن بىت-شىت قىلىپ بۇزادى. مودجاحەدتەردى باس كوتەرتپەي اتقىلاپ, ولاردى ۇدايى شەگىنۋگە ءماجبۇر ەتۋمەن بولادى.
ءبىزدىڭ قاپشاعايدا قۇرىلعان 177-ءشى ارنايى ماقساتتاعى وتريادتىڭ اتى اڭىزعا اينالادى, داڭقى قىر اسىپ, قيىرعا تارايدى!
اقىر سوڭىندا احماد شاح ماسۋد قاپتاعان توپتارعا باقىلاۋدى جوعالتا باستاعانىن, ولاردىڭ ءوزارا قىرقىسۋلاردىڭ باتپاعىنا باتقانىن ءتۇسىنىپ, كەلىسسوزدەر تۋرالى ويلاسادى. شاحتىڭ ءوزى ب.كەرىمباەۆتى ۋاقىتشا ءبىتىم بويىنشا كەلىسسوزگە شاقىرادى.
«دەگەنمەن مەنىمەن كەلىسسوزدەردى ونىڭ ورىنباسارى, بارلاۋ باستىعى پولكوۆنيك كازمۋددين جۇرگىزدى, – دەپ ەسكە الادى بوريس توكەن ۇلى. – كەزدەسۋلەردە اۋعانستاننىڭ رەسمي بيلىگى اتىنان ەشقانداي لاۋازىمدى تۇلعا بولمادى. بۇل احماد شاحتى قاتتى اشىنتتى: «بابراك كارمالدىڭ ءوزى قايدا, ونىڭ احدپ-داعى ادامدارى قايدا؟ سەندەر مەنى «بانديت» دەپ اتايسىڭدار عوي. مەن سەندەردىڭ بارلىعىڭدى وسى وتىرعان جەرلەرىڭدە اتىپ تاس-
تاي الامىن. بانديتكە قانداي ايىرماشىلىعى بار, ۇشەۋدى, قالاسا وتىزدى ولتىرە سالادى. بىراق سەندەر اۋعان حالقىنا بەيبىتشىلىك ۇسىنىپ, تازا نيەتپەن كەلىپ تۇرسىڭدار. سوندىقتان ومىرلەرىڭنەن ايىرمايدى. سەندەر اۋعانستانعا كومەكتەسكىلەرىڭ كەلدى, سودان سوعىسقا تارتىلۋعا ءماجبۇر بولدىڭدار», دەدى ول بىزگە قايىرىلىپ. مەن باس بارلاۋ باسقارماسىنىڭ وفيتسەرلەرىمەن بىرگە, ونىمەن ءۇش رەت كەزدەستىم. كەلىسسوزدەر اۋىر ءجۇردى, ويتكەنى شاح ءوز باعىنىشتىلارى الدىندا بەدەلىن ساقتاپ قالۋعا تىرىستى: «سەن جاۋىنگەرسىڭ, مەن دە جاۋىنگەرمىن. ناعىز جاۋىنگەرلەردەي مامىلەلەسەتىن بولامىز». كەلىسسوزدەر كەزىندە ماسكەۋ ءتىپتى ماسۋدقا اۋعانستاننىڭ قورعانىس ءمينيسترى لاۋازىمىن ۇسىندى, بىراق ول باس تارتتى: «بابراك كارمال بيلىك باسىندا تۇرعاندا, بۇل قىزمەتكە بارمايمىن», دەدى.
1982 جىلدىڭ كۇزىندە ءبىتىم تۋرالى كەلىسىم بەكىتىلدى. 1983 جىلدىڭ 8 ناۋرىزىندا, شايقاسقا كىرگەلى بەرى 45 ادامىنان ايىرىلعان, ءبىر جاۋىنگەرىن ءىز-ءتۇزسىز جوعالتقان (تاۋ وزەنىنىڭ ارىندى اعىنى الىپ كەتكەن) 177-ءشى وترياد شاتقالدى تاستاپ شىعادى. ارينە ءاربىر ادام ءومىرى قۇندى, بىراق بۇل بارلىق باتالوندار ىشىندەگى ەڭ از شىعىن بولاتىن.
وسىنداي تاريحتا قالاتىن, وسكەلەڭ جاس ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە بولاتىن ءبىتىمنىڭ ارقاسىندا 1982 جىلدىڭ شىلدەسىنەن باستاپ 1984 جىلدىڭ 21 ساۋىرىنە دەيىنگى ارالىقتا پانشەردە ۇرىس قيمىلدارى جۇرگىزىلگەن جوق, دەمەك قانشاما ادامنىڭ ءومىرى ساقتالدى. قانشاما ارىس ازامات ۇيلەرىنە مىرىش تابىتپەن ەمەس, ءوز اياعىمەن امان-ەسەن ورالدى. ال دۇنيەدە ادام ومىرىنەن قىمبات نە بار؟! مەنىڭ ويىمشا, «قارا مايوردىڭ» اۋعان سوعىسىنداعى ەڭ باستى ءبىر ەرلىگى دە – وسى! اۋعان جۇرتىنىڭ كوسەمى بولعان احماد شاح ماسۋدتى كەلىسسوزگە جۇگىندىردى, ىمىرادان ىرىس ىزدەۋگە ءماجبۇر ەتتى. ەگەر «قارا مايور» سەكىلدى جانكەشتى قازاق باتىرلارى بولماسا, ماسۋد شاح كەلىسسوزگە يلىگەر مە ەدى؟ ارينە يلىكپەس ەدى.
سوندىقتان 1982 جىلدىڭ شىلدەسىنەن باستاپ 1984 جىلدىڭ 21 ساۋىرىنە دەيىن كسرو-عا (ونىڭ ىشىندە, ارينە, قازاقستانعا دا) ساۋ قايتقان ءاربىر جاۋىنگەر «قارا مايورعا» قارىزدار سەكىلدەنىپ كورىنەدى دە تۇرادى ماعان.
ب.كەرىمباەۆتىڭ «مۇسىلمان باتالونىنا» دەيىن دە, ودان كەيىن دە 40-شى ارميانىڭ قالعان 8 جەكە وتريادىنىڭ جانە ارنايى ماقساتتاعى جەكە روتاسىنىڭ بىردە-ءبىرى پانشەرگە تۇراقتى ورنالاسقان ەمەس. ودان كەيىن «سپەتسنازدىقتار» پانشەرگە تەك قىسقا رەيدتەرگە عانا ۇشىپ باراتىن بولعان.
«قارا مايوردىڭ» جاۋىنگەرلەرى اۋعانستاندا ارنايى وپەراتسيالارمەن جانە پاترۋلدەۋمەن شەكتەلگەن جوق. سونىمەن بىرگە جەرگىلىكتى ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا جاردەمدەستى. بەيبىت ءومىردى ۇيىمداستىرۋ ءىسىن دە قولعا الدى: مەشىتتى, دۇكەندەردى, جولداردى, سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەسىن قالپىنا كەلتىردى. بازارلاردى قايتا سالدى. سىرقاتتاردى قابىلداۋ جانە ەمدەۋدى جولعا قويدى. تىزگىننىڭ قۋاتتى قولعا كوشكەنىن سەزىپ, تۇرعىندار قايتا ورالا باستادى. بىرنەشە قارۋلى توپ «قارا مايوردىڭ» جاعىنا شىقتى. بوريس كەرىمباەۆ ءوزارا ءىس-قيمىلدى ورناتقان سوڭ, ولاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىندەگى ايماقتار شەكاراسىن سىزىپ بەردى. مۇنى قازىرگى ساياساتتانۋ تىلىندە «قاۋىپسىزدىك ايماقتارى» («زونى دەەسكالاتسي») دەپ اتاپ ءجۇر. ءبىزدىڭ ارنايى ماقساتتاعى جاۋىنگەرلەر بۇرىنعى مودجاحەدتەرمەن بىرلەسىپ, كەلىمسەك باندالارمەن شايقاستى.
كەيىندەرى كەرى ورالۋ تۋرالى بۇيرىق بەرىلگەندە, اۋعاندىق پروۆينتسيالاردىڭ ءبىرى دارزوبتىڭ اقساقالدارى ەل بيلەۋشىسى بابراك كارمالعا حات جازىپ, وسى وتريادتى قالدىرۋدى قيىلا سۇرادى. ولار ءتىپتى تاماقتاندىرۋ جانە باسقا دا كەرەك-جاراقتارىمىزدى ءوز مويىندارىنا الۋعا ازىرلىك تانىتقان. الايدا اسكەري بۇيرىق ءسوزسىز ورىندالۋعا جاتادى, «قارا مايور» وتريادىنا بەيبىت ومىرگە ەنگەن پروۆينتسيانى, ونداعى قايىرىمدى, ىقىلاستى جۇرتشىلىقتى تاستاپ كەتۋگە تۋرا كەلدى. دارزوبتىڭ بارلىق تۇرعىندارى ولاردى شىعارىپ سالۋعا شىقتى.
ءبىر اتاپ وتەرلىگى سول, قاي سوعىستا دا قارسىلاس قولباسشىسىنىڭ قۇرمەتكە بولەنۋى, ەرلىگىنىڭ ءسۇيسىنىس تۋعىزۋى – وتە سيرەك قۇبىلىس. اۋعانستاندا بوريس توكەن ۇلىن «پانشەر پاتشاسى» («كورول پاندجشەرا») دەپ تە اتاي باستادى. ال «پانشەر ارىستانى» («لەۆ پاندجشەرا») – احماد شاح ماسۋد بولاتىن.
1989 جىلدىڭ اقپان ايىندا 177-ءشى ارنايى ماقساتتاعى جەكە وترياد اۋعانستاننان شىعىپ, رەسەيدىڭ مۋرمانسك وبلىسىنداعى تايبول كەنتىنە كوشىرىلەدى دە سولتۇستىك-باتىس اسكەري وكرۋگىنىڭ قۇرامىنا ەنەدى. 1995 جىلى وترياد تاراتىلادى. ونىڭ جاۋىنگەرلىك تۋى مەن قۇجاتتارى رەسەي فەدەراتسياسى قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ مۇراعاتىنا تاپسىرىلادى.
2011 جىلى سول كەزدەگى قازاقستان قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى – باس شتاب باستىعى (قازىرگى قورعانىس ءمينيسترى) ساكەن جاسۇزاقوۆتىڭ رف قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ باسشىلىعىمەن جۇرگىزگەن كەلىسسوزدەرىنىڭ ارقاسىندا 177-ءشى وتريادتىڭ جاۋىنگەرلىك تۋى قازاقستانعا قايتارىلدى. قازاقستان قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ 2011 جىلدىڭ 11 قاڭتارىندا شىعارىلعان جابىق ديرەكتيۆاسىمەن قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ قاتارىندا 177-ءشى ارنايى ماقساتتاعى وترياد قايتادان قۇرىلادى. وتريادقا قازاقستاندىق جاۋىنگەرلىك تۋ بەرىلەدى دە, ەسكى تۋى وتريادتىڭ مۇراجايىنا تاپسىرىلادى.
2011 جىلى پرەزيدەنت – جوعارعى باس قولباسشى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن بوريس كەرىمباەۆقا ءى دارەجەلى «ايبىن» وردەنى تابىستالدى. سول جىلدىڭ 27 تامىزىندا باس قالامىز استانادا ەلباسىنىڭ قاتىسۋىمەن «ۆوزۆراششەنيە ۆ «ا» اتتى قازاقستاندىق جاڭا كوركەم ءفيلمنىڭ تۇساۋى كەسىلدى. ش.ايمانوۆ اتىنداعى «قازاقفيلم» ستۋدياسىندا رەسەيلىك رەجيسسەر ەگور كونچالوۆسكي تۇسىرگەن بۇل تۋىندى ستسەناريىنە اۋعان سوعىسىندا اتى اڭىزعا اينالعان دارابوز باتىر, دارىندى قولباسشى «قارا مايوردىڭ» ەرەن ەرلىكتەرى نەگىز بولعان.
بوريس توكەن ۇلى كەرىمباەۆتى ءوزىنىڭ ەرلىگىمەن, ورلىگىمەن, ەڭبەگىمەن جەڭىپ العان تاريحي تۇعىرىنان ەشكىم دە قوزعاي المايدى! ويتكەنى ول – قازاقتىڭ «قارا مايورى». كۇن وتكەن سايىن ونىڭ بەدەل-بەينەسى ايشىقتانىپ, دارالانىپ, قۇدىرەتتەنە تۇسەدى. ول قۇدىرەت ەرتەڭگە كەتەدى, بولاشاقتىڭ بولمىسىنا اينالىپ, بيىك ادامي تۇلعاسى حالىقتىڭ رياسىز سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنە بەرەدى.
باقىتبەك سماعۇل,
اۋعان سوعىسى ارداگەرلەرى ۇيىمدارى
«قازاقستان ارداگەرلەرى» قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى
